अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

७२८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
धर्मचक्रं हि तदा भगवतो भिन्नं भवति; मार्गप्रवृत्तिविष्ठापनात् । अत एव
चक्रभेदश्चोच्यते, सङ्घभेदश्च ।
क्व पुनश्चक्रभेदो भवति ?
जम्बूद्वीपे,
नान्येषु द्वीपेषु ।
कतिभिर्भिक्षुभिः ?
नवादिभिः ।
नवादिं कृत्वा । परेणानियमः । अष्टौ भिक्षवः संघो भवति । नवमो भेत्ता ।
अवश्यं हि संघेन द्वयोः पक्षयोः स्थातव्यम् । एवं भिन्नो भवति ।
अन्यस्तु संघभेदः कर्मभेदाद् भवति । यद्येकसीमायां व्यग्राः कर्माणि¹
कुर्वन्ति । स चैष --
कर्मभेदस्त्रिषु द्वीपेषु,
येष्वेव शासनम् ।
कतिभिर्भिक्षुभिः ?
अष्टाभिरधिकैश्च सः ॥ १०१ ॥
चक्रभेदस्तु षट्सु कालेषु न भवति ॥ १०१ ॥
भिन्नं भवतीति । कथं भिन्नम् ? इत्याह—मार्गप्रवृत्तिविष्ठापनादिति । मार्ग-
प्रवृत्तिविबन्धनादित्यर्थः । यावद्धि सङ्घो न प्रतिसन्धीयते, तावन्मार्गप्रवृत्ति-
विष्ठिता भवति । न कस्यचित् सन्ताने मार्गः सम्मुखीभवतीत्यर्थः ।
चक्रभेदनिमित्तत्वात् सङ्घभेदश्चक्रभेद इत्युच्यते ।
अवश्यं हि सङ्घेन द्वयोः पक्षयोः स्थातव्यमिति । बुद्धपक्षे भेत्तृपक्षे च स्थातव्य-
मित्यर्थः । संघो हि चत्वारो भिक्षवः । संघद्वयेन च भवितव्यमित्यष्टाभिर्भिक्षु-
भिर्भेदैर्भवितव्यम्, नवमेन च भेत्रा ।
अन्यस्तु सङ्घभेद इति । चक्रभेदादन्यः । नात्रानन्तर्यमित्यभिप्रायः । यस्मा-
दसो कर्मभेदाद् भवति । व्यग्रा इति । नानामतयः । कर्माणि । पोषधादीनि
सङ्घकर्माणि ।
“अष्टाभिरधिकैश्च सः” इति । सङ्घद्वयेनात्रापि भवितव्यम् । न भेत्ता
शास्तृमानी भवतीत्यष्टाभिरेव भिक्षुभिर्भवितव्यम्, न नवादिभिरिति ॥१०१॥
१. कर्म—का०।