अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६४८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
असंवरः संवरप्राप्तिमृत्युद्विव्यञ्जनोदयैः ।
त्रिभिः कारणैरसंवरच्छेदः—१. संवरप्राप्तितः । यदि संवरं समादत्ते
ध्यानसंवरं वा लभते, हेतुप्रत्ययबलेन समाधिलाभात्; तेनासंवरश्छिद्यते,
प्रतिद्वन्द्वबलीयस्त्वात् । २. मरणेनाश्रयत्यागात् । ३. द्विव्यञ्जनोत्पादेनाश्रयवि-
कोपनादिति ।
शस्त्रजालत्यागेऽप्यकरणाशयतः । संवरमन्तरेणासंवरच्छेदो नास्ति, निदान-
परिवर्जनेऽप्यौषधमन्तरेण प्रवृद्धरोगाविनिवृत्तिवत् ।
य आसंवरिक उपवासं गृह्णाति, किमसौ तस्मात् संवरात् पुनरसंवरं
गच्छति ? आहोस्विन्नैवसंवरं नासंवरम् !
असंवरमित्येके; त्यागाशयस्यानात्यन्तिकत्वात् ।
प्रदीप्त इवायःपिण्डः पुनः श्यामतां चाप्रयुज्यमानो गच्छतीत्यपरे; तल्लाभस्य
विज्ञप्त्यधीनत्वात् ।
अथ संवरासंवरविनिर्मुक्ता कथमविज्ञप्तिस्त्यज्यते !
वेगादानक्रियार्थायुर्मूलच्छेदैस्तु मध्यमा ॥ ४१ ॥
वेति । उत्तरो मार्गोऽधिकृतः । तद् यथानागामो यद्यनागामिफलात् परिहीयते
तेनानागामिफलमुत्तरो मार्गस्त्यज्यते । यदि त्वनागामी द्वितीयं ध्यानं लभते
तस्माच्च परिहीयते, स तस्य फलविशिष्टो मार्गो द्वितीयभूमिकस्त्यज्यते ॥ ४० ॥
हेतुप्रत्ययबलेनेति । सभागहेतुबलेन, परतो घोषबलेन चेत्यर्थः । ध्यानसंवरं
वा लभत इति । अनास्रवसंवरं वा लभत इति नोच्यते; ध्यानास्रवपूर्वोत्पा-
देनैव तत्यागात् । अकरणाशयतः इति । एतत् कर्म न करिष्यामीत्याशयतोऽपि
शस्त्रजालत्यागे विना संवरग्रहणेनासंवरच्छेदो न भवति । तद्यथा—रोगनिदानपरि-
हारेऽपि तस्य प्रवृद्धस्य रोगस्यौषधेन विना विनिवृत्तिर्न भवति, तद्वत् । तदुक्तं
भवति—असंवरत्यागेच्छायां संवरो ग्रहीतव्यः, नान्यथेति ।
तल्लाभस्येति । असंवरलाभस्य ।
कथमविज्ञप्तिरिति । विज्ञप्तिरपीति वक्तव्यम् । स्वसमुत्थापिताया अतीताया
विज्ञप्तेस्तत्काल एव प्राप्तिच्छेदात् ।
“वेगादानक्रियार्थायुर्मूलच्छेदैस्तु मध्यम” इति च पठितव्यम् । नैवसंवर-
नासंवर इत्यर्थः । अथाप्यविज्ञप्तिरपि केवलोच्यते ? तन्न विज्ञप्तेरवचने कारणं
वक्तव्यमित्युच्यते; विज्ञप्तेरनावश्यकत्वात् । तथा हि वक्ष्यति—“अशुभाः षड-

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६४९
येन ह्यसौ प्रसादक्लेशवेगेनाविज्ञप्तिराक्षिप्ता भवति, तस्य च्छेदात् सापि
च्छिद्यते । कुम्भकारचक्रेषुगतिवत् ।
आदानत्यागादपि च्छिद्यते । यदि समादानं त्यजति, अलं समादानेनेति ।
क्रियाविच्छेदादपि विच्छिद्यते यथासमात्तमकुर्वतः ।
अर्थविच्छेदादपि विच्छिद्यते । कतमस्यार्थस्य ? चैत्यारामविहारशयनासन-
यन्त्रजालादिनो वस्तुनः ।
आयुषोऽपि, कुशलमूलानामपि च्छेदाद् विच्छिद्यते । यदा कुशलमूलानि
समुच्छेत्तुमारभत इति । एभिः षड्भि कारणैरविज्ञप्तिर्मध्यमा त्यज्यते ॥ ४१ ॥
कामाप्तं कुशलारूपं मूलच्छे दोर्ध्वजन्मतः ।
कामावचरं कुशलमरूपस्वभावं द्वाभ्यां कारणाभ्यां परित्यज्यते—
१. कुशलमूलसमुच्छेदाद्, २. रूपारूप्यधातूपपत्तितो वा ।
प्रतिपक्षोदयात् क्लिष्टमरूपं तु विहीयते ॥ ४२ ॥
क्लिष्टं त्वरूपस्वभावं सर्वमेव प्रतिपक्षोदयाद् विहीयते । यस्योपक्लेश-
विज्ञप्तिद्विधैक" (अभि० को० ४.६८) इति । अविज्ञप्तिवचनेन च विज्ञप्ति-
वचनसिद्धेस्तदवचनम् ।
अन्ये त्वाहुः—न निरुद्धाया नैवसंवरनासंवरसंगृहीताया विज्ञप्तेरनुबन्धिनी
प्राप्तिरिति, अत एतदविज्ञप्तेरेव त्यागकारणमुच्यत इति ।
कुम्भकारचक्रेषुगतिवदिति । यथा कुम्भकारचक्रस्य इषोश्च गतिः । येन
कारणेन संस्कारविशेषेण आक्षिप्तो भवति, तस्य छेदात् सापि छिद्यते; तद्वत् ।
अलं समादानेनेति । प्रत्याख्यानवचनेन । यथा समात्तमकुर्वत इति । तद्
यथा बुद्धमवन्दित्वा मण्डलकमकृत्वा वा न भोक्ष्ये इति, तदकृत्वा भुञ्जानस्य
सा मध्यमा अविज्ञप्तिश्छिद्यते ।
यन्त्रजालादीति । आदिशब्देन शस्त्रविषादि गृह्यते ।
कुशलमूलानि समुच्छेत्तुमारभत इति । कुशलमूलसमुच्छेदप्रारम्भावस्थायामेव
छिद्यते, न समुच्छेदावस्थायामिति दर्शयति ॥ ४१ ॥
“कुशलारूपम्” इति । अरूपग्रहणं रूपच्छेदस्योक्तत्वात् । मूलच्छे दोर्ध्वजन्मत
इति । अत्र वैराग्यतश्च किञ्चिदिति वक्तव्यम् । यथा कुशलं दौर्मनस्येन्द्रियमिति ।
सर्वमेवेति । कामरूपारूप्यावचरम् । यः प्रहाणमार्ग इति । दर्शनमार्गः,
भावनामार्गश्च । लौकिको वा लोकोत्तरो वा यथासम्भवम् । असौ सपरिवार

