अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

७२२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
न च केवलं कर्मैवाक्षेपकं जन्मनः । किं तर्हि ? अन्यदपि सविपाकम् ।
सर्वथा तु—
नाक्षेपिके समापत्ती अचित्ते प्राप्तयो न च ॥ ९५ ॥
सविपाकाभ्यामप्यचित्तसमापत्तिभ्यां निकायसभागो नाक्षिप्यते; कर्मसह-
भूत्वात्१, प्राप्तिभिश्च, कर्मणानेकफलत्वात्२ ॥ ९५ ॥
त्रीण्यावरणान्युक्तानि भगवता—कर्मावरणम्, क्लेशावरणम्, विपाकावरणं
च; तेषां कः स्वभावः ?
आनन्तर्याणि कर्माणि तीव्रक्लेशोऽथ दुर्गतिः ।
कौरवासंज्ञिसत्त्वाश्च मतमावरणत्रयम् ॥ ९६ ॥
पञ्चानन्तर्याणि कर्मावरणम् । तद्यथा—मातृवधः, पितृवधः, अर्हद्वधः,
सङ्घभेदः, तथागतशरीरे दुष्टचित्तरुधिरोत्पादनम् ।
तीव्रक्लेशता क्लेशावरणम् । द्विविधो हि क्लेशः—तीव्रश्च य आभीक्ष्णिकः,
तीक्ष्णश्च योऽधिमात्रः । तत्र यस्तीव्रः स आवरणम्, यथा षण्ढादीनाम् । शक्तो
ह्यधिमात्रवेगोऽपि क्लेशः कादाचित्को निहन्तुम्, न तु समूहोऽप्याभ्यसिकः ।
आभ्यसिके हि क्लेशे तन्निर्घाताय पराक्रमकालं न लभते । तस्य मृदुं प्रतीत्य ,
मध्य उपजायते । मध्यं प्रतीत्याधिमात्रः । तस्माद् एवावरणम् ।
त्रिविधा दुर्गतिः विपाकावरणम्—सुगतेश्च प्रदेशः, औत्तरकौरवाः,
कस्य कर्मणो भेदात् तदनुपपन्नम् । आक्षेपकर्मफलत्वाच्चक्षुरादीनाम् । षडायतनं
ह्याक्षिप्यत इति । वर्णादयस्तु परिपूरकस्य कर्मणः फलमिति । युक्तं वक्तुम्—
तुल्येऽपि मानुष्ये कश्चिद्वर्णवान्, कश्चिन्नेति । तदुत्पत्तिविरोधिप्रत्ययपरिहारे
परिपूरककर्मसामर्थ्यान्न विरोधः । अन्यथा हि न कश्चिद् विकलेन्द्रियः स्यात्
सति जन्माक्षेप इति ।
अन्यदपि सविपाकमिति । वेदनादिकम् । कर्मसहभूत्वादिति । यस्मात्
कर्मणा चेतनाख्येन सह ते समापत्ती न भवतः । नापि कायवाक्कर्मभ्याम्;
अचित्तकत्वात् । प्राप्तिभिश्च नाक्षिप्यते सविपाकाभिरपि । कर्मणाऽनेकफलत्वात् ।
तदाक्षेपकेण कर्मणा सह भवन्त्योऽपि प्राप्तयो न तेन सहैकफला इति । वृक्ष-
प्रपटिका इव हि प्राप्तयो बहिरवस्थायिन्यो भवन्ति ॥ ९५ ॥
कर्मावरणमिति । कर्मैवावरणम्, क्लेश एवावरणम्, विपाक एवावरणमिति ।
१. ०भूतत्वात्—का० । २. कर्मणोऽ०—का० ।