अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७२५
पटुबुद्धीनां स्यादाजानेयवदिति भदन्तः । मनुष्यस्याप्यमानुषं¹ माता-
पितरं¹ मारयतो न स्यादानन्तर्यम् ॥
उक्तं कर्मावरणम् ॥
शेषे गतिषु पञ्चसु ॥ ९७ ॥
के पुनः शेषे ? क्लेशविपाकावरणे । मनुष्येषु विपाकावरणम् । कौरवा
देवेष्वसंज्ञिसत्त्वाः ।
किंस्वभावान्यानन्तर्याणि ? चत्वारि कायकर्म, एकं वाक्कर्म, त्रीणि
प्राणातिपातः, एकं मृषावादः, एकं प्राणातिपातप्रयोगः । अनुपक्रमधर्माणो हि
तथागताः ॥ ९७ ॥
हेतौ फलोपचारात् सङ्घभेद आनन्तर्यमुक्तम्, भिद्यते वा अनेनेति कृत्वा ।
सङ्घभेदस्त्वसामग्री स्वभावो विप्रयुक्तकः ।
अश्वाजानेयवदिति । पटुबुद्धीनां स्यादानन्तर्यम् । तिर्यक्प्रेतानामपीत्यधि-
कृतम् । अश्वाजानेयवदिति । श्रूयते यथा—कश्चिदेव विशिष्टाश्व आजानेयो मातरं
न गच्छतीति वाससा मुखं प्रच्छाद्य मातरं गमितस्तेन पश्चात् ज्ञात्वा
स्वमङ्गजातमुत्पाटितमिति । एवमाजानेयोऽश्वः पटुबुद्धिः । अस्यानन्तर्यं
स्यादित्यभिप्रायः । मनुष्यस्याप्यमानुषं मातापितरं मारयतो न स्यादानन्तर्यम् ।
नैव भवेदानन्तर्यमित्यर्थः । कथम् ? अल्पोपकारालज्जित्वादेव । न हि मनुष्या-
नुरूपमुपकारममनुष्ययोर्मातापित्रोरन्तिके तीव्रं ह्रीव्यपत्राप्यं सन्तिष्ठते; गति-
हैन्यविपर्ययहेतुत्वात् ।
चत्वारि कायकर्मेति । मातृवधादीनि । एकं वाक्कर्मेति । सङ्घभेदः । त्रीणि
प्राणातिपात इति । मातृवधादीनि । एकं मृषावादः । सङ्घभेदः । एकं प्राणाति-
पातप्रयोगः । तथागतशरीरे दुष्टचित्तरुधिरोत्पादनं कस्मान्न प्राणातिपातः ?
इत्याह—अनुपक्रमधर्माणो हि तथागता इति । अपरोपक्रम-मरणधर्माण
इत्यर्थः ॥ ९७ ॥
हेतौ फलोपचारादिति । मृषावादो हेतुः सङ्घभेदस्य चित्तविप्रयुक्तलक्ष-
णस्य, तस्मिन् हेतौ फलोपचारः । चित्तविप्रयुक्तो धर्मः फलमुपचर्यते । सङ्घभेद
इति । भिद्यते वानेनेति । करणसाधनपरिग्रहाद्वा मृषावादः सङ्घभेद इत्युच्यते ।
मृषावादेन हि सङ्घो भिद्यते, न तु सङ्घभेद इति भावसाधनपरिग्रहः ।
“सङ्घभेदस्त्वसामग्री” इति । मुख्यवृत्त्या वैभाषिकाणां द्रव्यसत्ता । तेनाह—
१. अमानुषो मातापितरौ—का० ।