६५० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
प्रकारस्य यः प्रहाणमार्गस्तेनासौ सपरिवारः परित्यज्यते, नान्यथा ॥ ४२ ॥
अथ केषां सत्त्वानामसंवरो भवति ? केषां संवरः ?
नृणामसंवरो हित्वा षण्ढपण्डद्विधाकृतीन्¹।
कुरूंश्च,
मनुष्यगतावेवासंवरः, नान्यत्र। तत्रापि षण्ढपण्डकोभयव्यञ्जनानुत्तर-
कौरवांश्च हित्वा।
संवरोऽप्येवं देवानां च,
संवरो हि मनुष्याणामेव यथोक्तं हित्वा देवानां चेति गतिद्वये संवरः।
षण्ढादीनां संवरो नास्तीति कथं गम्यते ? सूत्राद्, विनयाच्च।
सूत्र उक्तम्—"यतश्च महानामन् गृही अवदातवसनः पुरुषः पुरुषेन्द्रियेण
समन्वागतो बुद्धं शरणं गच्छति यावद्वाचं भाषते—'उपासकं मा धारय', इयता
चोपासको भवति” ( ) इति।
विनयेऽपि तद्रूपो नाशयितव्य उक्तः।
किं पुनः कारणमेषां संवरो नास्ति ? उभयाश्रयक्लेशाधिमात्रतया प्रति-
संख्यानाक्षमत्वात्, तीव्रह्रीव्यपत्राप्याभावाच्च।
असंवरस्तर्हि कस्मान्नास्ति ? पापेऽप्यस्थिराशयत्वात्।
यत्रैव च संवरः, तत्रासंवरोऽपि; प्रतिद्वन्द्वभावात्।
इति। असावुपक्लेशप्रकारः स तत्सहभूप्राप्त्यनुचरः। उपक्लेशप्रकारस्येतिग्रहणं
कदेशस्याप्युपक्लेशशब्देन सर्वसंग्रहार्थम्। तथा हि शास्त्रे उक्तम्—"ये यावत्
क्लेशा उपक्लेशा अपि ते स्युः, उपक्लेशा न क्लेशाः” इति ॥ ४२ ॥
उभयाश्रय इति विस्तरः। स्त्रीपुरुषाश्रयस्य क्लेशस्याधिमात्रतया। प्रति-
संख्यानस्य तत्प्रतिपक्षभावनालक्षणस्याक्षमत्वात्। तीव्रस्य च हीव्यपत्राप्यस्या-
भावादेषां संवरो नास्तीति।
प्रतिद्वन्द्वभावादिति। यस्मात् संवरस्यासंवरः प्रतिद्वन्द्वभूतः, तस्मात् यत्रैव
संवरस्तत्रैवासंवर इति। तेषां षण्ढादीनामसंवराभावे द्वितीयं कारणम्।
१ षण्ढ०—का० ।

निर्देश: ] चतुर्थ कोशस्थानम् ६५१
उत्तरकौरवाणां समादानसमाध्यभावात्, पापक्रियाशायाभावाच्च संवरा-
संवराभावः ।
आपायिकानामपि तीव्रं ह्रीव्यत्राप्यं नास्ति; यद्योगाद् यद्विपादनाच्च
संवरासंवरौ स्याताम् ।
अपि खल्वाश्रय एव स तेषां तादृश ऊषरक्षेत्रभूतः षण्ढपण्डकोभयव्यञ्ज-
नोत्तरकौरवापायिकानाम्, यत्राश्रये संवरोऽपि न विरोहति, असंवरोऽपि, ऊषर
इव क्षेत्रे शस्यमप्यतिमात्रं कक्कवमपीति ।
यत्तर्हि सूत्र उक्तम्—"अण्डजो भिक्षवो नागोऽष्टम्यां पक्षस्य भावना-
दभ्युद्गम्याष्टाङ्गससमन्वागतमुपवासमुपवसति" ( ) इति !
सुचरितमात्रं तत् तेषाम्, न संवरः । तस्मादेव मनुष्याणामेव संवरः ।
तत्र पुनः—
नृणां त्रयः ॥ ४३ ॥
मनुष्याणां सर्वे त्रयः प्रातिमोक्षादिसंवराः संविद्यन्ते ॥ ४३ ॥
कामरूपजदेवानां ध्यानजः,
ध्यानसंवरः कामरूपधातूत्पन्नानां देवानाम्; ऊर्ध्वं नास्ति ।
अनास्रवः पुनः ।
ध्यानान्तरासंज्ञिसत्त्ववर्ज्यानामप्यहूपिणाम् ॥ ४४ ॥
अनास्रवसंवरस्तु कामरूपधातूत्पन्नानामप्यस्ति ध्यानान्तरिकासंज्ञिसत्त्वोप-
पन्नान् वर्जयित्वा ।
आरूप्योपपन्नानामपि तेषां तु समन्वागतोऽस्ति, न सम्मुखीभावतः ॥४४॥
समादानसमाध्यभावादिति । समादानाभावात् प्रातिमोक्षसंवरो नास्ति,
समाध्यभावाच्च ध्यानानास्रवसंवरी न स्तः । तदभावस्तु मान्द्येन कुशलेष्व-
व्युत्पत्तेः । पापक्रियाशायाभावाच्चासंवरो नास्ति ।
यद्योगाद् यद्विपादनाच्चेति । येन ह्रीव्यपत्राप्येण योगाद्, यस्य ह्रीव्यपत्रा-
प्यस्य विपादनाच्च । यथाक्रमं संवरासंवरौ स्याताम् । तत्तीव्रं ह्रीव्यपत्राप्यमापा-
यिकानां नास्तीति । यद्यापायिकानां संवरासंवरौ न स्तः ।
यत्तर्हि सूत्र उक्तमिति विस्तरः । तत् कथम् ? प्रातिमोक्षसंवरो मनुष्याणा-
मेव न देवानाम्; असंवेगात् । ध्यानानास्रवसंवरौ तु हेतुकर्मधर्मभावनाद् यथा-
सम्भवम् ॥ ४३-४४ ॥
अभि० को० २ : १८

अतः परमिदानीं कर्मनिर्देशाधिकारात् सूत्रोद्दिष्टानां कर्मणां निर्देश
आरभ्यते—
त्रीणि कर्माणि—कुशलं कर्म, अकुशलम्, अव्याकृतं कर्मेति। तत्र—
क्षेमाक्षेमेतरत् कर्म कुशलाकुशलेतरत्।
इदं कुशलादीनां लक्षणम्। क्षेमं कर्म कुशलम्, यदिष्टविपाकं निर्वाणप्रापकं
च; दुःखपरित्राणात्।
तत्कालमत्यन्तं च अक्षेममकुशलम्, क्षेमप्रतिद्वन्द्वभावेन यस्यानिष्टो विपाकः।
ताभ्यामितरत् कर्म नैव क्षेमं नाक्षेमम्, यत्तत् कुशलाकुशलाभ्यामितरद्
वेदितव्यम्। अव्याकृतमित्यर्थः। पुनः—
पुण्यापुण्यमनिञ्ज्यं च सुखवेद्यादि च त्रयम् ॥ ४५ ॥
त्रीणि कर्माणि—पुण्यम्, अपुण्यम्, आनिञ्ज्यं च। पुनः त्रीणि—सुख-
वेदनीयं कर्म, दुःखवेदनीयम्, अदुःखासुखवेदनीयं च ॥ ४५ ॥
तत्र तावत्—
कामधातौ शुभं कर्म पुण्यमानिञ्ज्यमूर्ध्वजम्¹।
'शुभम्' इति वर्तते। रूपारूप्यावचरं कुशलं कर्म आनिञ्ज्यम्।
ननु च त्रीणि ध्यानानि सेञ्जितान्युक्तानि भगवता—“यदत्र वितर्कितं
विचारितमिदमत्रार्या इञ्जितमित्याहुः” इत्येवमादि? समाधौ सापेक्षालतां तेषामधि-
कृत्यैवमुक्तम्। आनिञ्ज्यान्यपि तु तान्युक्तान्यानिञ्ज्यसूत्रे। आनिञ्ज्यप्रत्यय²-
गामिनीं प्रतिपदमारभ्य।

