अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७२९
कतमेषु ?
आदावन्तेऽर्बुदात् पूर्वं युगाच्चोपरते मुनौ ।
सीमायां चाप्यबद्धायां चक्रभेदो न जायते ॥ १०२ ॥
आदावचिरप्रवर्तिते धर्मचक्रे ।
अन्ते परिनिर्वाणकाले भगवतः । एतयोर्हि द्वयोरवस्थयोः संघ एकरसो
भवति ।
मध्येऽप्यर्बुदात् पूर्वं न भिद्यते, यावच्छासने शीलार्बुदं दृष्ट्यर्बुदं च
नोत्पन्नं भवति ।
युगाच्च पूर्वं न भिद्यते यावच्छावकाग्रयुगं नोत्पन्नं भवति । भिन्नन्याय-
परिवासात् तेन च प्रतिसन्धानीयत्वात् ।
उपरते मुनौ, शास्तरि परिनिर्वृते प्रतिद्वन्द्वाभावात् ।
सीमायामबद्धायाम्, यावत् सीमा न बद्धा भवति । एकसीमायां हि

एकरसो भवतीति । अव्यग्र एकमतिर्भवतीत्यर्थः । पूर्वस्यामवस्थायां प्रीति-
प्रामोद्यजातः, पश्चिमायामतीव मनसि उद्विग्नसंजातसंवेगः ।
अर्बुदात् पूर्वमिति । दोषः = अर्बुदम्, दृष्ट्यर्बुदं शीलार्बुदं वा । अत्र दृष्ट्यर्बुदं
यथोक्तम्- “यथाहं भगवतो भाषितस्यार्थमाजानामि । य इमे भगवता-
ऽऽन्तरायिका धर्मा आख्याताः ते प्रतिषेव्यमाणा नालमन्तराय” इति । तथा
“तदेव चित्तं सन्धावति संसरति” ( ) इत्यादि । शीलार्बुदम् ।
दौःशील्यम् ।
तेन च प्रतिसन्धानीयत्वादिति । तेन च श्रावकयुगेन यस्मात् प्रतिसन्धानीय
इत्यर्थः । अवश्यं च सर्वेषां बुद्धानां श्रावकयुगं भवति । एकः प्रज्ञावतामग्रः,
द्वितीय ऋद्धिमताम् । इह शाक्यमुनेरार्यशारद्वतीपुत्रः प्रज्ञावतामग्रः । आर्यो
महामौद्गल्यायन ऋद्धिमताम् ।
प्रतिद्वन्द्वाभावादिति । यस्मात् परिनिर्वृते भगवति तस्य भेत्तुः प्रतिद्वन्द्व-
भूतो नास्ति ।
सीमायामबद्धायामिति । मण्डलसीमायाम् । एकस्यां हि सीमायां पृथक्कर्म-
करणात् सङ्घद्वैधं भवति । ननु च प्रकृतिसीमास्ति ग्रामनगरादि ? सत्यमस्ति;
ज्ञप्तिसीमायां सत्यां सा प्रकृतिसीमा व्यवस्थाप्यत इति । तस्या अपि बन्धो