अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देश: ] चतुर्थ कोशस्थानम् ६५१
उत्तरकौरवाणां समादानसमाध्यभावात्, पापक्रियाशायाभावाच्च संवरा-
संवराभावः ।
आपायिकानामपि तीव्रं ह्रीव्यत्राप्यं नास्ति; यद्योगाद् यद्विपादनाच्च
संवरासंवरौ स्याताम् ।
अपि खल्वाश्रय एव स तेषां तादृश ऊषरक्षेत्रभूतः षण्ढपण्डकोभयव्यञ्ज-
नोत्तरकौरवापायिकानाम्, यत्राश्रये संवरोऽपि न विरोहति, असंवरोऽपि, ऊषर
इव क्षेत्रे शस्यमप्यतिमात्रं कक्कवमपीति ।
यत्तर्हि सूत्र उक्तम्—"अण्डजो भिक्षवो नागोऽष्टम्यां पक्षस्य भावना-
दभ्युद्गम्याष्टाङ्गससमन्वागतमुपवासमुपवसति" ( ) इति !
सुचरितमात्रं तत् तेषाम्, न संवरः । तस्मादेव मनुष्याणामेव संवरः ।
तत्र पुनः—
नृणां त्रयः ॥ ४३ ॥
मनुष्याणां सर्वे त्रयः प्रातिमोक्षादिसंवराः संविद्यन्ते ॥ ४३ ॥
कामरूपजदेवानां ध्यानजः,
ध्यानसंवरः कामरूपधातूत्पन्नानां देवानाम्; ऊर्ध्वं नास्ति ।
अनास्रवः पुनः ।
ध्यानान्तरासंज्ञिसत्त्ववर्ज्यानामप्यहूपिणाम् ॥ ४४ ॥
अनास्रवसंवरस्तु कामरूपधातूत्पन्नानामप्यस्ति ध्यानान्तरिकासंज्ञिसत्त्वोप-
पन्नान् वर्जयित्वा ।
आरूप्योपपन्नानामपि तेषां तु समन्वागतोऽस्ति, न सम्मुखीभावतः ॥४४॥
समादानसमाध्यभावादिति । समादानाभावात् प्रातिमोक्षसंवरो नास्ति,
समाध्यभावाच्च ध्यानानास्रवसंवरी न स्तः । तदभावस्तु मान्द्येन कुशलेष्व-
व्युत्पत्तेः । पापक्रियाशायाभावाच्चासंवरो नास्ति ।
यद्योगाद् यद्विपादनाच्चेति । येन ह्रीव्यपत्राप्येण योगाद्, यस्य ह्रीव्यपत्रा-
प्यस्य विपादनाच्च । यथाक्रमं संवरासंवरौ स्याताम् । तत्तीव्रं ह्रीव्यपत्राप्यमापा-
यिकानां नास्तीति । यद्यापायिकानां संवरासंवरौ न स्तः ।
यत्तर्हि सूत्र उक्तमिति विस्तरः । तत् कथम् ? प्रातिमोक्षसंवरो मनुष्याणा-
मेव न देवानाम्; असंवेगात् । ध्यानानास्रवसंवरौ तु हेतुकर्मधर्मभावनाद् यथा-
सम्भवम् ॥ ४३-४४ ॥
अभि० को० २ : १८