तत्कालमत्यन्तं चेति। यदिष्टविपाकं तत् तत्कालम्; दुःखपरित्राणात् क्षेमम्।
यन्निर्वाणप्रापकं तदत्यन्तं दुःखपरित्राणात् क्षेमम्। परिनिर्वृतस्य यन्नित्यकालं
दुःखं नास्ति ॥ ४५ ॥
ननु च त्रीणि ध्यानानि सेञ्जितान्युक्तानि भगवता। यदत्र वितर्कितं विचारित-
मिदमत्रार्या इञ्जितमित्याहुरिति। आदिशब्देन द्वितीय उक्तं यदत्र प्रीतिरविगता,
इदमत्रार्या इञ्जितमित्याहुः। तृतीयेऽपि यदत्र सुखं सुखमिति चेतस आभोगः,
इदमत्रार्या इञ्जितमित्याहुरिति। अथ कस्मात् सर्वमेव रूपारूप्यावचरं कुशलं
कर्मानिञ्ज्यमुच्यते ? आनिञ्ज्यप्रत्ययगामिनीमिति। आनिञ्ज्यानुकूलभागिनम्

१. ०मानेअ०—का०। एवमुपर्यपि। २. आनिअसमप्रेय—का०।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६५३
किं पुनः कारणं सेञ्जितमेवान्यत्रानिञ्ज्यमुक्तम् !
तद्भूमिषु यतः कर्मविपाकं प्रति नेञ्जति ॥ ४६ ॥
कामावचरं हि कर्म विपाकं प्रति कम्पते । कथं कम्पते ? अव्यवस्थानात् ।
अन्यगतिकमपि ह्यन्यस्यां गतौ विपच्यते । अन्यदेवनिकायिकं चान्यदेवनिकाये ।
यदेव हि प्रमाणबलवर्णकर्मन्यभूमिकसुखभोगादि संवर्तनीयं कर्म देवेषु
विपच्यते, तदेव कदाचिदन्यप्रत्ययवशान्मनुष्यतिर्यक्प्रेतेषु विपच्यते ।
रूपारूप्यावचरं तु कर्मान्यभूमिकमन्यस्यां भूमौ विपक्तुं न जातूत्सहते ।
तस्माद् व्यवस्थितविपाकत्वाद् 'आनेञ्ज्यम्' इत्युच्यते । अपुण्यं तु कर्माकुशलमिति
प्रसिद्धं लोके । यश्च लोकतोऽर्थः प्रसिद्धः, किं तत्र यत्नेन ॥ ४६ ॥
कृतः पुण्यादीनां कर्मणां निर्देशः ॥
सुखवेदनीयादीनां कर्तव्यः । स एष क्रियते—
सुखवेद्यं शुभं ध्यानादातृतीयात्,
कुशलं कर्म सुखवेदनीयं यावत् तृतीयाद् ध्यानात् । एषा हि भूमिः
सुखाया वेदनाया यदुत कामधातुस्त्रीणि च ध्यानानि ।
अतः परम् ।
अदुःखासुखवेद्यं तु,
अकम्प्यानुकूलभागिनं मार्गमारभ्येति अर्थः ।
किं पुनः कारणं समाधिसापक्षालतया सेञ्जितमेवान्यत्रानिञ्ज्यमुक्तम् ?
इत्याह—"तद्भूमिषु यतः कर्म विपाकं प्रति नेञ्जति" इति ।
भोगादि संवर्तनीयमिति । भोगः = द्रव्यसम्पत् । आदिशब्देन सौरूप्य-
सौस्वर्यादिर्गृह्यते । तदेवेति विस्तरः । यत्तद् देवेषु विपच्येत । तद्बहुली-
कृतमेवं शीलमयं भावनामयम् । तस्य चैवं भवति—'अहो बताहं देव-
सुभगानं मनुष्यसुभगानां वा सभागतायामुपपद्येय' इति । यावत् स तत्रोप-
पद्यत इति ॥ ४६ ॥
कामधातुस्त्रीणि च ध्यानानीति । कामधातुप्रथमध्यानयोः कायिकं सुखं
चेतसिकं च सौमनस्यं सुखा वेदना। द्वितीये ध्याने सौमनस्यं सुखा वेदना ।
तृतीये ध्याने चेतसिकं सुखमिति ।

६५४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
'शुभम्' इति वर्तते । तृतीयध्यानात् परेण कुशलं कर्मादुःखासुखवेदनीयम् ;
सुखदुःखवेदनाभावात् ।
दुःखवेद्यमिहाशुभम् ॥ ४७ ॥
अकुशलं कर्म दुःखवेदनीयम् । इहग्रहणं कामधातावेव तद्भावज्ञापनार्थम् ।
न चैषां वेदनैव फलम् । किं तर्हि ? ससम्भारा ॥ ४७ ॥
अधोऽपि मध्यमस्त्येके,
अन्ये पुनराहुः—तदेतन्मध्यमदुःखासुखवेदनीयं कर्मोक्तम्, एतच्चतुर्थ-
ध्यानादधोऽप्यस्ति । किं कारणम् ?
ध्यानान्तरविपाकः ।
इतरथा हि ध्यानान्तरकर्मणो विपाको न स्याद्, ध्यानान्तरे वा कस्यचित्
कर्मणः; तत्र सुखदुःखयोरभावात् ।
ध्यानान्तरकर्मणो ध्यान एव सुखेन्द्रियं विपाक इत्येके ।
नैव तस्य वेदना विपाक इ

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६५५
तदेतदुच्छास्त्रम् । शास्त्रे हि पठितम्—"स्यात् कर्मणश्चैतसिक्येव वेदना
विपाको विपच्येत । स्यात् कुशलस्यावितर्कस्य कर्मणः" इति ।
अपूर्वाचरमः पाकस्त्रयाणां चेष्यते यतः ॥ ४८ ॥
यतश्चोक्तं सूत्रे—"स्यात् त्रयाणां कर्मणामपूर्वाचरमो विपाको विपच्येत ।
स्यात् सुखवेदनीयस्य रूपं दुःखवेदनीयस्य चित्तचैत्ता धर्माः । अदुःखसुख-
वेदनीयस्य चित्तविप्रयुक्ताः" इति, अतोऽप्यस्त्यदुःखसुखवेदनीयं कर्माधस्तात् ।
न हि कामधातोरन्यत्रास्ति युगपत् कर्मत्रयस्य विपाके संयोगः ।
किमिदानीं तत् कुशलम् ? आहोस्विदकुशलम् ? दुर्बलं तु तत् ।
एवं तर्हि "सुखवेद्यं शुभं ध्यानादातृतीयात्" ( अभि० को० ४.४७ ),
"इष्टविपाकं च कुशलम्" इत्यस्य विरोधः ? बाहुलिक एष निर्देशो द्रष्टव्यः ।
अत्राचार्य आह—तदेतदुच्छास्त्रम् । यदेतदुक्तम्—'ध्यानान्तरकर्मणो ध्यान
एव सुखेन्द्रियं विपाकः' इति, यच्चोक्तम्—'नैव तस्य वेदना विपाकः' इति,
तदेतदुभयमप्युच्छास्त्रम् । तत् प्रतिपादयन्नाह—शास्त्रे हि पठितमिति विस्तरः ।
अवितर्कस्य कर्मण इति । ध्यानान्तरकर्मण इत्यर्थः । अतः कुशलस्यावितर्कस्य
कर्मणश्चैतसिक्येव वेदना विपाको विपच्यत इत्यवधारणान्न तस्य कर्मणो ध्यान
एव सुखेन्द्रियं विपाकः, नापि वेदनातोऽन्य इति गम्यते । अवितर्कं हि कर्म
ध्यानान्तरात् प्रभृत्यूर्ध्वमिति ।
“अपूर्वाचरमः” इति । न पूर्वम्, न पश्चात् । युगपदित्यर्थः ।
सुखवेदनीयस्य रूपमिति चक्षुरादिकम् । दुःखवेदनीयस्य चित्तचैत्ता इति ।
पञ्चविज्ञानकायिकाः; दौर्मनस्यस्याविपाकत्वात् । अदुःखसुखवेदनीयस्य चित्त-
विप्रयुक्ता इति । जीवितेन्द्रियादयः । न हि कामधातोरन्यत्रेति । दुःखवेदनीयस्य
कर्मणोऽन्यत्राभावात् ।
किमिदानीं तदिति । अदुःखसुखवेदनीयम् । एवं तर्हीति विस्तरः । यद्यधोऽपि
चतुर्थाद् ध्यानाददुःखसुखवेदनीयं कर्मास्ति कुशलम् । सुखवेद्यं शुभं ध्यानादा-
तृतीयादिति अस्य विरोधः । न हि केवलं सुखवेदनीयं कुशलमातृतीयाद्ध्यानात्।
किं तर्हि ? अदुःखसुखवेदनीयमप्यस्तीति । इष्टविपाकं च कुशलमित्यस्य विरोधः ।
न हि केवलमिष्टविपाकं कुशलम्, इष्टानिष्टविपरीतविपाकमपि कुशलमस्तीति ।
बाहुलिक एष निर्देश इति । बाहुल्येनैव निर्दिष्टमित्यर्थः—सुखवेद्यं शुभं ध्यानादा-
तृतीयादिति, इष्टविपाकं च कुशलमिति ।

