अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

७३० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
पक्षद्वयावस्थानात् संघभेद इति। एषु कालेषु चक्रभेदो न भवति। न च
पुनः सर्वेषां बुद्धानां चक्रभेदः, कर्माधीनत्वात् ॥ १०२ ॥
कस्मात् मातृवधादिष्वानन्तर्यम् , नान्यत्र ?
उपकारिगुणक्षेत्रनिराकृतिविपादनात् ।
मातापितृवधे तावदुपकारिणो निराकरणात् । कथं तावुपकारिणौ ? आत्म-
भावस्य तत्प्रभवत्वात् । किं तयोर्निराकरणम् ? परित्यागः। गुणक्षेत्रत्वादहं द्वधाद्
आनन्तर्यम् ।
यदि पुनर्मातुर्व्यञ्जनं परिवृत्तं स्यात्, पितुर्वा, तत्रैकस्मिन्नाम्नायो
व्यञ्जनान्तरितोऽपि स्यात्,
अत एवोच्यते—"स्यात् पुरुषं जीविताद् व्यपरोपयेन्न पितरम्,
नार्हन्तम्। आनन्तर्यावधेन च स्पृश्येत। स्यान्मातुर्व्यञ्जनं परिवृत्तं स्यादिति।
स्यात् स्त्रीं जीविताद् व्यपरोपयेन्न मातरम्, नार्हन्तीम्, आनन्तर्यावधेन च
स्पृश्येत। स्यात् पितुर्व्यञ्जनं परिवृत्तं स्यात्" ( ) इति ।
अन्यस्याः स्त्रियाः कललं प्रसृतमन्यया योन्या पीतम् । कतरा तस्य माता
व्यवस्थाप्यत एवेति वेदितव्यम् : कर्माधीनत्वादिति। येन शिष्यसङ्घभेद-संवर्त-
नीयं कर्म कृतं भवति, तस्यैव तद्भेदो भवति, नान्यस्य। शाक्यमुनिना च
किल बोधिसत्त्वावस्थायां पञ्चाभिज्ञस्य ऋषेः पर्षद्भेदः कृत आसीत्। येनास्य
देवदत्तेन सङ्घो भिन्न इति ॥ १०२ ॥
गुणक्षेत्रत्वादिति। गुणानामाश्रयत्वादित्यर्थः। अथवा—गुणैः क्षेत्रं गुणक्षेत्रम्।
गुणयोगाद्धि तत् पुण्यस्य क्षेत्रं भवति। यथा क्षेत्रे बीजमुप्तं महाफलं भवति,
एवं पुण्यबीजमत्रोप्तं महाफलं भवति। नान्यत्रेति। न सामान्यस्त्रीवधादिषु।
उपकारि-गुणक्षेत्रनिराकृति-विपादनाद्" इति। उपकारिक्षेत्रस्य, गुणक्षेत्रस्य
वा निराकृतेः परित्यागान् मातृपितृवधादिष्वानन्तर्यम्। तस्य विपादनाच्च
विक्षोपादानन्तर्यम्। तथागतशरीरे दुष्टचित्तरुधिरोत्पादनम्। संघस्यापि यद्
भेदनं तदपि तद्विपादनम्। तदेतदुक्तं भवति—उपकारिक्षेत्रत्वात् गुणक्षेत्र-
त्वाच्च। तन्निराकरणविपादनान् मातृवधादिष्वेवानन्तर्यम्, नान्यत्रेति।
यदि पुनर्मातुर्व्यञ्जनपरिवृत्तं स्यात्, पितुर्वेति। व्यञ्जनपरावृत्त्या तन्मातृत्वं
तत्पितृत्वं वा विनष्टमिति।