अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देश: ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७३१
यां घ्नतः स्यादानन्तर्यम् ?
माता यच्छोणितोद्भवः ॥ १०३ ॥
यस्याः शोणितादसावुद्भूतः सत्त्वः, सास्य माता । द्वितीया तु सर्वकृत्ये-
ष्ववलोक्या । सा ह्याप्यायिका १, पोषिका, संवर्धिका च ।
यदि मातरि प्रयोगं कृत्वाऽन्यां मारयेत्, न स्यादानन्तर्यम् । अमातृप्रयोगेण
मारयेत्, तथापि न स्यात् । मञ्चतलावलीनमातृमारणं चात्रोदाहार्यम्, धावकस्य
च पुत्रेण मशकप्रयोगेण पितृमारणं च ।
एकेन प्रहारेण मातरमन्यां च मारयतो द्वे अविज्ञप्ती भवतः । विज्ञप्ति-
स्त्वानन्तर्यमेव; तस्य कर्मणो बलीयस्त्वात् ।
परमाणुसञ्चितत्वाद् विज्ञप्तिरपि द्विधेति भदन्तघोषकः । अनर्हत्संज्ञयाऽपि
अर्हद्घाते भवत्यानन्तर्यम्, 'अहम् हन्मि' इत्याश्रयावधारणात् । यः पितरमर्हन्तं
हिंस्यात्, तस्याप्येकमेव स्यादानन्तर्यम् ; आश्रयैकत्वात् ।
इदमवदानं कथं नीयते—"गच्छ शिखण्डिनं ब्रूहि, द्वे आनन्तर्ये भवता
कृते—यच्च पिता जीविताद् व्यपरोपितः, यच्चार्हन्" ( ) इति ।
मातृमारणाभावात् पितृमारणाभावाद्वा न स्यादानन्तर्यमिति, तदभावा-
शङ्कया पृच्छति । “यच्छोणितोद्भवः” इति । यस्याः शोणितादुद्भवोऽस्येति
यच्छोणितोद्भवः । सर्वकृत्येष्ववलोक्येति । सर्वमातृयोग्येषु कार्येषु द्रष्टव्येत्यभि-
प्रायः; मातृकल्पत्वात् । आपायिका कटाहारिका । पोषिका स्तन्यदायिका ।
संवर्द्धिका औदारिकाहारादिकल्पिका । अपरे व्याचक्षते—आप्यायिका स्तन्य-
धातृकेति योऽर्थः । पोषिका औदारिकाहाराभ्यासतः । संवर्द्धिका स्नानोध्वर्त्त-
विषमपरिहारत इति ।
मञ्चतलावलीनेति । मञ्चोपरि प्रावरणकल्पनेन पुरुषोऽत्र सुप्त इति मन्यमानेन
पुत्रेण तत्र शस्त्रप्रहारेण मञ्चतलावलीना माता मारितेत्युदाहार्यम् । धावकस्य
च रजकस्य पुत्रेण 'मशकं मारयामि' इति मशकप्रयोगेण पितृमारणमिति । द्वे
अविज्ञप्ती । आनन्तर्याविज्ञप्तिः, केवलप्राणातिपाताविज्ञप्तिश्च । विज्ञप्तिस्त्वा-
नन्तर्यमेव । तत्संगृहीतैव, सा नान्येत्यर्थः । तस्याप्येकमेवेति । अर्हद्घातस्यम् ।
गच्छ शिखण्डिनं ब्रूहीति । रौरुके नगरे उद्रायणो नाम राजा शिखण्डिनं
नाम पुत्रमभिषिच्य प्रव्रजितः । प्रव्रज्य अर्हत्त्वमधिगतवान् । स रौरुकाभ्यासमा-
१. ह्यापायिका—क० ।
अभि० को० २ : २३