६५६ भाष्यस्फुटार्थासहिते ऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
कथं पुनरवेदनास्वभावं कर्म सुखादिवेदनीयमित्युच्यते ? सुखवेदनायै हितं
सुखवेदनीयम्, सुखोऽस्य वेदनीय इति वा ।
कश्च वेदनीयः ? यो विपाकः । स यसौ विद्यते सुखस्य वा वेदनीयं
येन सुखं वेद्यते, स्नानीयकषायवत् ।
एवं दुःखवेदनीयम्, अदुःखासुखवेदनीयं च द्रष्टव्यम् ॥ ४८ ॥
अपि च—
स्वभावसम्प्रयोगाभ्यामालम्बनविपाकतः ।
सम्मुखीभावतश्चेति पञ्चधा वेदनीयता ॥ ४९ ॥
१. स्वभाववेदनीयता वेदनानाम्; स्वभावेनैव वेदनीयत्वात् ।
२. सम्प्रयोगवेदनीयता स्पर्शस्य; “सुखवेदनीयः स्पर्शः” इति ।
३. आलम्बनवेदनीयता विषयाणाम् । यथोक्तम्—“चक्षुषा रूपाणि
दृष्ट्वा रूपप्रतिसंवेदी भवति, नो तु रूपरागप्रतिसंवेदी” ( ) इत्येवमादि ।
वेदनया हि तामालम्बमानः प्रतिसंवेद्यते ।
कथं पुनरवेदनास्वभावमिति । सुखमनुभूयते, न कर्मेत्येवमभिसमीक्ष्य इति ।
सुखवेदनायै हितं सुखवेदनीयमिति । सुखवेदनोत्पत्त्यनुकूलमित्यर्थः । सुखोऽस्य
वेदनीय इति वेति । सुखोऽस्य विपाकोऽनुभवनीय इत्यर्थः ।
स्नानीयकषायवदिति । यथा येन स्नाति स स्नानीयः कषायः । एवं येन सुखं
विपाकं वेदयते तत् कर्म वेदनीयम् । सुखस्य विपाकस्य वेदनीयं कर्म सुखवेद-
नीयम् । करणेऽपि कृत्यविधानादेतत् । एवं दुःखवेदनीयमिति । दुःखवेदना-
हितं दुःखवेदनीयमिति विस्तरेण पूर्ववद् योज्यम् । एवमदुःखासुखवेदनीय-
मिति ॥ ४८ ॥
स्वभाववेदनीयतेति । स्वभाववेदनानुभवलक्षणेन वेदनीयस्वभावः । एवं
यावत् सम्मुखीभावेन वेदनीयतेति योज्यम् ।
सुखवेदनीयः स्पर्श इति । सुखवेदनाहितं सुखं वेदनीयमस्मिन्निति सुखवेदनीयः
स्पर्शः ।
आलम्बनवेदनीयतेति । वेदनीया विषयाः । आलम्बनीया इत्यर्थः ।
रूपप्रतिसंवेदी नो तु रूपरागप्रतिसंवेदीति । रूपं प्रत्यनुभवति । नो तु रूपरागं
प्रत्यनुभवतीत्यर्थः । अथवा नो तु स रूपं रागेण प्रत्यनुभवति, आलम्बत इति ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६५७
४. विपाकवेदनीयता कर्मणः; “दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म” इति विस्तरः।
५. सम्मुखीभाववेदनीयता। यथोक्तम्—“यस्मिन् समये सुखां वेदनां
वेदयते, द्वे अस्य वेदने तस्मिन् समये निरुद्धे भवतः” इति। नहि यस्मिन् समये
सुखा वेदना वर्तते तस्मिन् पुनरन्या वेदनास्ति, स यां तां वेदयते। सम्मुखी-
कुर्वंस्तु तां वेदयत इत्युच्यते। अतो विपाकस्य वेदनीयत्वात् कर्माण्युच्यते
सुखवेदनीयमित्येवमादि ॥ ४९ ॥
नियतानियतं तच्च,
तच्चैतत् सुखवेदनीयादि त्रिविधं कर्म नियतं चानियतं च वेदितव्यम्।
नावश्यवेदनीयमनियतम्।
नियतं त्रिविधं पुनः।
दृष्टधर्मादिवेद्यत्वात्,
दृष्टधर्मवेदनीयम्, उपपद्यवेदनीयम्, अपरपर्यायवेदनीयं च—इत्येतत्
त्रिविधं कर्म नियतमिति। एतच्चतुर्विधं कर्म भवति सहानियतवेदनीयेन।
पञ्चधा कर्म केचन ॥ ५० ॥
अपरे पुनः पञ्चविधं कर्मेच्छन्ति—अनियतवेदनीयं द्विधा कृत्वा,
विपाकेन नियतमनियतं चेति।
तत्र दृष्टधर्मवेदनीयम्—यत्र जन्मनि कृतं तत्रैव विपच्यते। उपपद्यवेदनी-
यम्—द्वितीये जन्मनि। अपरपर्यायवेदनीयम्—तस्मात् परेण।
जन्मान्तरेऽप्यस्ति दृष्टधर्मवेदनीयस्य कर्मणो विपाक आरम्भवशात् तन्नाम-
व्यवस्थानमित्यपरे।
दृष्टधर्मवेदनीयमिति। दृष्टे जन्मनि वेदनीयं विपाकलक्षणमस्येति दृष्टधर्म-
वेदनीयं कर्मेति विस्तरः।
यस्मिन् समय इति विस्तरः। यस्मिन् समये सुखां वेदनां वेदयते अनुभवति।
द्वे अस्य वेदने¹ दुःखा, अदुःखासुखा च, तस्मिन् समये निरुद्धे भवत इति ॥४९॥
आरम्भवशादिति। दृष्ट एव जन्मनि विपाकारम्भादित्यर्थः। तन्नामव्यव-
स्थानमिति। ‘दृष्टधर्मवेदनीयम्’ इत्येवं नामव्यवस्थानमित्यर्थः।
१. वेदना—मुद्रितः पाठः।

