अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६५३
किं पुनः कारणं सेञ्जितमेवान्यत्रानिञ्ज्यमुक्तम् !
तद्भूमिषु यतः कर्मविपाकं प्रति नेञ्जति ॥ ४६ ॥
कामावचरं हि कर्म विपाकं प्रति कम्पते । कथं कम्पते ? अव्यवस्थानात् ।
अन्यगतिकमपि ह्यन्यस्यां गतौ विपच्यते । अन्यदेवनिकायिकं चान्यदेवनिकाये ।
यदेव हि प्रमाणबलवर्णकर्मन्यभूमिकसुखभोगादि संवर्तनीयं कर्म देवेषु
विपच्यते, तदेव कदाचिदन्यप्रत्ययवशान्मनुष्यतिर्यक्प्रेतेषु विपच्यते ।
रूपारूप्यावचरं तु कर्मान्यभूमिकमन्यस्यां भूमौ विपक्तुं न जातूत्सहते ।
तस्माद् व्यवस्थितविपाकत्वाद् 'आनेञ्ज्यम्' इत्युच्यते । अपुण्यं तु कर्माकुशलमिति
प्रसिद्धं लोके । यश्च लोकतोऽर्थः प्रसिद्धः, किं तत्र यत्नेन ॥ ४६ ॥
कृतः पुण्यादीनां कर्मणां निर्देशः ॥
सुखवेदनीयादीनां कर्तव्यः । स एष क्रियते—
सुखवेद्यं शुभं ध्यानादातृतीयात्,
कुशलं कर्म सुखवेदनीयं यावत् तृतीयाद् ध्यानात् । एषा हि भूमिः
सुखाया वेदनाया यदुत कामधातुस्त्रीणि च ध्यानानि ।
अतः परम् ।
अदुःखासुखवेद्यं तु,
अकम्प्यानुकूलभागिनं मार्गमारभ्येति अर्थः ।
किं पुनः कारणं समाधिसापक्षालतया सेञ्जितमेवान्यत्रानिञ्ज्यमुक्तम् ?
इत्याह—"तद्भूमिषु यतः कर्म विपाकं प्रति नेञ्जति" इति ।
भोगादि संवर्तनीयमिति । भोगः = द्रव्यसम्पत् । आदिशब्देन सौरूप्य-
सौस्वर्यादिर्गृह्यते । तदेवेति विस्तरः । यत्तद् देवेषु विपच्येत । तद्बहुली-
कृतमेवं शीलमयं भावनामयम् । तस्य चैवं भवति—'अहो बताहं देव-
सुभगानं मनुष्यसुभगानां वा सभागतायामुपपद्येय' इति । यावत् स तत्रोप-
पद्यत इति ॥ ४६ ॥
कामधातुस्त्रीणि च ध्यानानीति । कामधातुप्रथमध्यानयोः कायिकं सुखं
चेतसिकं च सौमनस्यं सुखा वेदना। द्वितीये ध्याने सौमनस्यं सुखा वेदना ।
तृतीये ध्याने चेतसिकं सुखमिति ।