६५८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
मा भूद् यदेवमिष्टकर्म तस्याल्पेच्छो विपाक इति ? तदेवं नेच्छन्ति
वैभाषिकाः । अस्ति हि कर्म सन्निकृष्टफलं न विप्रकृष्टफलम्, अस्ति विपर्ययाद्,
बाह्यबीजवत् । यथा त्रिपक्षा सुवर्चला त्रिभिः पक्षैः फलं दधाति, यवगोधूमादयः
षड्भिर्मासैरिति ॥ ५० ॥
चतुष्कोटिकमित्यन्ये,
दार्ष्टान्तिकास्तु चतुष्कोटिकं कुर्वन्ति—१. अस्ति कर्मावस्थानियतं
न विपाके नियतम् । यत् कर्म दृष्टधर्मादिवेदनीयं विपाकेऽनियतम् । २. अस्ति
विपाके नियतं नावस्थायाम् । यत् कर्मानियतवेदनीयं विपाके नियतम् । ३. अस्त्यु-
भयनियतं यद् दृष्टधर्मादिवेदनीयं विपाके नियतम् । ४. अस्ति नोभयनियतं
यत् कर्मानियतवेदनीयं विपाके अनियतम् ।
तेषां तत् कर्माष्टविधं दृष्टधर्मवेदनीयं नियतमनियतं च । एवं यावदनियत-
वेदनीयम् । नियतमेव तु दृष्टधर्मादिवेदनीयमनियतं चतुर्थमिति वर्णयन्ति ।
स्यादेकस्मिन् क्षणे चतुर्विधं कर्माक्षिपेत् । स्यात् त्रिषु परं प्रयोज्य काम-
मिथ्याचारे स्वयं प्रयुक्तस्तेषां युगपत् प[रिसमाप्तौ¹ ।
एषां च पुनश्चतुर्णां कर्मणां
निकायाक्षेपणं त्रिभिः ।
अस्ति हीति विस्तरः । सन्निकृष्टफलस्य कर्मणः सुवर्चला दृष्टान्तः । विप्रकृष्ट-
फलस्य यवगोधूमादयः ॥ ५० ॥
दार्ष्टान्तिकाः सौत्रान्तिकाः । तेषामेवं प्रथमद्वितीये कोट्यौ वर्णयतां कर्माष्ट-
विधम् । दृष्टधर्मवेदनीयं नियतमनियतं च विपाकं प्रति । एवं यावदनियतवेदनीय-
मिति । उपपद्यवेदनीयं नियतमनियतं च विपाकं प्रति, अपरपर्यायवेदनीयमपि-
नियतमनियतञ्च, अनियतवेदनीयमपि यो दृष्टधर्माद्यनियतवेदनीयं तन्नियतम्,
अनियतञ्च—इत्यष्टविधम् ।
चतुर्विधं कर्माक्षिपेदिति । दृष्टधर्मादिवेदनीयं चतुर्विधं कर्माक्षिपेदित्यर्थः ।
कथम् ? इत्याह—स्यात् त्रिषु प्राणातिपातादत्तादानमृषावादेषु परं प्रयोज्य काम-
मिथ्याचारे स्वयमात्मना प्रयुक्तः । तेषां कर्मणां युगपत् परिसमाप्तौ । एकं दृष्टधर्म-
वेदनीयम्, अपरमुपपद्यवेदनीयम्, अपरं चापरपर्यायवेदनीयम्, अन्यच्चानियत-
वेदनीयमिति ।
१. समाप्तौ—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६५९
नहि दृष्टधर्मवेदनीयेन कर्मणा निकायसभाग आक्षिप्यते ।
कतमस्मिन् धातौ कतिविधं कर्माक्षिप्यते ? कस्यां वा गतौ ?
सर्वत्र चतुराक्षेपः,
सर्वेषु त्रिषु धातुषु सर्वासु च गतिषु चतुर्णां कर्मणामाक्षेपः कुशलाना-
कुशलानां च यथासम्भवम् ।
अस्योत्सर्गस्यायमपवादः—
शुभस्य नरके त्रिधा ॥ ५१ ॥
नरकेषु कुशलस्य कर्मणस्त्रिविधस्यैवाक्षेपः¹, न दृष्टधर्मवेदनीयस्य; अत्रेष्ट-
विपाकाभावात्² ॥ ५१ ॥
यद्विरक्तः स्थिरो बालस्तत्र नोत्पद्यवेद्यकृत् ।
यतो भूमेः वीतरागपृथग्जनो भवति, असौ च स्थिरो भवत्यपरिहाणधर्मा,
स तत्रोत्पद्यवेदनीयं कर्म न करोति ।
किमन्यत् करोति ?
नान्यवेद्यकृदप्यार्यः
कुशलानामकुशलानां च यथासम्भवमिति । यत्राकुशलस्य सम्भवः काम-
धातावेव, नान्यत्र ।
‘सर्वासु गतिषु’ इत्यस्योत्सर्गस्यायमपवादः—‘‘शुभस्य नरके त्रिधा³’’ इति ।
त्रिधेवेत्यवधारणम्। नरकेषु कुशलस्य कर्मणः त्रिविधस्यैवाक्षेपः, न चतुर्विधस्य ।
दृष्टधर्मवेदनीयं स्थापयित्वा । अत्र नरकेष्विष्टविपाकाभावात् । शुभग्रहणमशुभ-
निरासार्थम् । अकुशलस्य हि चतुर्विधस्यापि नरकेष्वाक्षेपः सम्भवति ॥ ५१ ॥
“यद्विरक्तः स्थिरो बालः” इति । यतो विरक्तो यद्विरक्त इति समासः ।
स्थिरग्रहणं परिहाणधर्मणो निरासार्थम् । तस्य हि तस्यां भूमौ उपपद्यवेदनीयं कर्म
सम्भवति । बालग्रहणमार्यनिवृत्त्यर्थम् । आर्यस्य हि तत्रोपपद्यवेदनीयम्, अपर-
पर्यायवेदनीयं च न सम्भवति; अनागामित्वात् ।
नान्यवेद्यकृदपीति । नापरपर्यायवेदनीयकृदपि । नोपपद्यवेदनीयकृदपीत्यर्थः ।
१. ०विधस्याक्षेपो—का० । २. तत्रे०—का० ।
३. त्रिविधेति—मुद्रितः पाठः ।

२६० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
'स्थिरः' इति वर्तते । आर्यपुद्गलस्तु यतो वीतरागो न च परिहाणधर्मा,
स तत्रोपपद्यवेदनीयं चापरपर्यायवेदनीयं च कर्म न करोति । न ह्यसौ भव्यः
पुनराधस्तीं¹ भूमिमायातुमनियतं कुर्याद् दृष्टधर्मवेदनीयं चात्रोपपन्नः ।
कामेऽग्रे वाऽस्थिरोऽपि न ॥ ५२ ॥
परिहाणधर्मापि त्वार्यपुद्गलः कामधातोर्भवाग्राद् वा² वीतरागः तयोरुपपद्यापर-
पर्यायवेदनीयं कर्माभव्यः कर्तुम् । किं कारणम् ? फलाद्धि स परिहीणो भवति ।
न चास्ति फलपरिहीणस्य कालक्रियेति पश्चात् प्रवेदयिष्यामः ॥ ५२ ॥
किमन्तराभवेऽप्यस्ति कर्मण आक्षेपः ? अस्तीत्याह—
द्वाविंशतिविधं कामेष्वाक्षिपत्यन्तराभवः ।
कामावचरो ह्यन्तराभवो द्वाविंशतिविधं कर्माक्षिपति । कथं कृत्वा ?
पञ्च हि गर्भावस्थाः—कलल-अर्बुद-पेशी-घन-प्रशाखावस्थाः । पञ्च जातावस्थाः—
बाल-कुमार-युव-मध्य-वृद्धावस्थाः । तत्रान्तराभवः कललवेदनीयं कर्माक्षिपति
अनियतं नियतं च । एवं यावद् वृद्धवेदनीयमन्तराभववेदनीयं च ।
दृष्टधर्मफलं तच्च,
तच्चैतदन्तराभविकं कर्म यन्नियतमेकादशविधमुक्तं दृष्टधर्मवेदनीयं तद्
वेदितव्यम् । किं कारणम् ?
तत्र युक्तिं दर्शयन्नाह—न ह्यसौ भव्यः पुनराधस्तीं भूमिमायातुमिति । न ह्यसा-
वार्योऽपरिहाणधर्मा यतो वीतरागस्तत आधस्तांमधस्ताद्भूवां भूमिमायातुं
भव्यः । परिहाणधर्मा तु भव्यः । तद् यथा—यो भवाग्रलाभी परिहाणधर्मा
यः परिहाय रूपधातावुषपद्येत । तस्योपपद्यवेदनीयमपरपर्यायवेदनीयं चापि
सम्भवति, यथोक्तमुदायिसूत्रे अनियतं कुर्यादिति । अनियतवेदनीयमपरिहाण-
धर्मार्यो दृष्टधर्मवेदनीयं च यत्रोपपन्नस्तत्र कुर्यात् ।
कामधातोर्भवाग्राद्वा वीतराग इति । कामवीतरागः, भवाग्रवीतरागोऽर्हन् ।
तयोरिति कामधातुभवाग्रयोः । पश्चात् प्रवेदयिष्याम इति । 'म्रियते न फलभ्रष्टः'
( अभि० को० ६.६० ) इत्यादि ॥ ५२ ॥
अन्तराभववेदनीयं च । किम् ? नियतमनियतं चेति ।
यन्नियतमेकादशविधमुक्तम् । दृष्टधर्मवेदनीयं यत्तदिति । कललवेदनीयं
नियतम्, यावदन्तराभववेदनीयं नियतमिति ।
१. ०रधस्तनीं—का० । २. का० पुस्तके नास्ति ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६६१
निकायो ह्येक एव सः ॥ ५३ ॥
एक एव ह्यसौ निकायसभाग एककर्माक्षिप्तः, यश्चान्तराभवो याश्च
तदन्वया दशावस्थाः ।
अत एवान्यदन्तराभववेदनीयं कर्म नोक्तम्; उपपद्यवेदनीयेन एव¹
तस्याक्षेपात् ॥ ५३ ॥
कीदृशं पुनः कर्म नियतं वेदितव्यम् ?
तीव्रक्लेशप्रसादेन सातत्येन च यत्कृतम् ।
गुणक्षेत्रे च नियतं तत् पित्रोर्घातकं च यत् ॥ ५४ ॥
यद्धि कर्म तीव्रेण क्लेशेन कृतम्, यच्च तीव्रेण प्रसादेन, यच्च सातत्येन,
गुणक्षेत्रे च, तन्नियतं वेदितव्यम् ।
तत्र गुणक्षेत्रम्—त्रीणि रत्नानि । पुद्गलविशेषो वा कश्चित् फलसमापत्ति-
विशेषप्राप्तः । तत्र ह्यन्तरेणापि तीव्रक्लेशप्रसादानां सातत्यं च कुशलमकुशलं च
कर्म नियतं सम्पद्यते ।
पित्रौ पुनर्माता च पिता च, तयोश्चापि यत्² घातिकं कर्म यथा तथा
च³ तन्नियतं सम्पद्यते, नान्यत् ॥ ५४ ॥
याश्च तदन्वया दशावस्था इति । अन्तराभवपूर्विका इत्यर्थः ।
अत एवान्यदन्तराभववेदनीयं कर्म नोक्तमिति । चतुर्विधं कर्म—दृष्टधर्म-
वेदनीयम्, उपपद्यवेदनीयम्, अपरपर्यायवेदनीयम्, अनियतवेदनीयं चेति अत्र
नोक्तम्; उपपद्यवेदनीयेनैव तस्यान्तरा भवस्याक्षेपात् ॥ ५३ ॥
“नियतानियतं कर्म” (अभि० को० ४.५०) इत्युक्तम्, अतो ब्रवीति—
कीदृशं पुनः कर्म नियतमिति विस्तरः ।
फलसमापत्तिविशेषप्राप्त इति । दर्शनमार्गफलप्राप्तः, अर्हत्त्वफलप्राप्तश्च फल-
विशेषप्राप्त इष्यते । विशेषग्रहणमनास्रवमार्गप्राप्यफलग्रहणार्थम् । समापत्ति-
विशेषप्राप्तो निरोधधारणामैत्रीसमापत्तिलाभी । अत्रापि विशेषग्रहणं तदन्य-
लौकिकसमापत्तिविशेषणार्थम् । यथा तथा चेति । यदि पुण्यबुद्ध्या, यदि द्वेषा-
दिना । योऽपि हि पारसिकः पुण्यबुद्ध्या मातरं मारयति पितरं वा । तद-
कुशलमानन्तयं कर्म नियतं सम्पद्यते । नान्यदिति । यदतो विपरीतं मन्दक्लेश-
१. च—का० । २. यत्र—का० । ३. वा—का० ।

६६२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
अथ दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म कीदृशं वेदितव्यम् ?
दृष्टधर्मफलं कर्म क्षेत्राशयविशेषतः ।
दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म क्षेत्रविशेषाद् वा भवति । यथा—सङ्घस्त्रीवादसमुदा-
चाराद् व्यञ्जनपरिवृत्तिः श्रूयते ।
आशयविशेषाद् वा । यथा—षण्डस्य गवाम्पुंस्त्वप्रतिमोक्षणात् पुम्भावः ।
अथ वा—
तद्भूम्यत्यन्तवैराग्यात्,
तस्य वा कर्मणो या भूमिः कुशलस्याकुशलस्य वा, ततोऽत्यन्तवैराग्यात्
तत् कर्म दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म सम्पद्यते ।
तस्यां भूमौ जातस्य कीदृशं कर्म ? इत्याह—
विपाके नियतं हि यत् ॥ ५५ ॥
यद्धि कर्म नियतं विपाके न त्ववस्थायां नाप्यनियतम्, तस्यैष नियमः ।
यत् पुनरवस्थान्तरे नियतं तस्य तत्रैव नियतो विपाकः; तद्गतोऽत्यन्तवैराग्या-
प्रसादकृतमित्यादि ॥ ५४ ॥
सङ्घस्त्रीवादसमुदाचारादिति । भिक्षुणा किल केनचिद् व्यवहारपराजितेन
सङ्घः 'स्त्रियो यूयम्' इति समुदाचरितः; तस्य दृष्ट एव धर्मे पुरुषव्यञ्जनमन्त-
र्हितम्, स्त्रीव्यञ्जनञ्च प्रादुर्भूतमिति । तदिदं क्षेत्रविशेषाद् दृष्टधर्मवेदनीयं
भवति ।
आशयविशेषादिति । षण्ढेन गवाम्पुंस्त्वं करिष्यमाणमभिवीक्ष्य ममेदृशम-
पुंस्त्वे दुःखमिति तीव्रेणाशयेन तेषां गवाम्पुंस्त्वं प्रतिमोक्षितम् । तस्य दृष्ट
एव धर्मे पुरुषेन्द्रियं प्रादुर्भूतम् । इदमाशयविशेषाद् दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म
संवृत्तम् ।
“तद् भूम्यत्यन्तवैराग्यात्” इति । ततो भूमेरत्यन्तवैराग्यात् तद् अदृष्टधर्म-
वेदनीयमपि कर्म दृष्टधर्मवेदनीयं सम्पद्यते । यथा अनागाम्यर्हन्तामवीतरागावस्था-
कृतम्; पुनरधरभूम्यनागमनात्, अनुपादाय च परिनिर्वाणात् ।
न त्ववस्थायामिति । यदनियतं दृष्टधर्माद्यवस्थासु । न चानियतं विपाके;
नियतत्वात् । तदेव दृष्टधर्मवेदनीयं भवति । अत एवाह—यत् पुनरवस्थान्तरे
दृष्टधर्मादिके नियतम् । तस्य तत्रैवावस्थान्तरे विपाकः । तद्गतोऽत्यन्तवैराग्या-

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६६३
सम्भवात् ।
यच्चानियतं तस्याविपाक एव, अत्यन्तवैराग्यात् ॥ ५५ ॥
कीदृशं पुनः क्षेत्रं यत्रावश्यं दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म सम्पद्यते ? आह--
बुद्धप्रमुखो भिक्षुसङ्घः, पुद्गलास्तु पञ्च ।
ये निरोधारणामैत्रीदर्शनार्हत्फलोत्थिताः ।
तेषु कारापकाराणां फलं सद्योऽनुभूयते ॥ ५६ ॥
निरोधसमापत्तिव्युत्थितः परां चित्तशान्ति लभते; निर्वाणसदृशत्वात्
समापत्तेः । स हि गतप्रत्यागत इव निर्वाणाद् भवति ।
अरणाव्युत्थितस्याप्रमाणसत्त्वारणाहिताध्याशयानुगतात्युद्ग्रप्रमाणपुण्यपरि-
भावनानुगता च सन्ततिर्वर्तते ।
मैत्रीव्युत्थितस्याप्रमाणसत्त्वसुखाध्याशयानुगतात्युद्ग्रप्रमाणपुण्यपरिभावनानु-
गता च सन्ततिर्वर्तते ।
दर्शनमार्गव्युत्थितस्याशेषदर्शनप्रहातव्यप्रहाणात् प्रत्यग्राश्रयपरिवृत्तिनिर्मला
सन्ततिर्वर्तते ।
अर्हत्फलव्युत्थितस्याशेषभावनाप्रहातव्यप्रहाणात् प्रत्यग्राश्रयपरिवृत्तिशुद्धा
सन्ततिर्वर्तते ।
सम्भवादिति । एवमस्थान्तरनियतविपाकेन कर्मणा तद्वत् पुद्गलस्यात्यन्तं तस्या
भूमेर्वैराग्यासम्भवादित्यर्थः ॥ ५५ ॥
क्षेत्रविशेषादित्युकम्, अतः पृच्छति—कीदृशं पुनः क्षेत्रमिति ।
अरणाव्युत्थितस्येति विस्तरः । अप्रमाणेषु सत्त्वेषु अरण्या हितोऽध्याशयो-
ऽभिप्रायः, तेनानुगता । अत्युद्ग्रेण तीक्ष्णेन, अप्रमाणेन पुण्येन परिभावनानु-
गता सन्ततिर्वर्तते । अरणामुत्तरत्र वक्ष्यति—"अरणा प्रणिधिज्ञान०" (अभि०
को० ७.३५) इत्यत्र ।
मैत्रीव्युत्थितस्येति विस्तरः । अप्रमाणेषु सत्त्वेषु सुखमुत्पद्यतामित्याशयः,
तेनानुगता अत्युद्ग्रेति पूर्ववच्च ।
प्रत्यग्राश्रयपरिवृत्तिनिर्मलेति । प्रत्यग्रा अभिनवा; अचिरव्युत्थितत्वात् ।
प्रत्यग्राश्रयस्य शरीरस्य परिवृत्त्या निर्मला सन्ततिः ।

६६४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-

अत एतेषु कृतानां कारापकाराणां फलं दृष्ट एव धर्मे नियतं प्राप्यते ।
शेषस्य तु भावनामार्गस्यापरिपूर्णस्वभावफलत्वाच्च तद्व्युत्थितानां न तथा
प्रत्यग्राश्रयपरिवृत्तिशुद्धाशयसन्ततिर्वर्तत इति न ते तथा पुण्यक्षेत्रं भवन्ति¹ ॥५६॥
विपाकः पुनर्वेदनाप्रधानः । तदिदानीं विचार्यते—स्यात् कर्मणश्चैतसिक्येव
वेदना विपाको विपच्येत न कायिकी, स्यात् कायिक्येव न चैतसिकी
स्याद् ? इत्याह—
कुशलस्यावितर्कस्य कर्मणो वेदना मता ।
विपाकश्चैतसिक्येव,
अवितर्कं कर्म ध्यानान्तरात् प्रभृति यावद् भवाग्रे । तस्यावितर्कस्य
कुशलस्य कर्मणश्चैतसिक्येव वेदना विपाकः । कस्मान्न कायिकी ? तस्या
अवश्यं सवितर्कसविचारत्वात्² ।
कायिक्येवाशुभस्य तु ॥ ५७ ॥
एतेषु पुद्गलेषु कृतानां कारापकाराणामुपकारापकाराणां कुशलाकुशलानाम्
फलं दृष्ट एव धर्मे इहैव जन्मनि प्राप्यत इति । सद्योऽर्थं दर्शयति, सद्य इवेति
कृत्वा ।
शेषस्य त्विति विस्तरः । शेषो भावनामार्गः सकृदागाम्यनागामिफल-
प्रापकः । अपरिपूर्णः स्वभावः फलं वा अस्येत्यपरिपूर्णस्वभावफलः, तस्य
भावः, तस्मात् अपरिपूर्णस्वभावफलत्वात् । का पुनस्तस्य परिपूर्णस्वभावता,
परिपूर्णफलता च ? अशैक्षत्वं परिपूर्णस्वभावता । स हि मार्गोऽशैक्षस्वभावश्च,
येनार्हत्त्वं प्राप्यते । परिपूर्णफलताप्यर्हत्त्वप्राप्तिः । स हि फलमार्गस्त्रिभिः
फलैः फलवानिति । अथवा—क्षयज्ञानं संगृहीतो मार्गः परिपूर्णस्वभावफलः ।
परिपूर्णस्वभावो यस्मादशैक्षमार्गः । परिपूर्णफलो निरवशेषफलत्वात् । तद्व्यु-
त्थितानामिति । शेषभावनामार्गव्युत्थितानाम् । न ते तद्व्युत्थितास्तथा पुण्य-
क्षेत्रं भवन्ति । यथार्हत्त्वव्युत्थिताः । प्रागेव लौकिकमार्गव्युत्थिताः । भावना-
प्रहातव्यानां हि क्लेशानां सावशेषनिरवशेषप्रहाणादयं विशेष उक्त इत्यव-
गन्तव्यम् ॥ ५६ ॥
तस्या अवश्यं सवितर्कसविचारत्वादिति । "सवितर्कविचारा हि पञ्च-
विज्ञानधातवः" ( अभि० को० १.३२) इति नियमात्, वितर्कविचारयोश्च
१: भवति—का० ।
२. सवितर्कविचारत्वात्—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६६५
अकुशलस्य कर्मणः कायिक्येव वेदना विपाकः । कस्मान्न चैतसिकी ?
तस्य हि दुःखा वेदना विपाकः । चैतसिकी च दुःखा वेदना दौर्मनस्यम् । न
च दौर्मनस्यं विपाक इति व्याख्यातमेतत् ॥ ५७ ॥
यत् तर्हि सत्त्वानां चित्तक्षेपो भवति, कतमस्मिन्नसौ चित्ते भवति, केन वा
कारणेन ?
चित्तक्षेपो मनश्रिते,
मनोविज्ञान इत्यर्थः । नहि पञ्चसु विज्ञानकायेषु चित्तं क्षिप्यते; अविकल्प-
कत्वात् ।
स च कर्मविपाकजः ।
स चैष चित्तक्षेपः सत्त्वाना कर्मजः । ये हि द्रव्यमन्त्रप्रयोगेण वा परेषां
चित्तं क्षेपयन्ति, अकामकं वा विषं मद्यं वा पाययन्ति, त्रासयन्ति वा,
मृगयादिष्वग्निं वा दावेषूत्सृजन्ति, प्रपाताद्वा पातयन्ति, अन्येन वा केनचित् परेषां
स्मृतिं भ्रंशयन्ति, तेषां तस्य कर्मणो विपाकेनायत्यां चित्तं क्षिप्यते ।
ध्यानान्तरादिखभावात् । न चावितर्कस्य कर्मणः सवितर्कविचारोऽधरभूमिको
विपाको युज्यत इति ।
तस्य हि दुःखा वेदना विपाक इति विस्तरः । तस्याकुशलस्य दुःखा वेदना
विपाक इष्यते; तस्यानिटफलत्वाच्च । चैतसिकी च दुःखा वंदना दौर्मनस्यम्,
नान्यदस्ति । न च दौर्मनस्यं विपाक इति व्याख्यातमेतदिति । इन्द्रियनिर्देशे
‘विपाको जीवितं द्वेधा द्वादशान्त्याष्टकादृते दौर्मनस्याच्च” ( अभि० को०
२.१०) इति ॥ ५७ ॥
‘दौर्मनस्यं न विपाकः’ इत्येतदमृष्यन्नाह - यत्तर्हीति विस्तरः । यदि
दौर्मनस्यं न विपाकः । यत्तर्हि सत्त्वानां चित्तक्षेपो भवति । कतमस्मिन्नसौ चित्ते
भवति केन वा कारणेनेति । तस्यायमभिप्रायः - चित्तक्षेपो न पञ्चमु विज्ञान-
कायेषु; तेषामविकल्पकत्वात् । स चाकुशलहेतुकोऽनिष्टत्वादित्यतो विपाकेन
दौर्मनस्येन भवितव्यमिति ।
अविकल्पकत्वादिति । अभिनिरूपणानुस्मरणविकल्पाभ्यामविकल्पकत्वात्
पञ्चानां विज्ञानकायानाम् । चित्तक्षेपस्य चासद्विकल्पलक्षणत्वात् ।
अग्निं वा दावेषूत्सृजन्तीति । दावः = तृणादिगहनान्वितो देशविशेषः । अन्येन
वा केनचिदिति । अनिष्टवेदनादिना ।

६६६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
भयोपघातवैषम्यशोकैश्च,
कथं तावद् भयेन ? अमनुष्यादयो मनुष्यान् विरूपेण रूपेणोपसंक्रामन्ति,
तेभ्यो भीतानां चित्तं क्षिप्यते ।
कथमुपघातेन ? अमनुष्या एव कुपिता मनुष्याणां मर्मसु प्रहरन्ति ।
कथं महाभूतवैषम्येण ? वातपित्तश्लेष्माणः प्रकोपमापद्यन्ते ।
कथं शोकेन ? यथा वासिष्ठीप्रभृतीनाम् । यदि मनो विक्षिष्यते कर्म-
विपाकजश्च चित्तक्षेपः ।
वासिष्ठीप्रभृतीनामिति ।
“भगवान् मिथिलाम्रवणे विहरति स्म मिथिलाम्रवणे । तेन खलु पुनः
समयेन वसिष्ठसगोत्राया ब्राह्मण्याः षट् पुत्राः कालगताः । सा तेषां काल-
क्रियया नग्नोन्मत्ता क्षिप्तचित्ता तेन तेनानुहिण्डन्ती येन मिथिलाम्रवणं तेनोप-
संक्रान्ता । तेन खलु पुनः समयेन भगवाननेकशतया भिक्षुपर्षदः पुरस्तान्नि-
षण्णो धर्मं देशयति स्म । अद्राक्षीद् वसिष्ठसगोत्रा ब्राह्मणी भगवन्तं दूरादेव ।
दृष्ट्वा च पुनर्जेह्रीयमाणरूपा उत्कुटकाऽस्थात्, स्मृतिं च लब्धवती । अद्राक्षीद्
भगवान् वसिष्ठगोत्रां ब्राह्मणीं दूरादेव । दृष्ट्वा च पुनरायुष्मन्तमानन्दमामन्त्र-
यते स्म—‘अनुप्रयच्छानन्द वसिष्ठसगोत्रायै ब्राह्मण्यै उत्तरासङ्गम् । धर्ममस्यै
देशयिष्यामि’ । आयुष्मान् आनन्दो वसिष्ठसगोत्रायै ब्राह्मण्यै उत्तरासङ्गमदात् ।
अथ वसिष्ठसगोत्रा ब्राह्मणी उत्तरासङ्गं प्रावृत्य येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्ता ।
उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णा । एकान्तनिषण्णां
वसिष्ठसगोत्रां ब्राह्मणीं धर्म्यया कथया सन्दर्शयति समादापयति समुत्तेजयति
सम्प्रहर्षयति” इत्येवमादि । विस्तरग्रन्थभयात् सर्वसूत्रं न लिखितम् । अयं
तत्रार्थः—भगवांस्तस्यै दानकथादि कृत्वा चत्वार्यार्यसत्यानि देशितवान् यावत्तया
स्रोतआपत्तिफलमधिगतम् । अधिगम्य च भगवतोऽन्तिकात् प्रक्रान्ता । तस्या
अपरेण समयेन सप्तमः पुत्रः कालगताः । सा तत्कालक्रियया न शोचति ।
तामशोचन्तीं स्वभर्ताब्रवीत्—‘त्वं पूर्वं पुत्रमरणेन परित्रप्तासि, इदानीं नासि
परितप्ता, नूनं ते पुत्रास्त्वया भक्षिता यतो न परितप्यसे’? इति सां तं
प्रत्युवाच—
पुत्रपौत्रसहस्राणि ज्ञातिसङ्घशतानि च।
दीर्घेऽध्वनि मया ब्रह्मन् खादितानि तथा त्वया ॥
पुत्रपौत्रसहस्राणां परिमाणं न विद्यते ।
अन्योन्यं खाद्यमानानां तासु तासुपपत्तिषु ॥

[निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६६७
कथं न चैतसिकी वेदना विपाकः प्राप्नोति? नहि ब्रूमः—तदेव चित्तविपाक
इति, अपि तु यो महाभूतानां प्रकोपः स विपाकः, तस्माज्जातम्, अतो विपाकजं
चित्तम्¹।
कर्मजेन हि धातुना वैषम्येण व्याकुलमवशं भ्रष्टस्मृतिकं चित्तं वर्तत इति
क्षिप्तमित्युच्यते। एवं चेदं चतुष्कोटिकं युज्यते—अस्ति चित्तं क्षिप्तं न विक्षिप्त-
मिति विस्तरः। १. क्षिप्तं तावन्न क्षिप्तं विक्षिप्तचित्तस्य। २. क्लिष्टं चित्तं विक्षिप्तं
न क्षिप्तं स्वस्थचित्तस्य क्लिष्टम्। ३. उभयं क्षिप्तचित्तस्य क्लिष्टम्। ४. नोभयं
स्वस्थचित्तस्याक्लिष्टम्।
कतमेषां पुनः सत्त्वानां चित्तं क्षिप्यते ?
अकुरूकामिनाम् ॥ ५८ ॥
अकुरूणां कामिनाम्। देवेष्वपि हि देवा उन्मत्ताः सन्ति प्रागेव मनुष्य-
तिर्यक्प्रेतेषु। नारकास्तु नित्यं क्षिप्तचित्ता एव। ते हि विविधयातनासहस्रव्यति-
भिन्नमर्माणस्तीव्राभिर्वेदनामिरभिनुन्ना² आत्मानमपि तावन्नाभिचेतयन्ति, किं पुनः
कार्यमकार्यं वा ! हाचित्तपरिदेवकश्चात्र नारक उदाहार्यः।
कः शोचेत् परितप्येत परिदेवेत वा पुनः।
ज्ञात्वा निःसरणं लोके जातेश्च मरणस्य च॥
साहं निःसरणं ज्ञात्वा जातेश्च मरणस्य च।
न शोचामि न तप्यामि कृते बुद्धस्य शासने"॥ ( )
इत्येवमादि।
कथं न चैतसिकी वेदना विपाकः प्राप्नोति। तस्याकुशलस्य कर्मण इति
वाक्यशेषः। महाभूतानां प्रकोपो विपाक इति। विपक्ति = विपाकः। तस्माज्जात-
मतो विपाकजं चित्तम्। अत एव स च कर्मज इति।
एवं चेदमिति विस्तरः। यस्मात् कर्मजेन यावद् भ्रष्टस्मृतिकं चित्तं वर्तते
तस्मादिदं चतुष्कोटिकं युज्यत इति। उभयं क्षिप्तचित्तस्य क्लिष्टं चित्तमित्येव
तत्रोदाहरणम्। न हि क्लिष्टं चित्तं विपाको युज्यते; 'विपाकोऽव्याकृतो धर्मः'
(अभि० को० २.५८) इति वचनात्।
अभिनुन्ना अभिपीड़िताः। हाचित्तपरिदेवकश्चात्र नारक इहोदाहार्यः। क्षिप्त-
चित्ता नारका भवन्तीति।
१. का० पुस्तके नास्ति। २. अभितुन्ना—का०।
अभि० को० २; १९