अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६५० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
प्रकारस्य यः प्रहाणमार्गस्तेनासौ सपरिवारः परित्यज्यते, नान्यथा ॥ ४२ ॥
अथ केषां सत्त्वानामसंवरो भवति ? केषां संवरः ?
नृणामसंवरो हित्वा षण्ढपण्डद्विधाकृतीन्¹।
कुरूंश्च,
मनुष्यगतावेवासंवरः, नान्यत्र। तत्रापि षण्ढपण्डकोभयव्यञ्जनानुत्तर-
कौरवांश्च हित्वा।
संवरोऽप्येवं देवानां च,
संवरो हि मनुष्याणामेव यथोक्तं हित्वा देवानां चेति गतिद्वये संवरः।
षण्ढादीनां संवरो नास्तीति कथं गम्यते ? सूत्राद्, विनयाच्च।
सूत्र उक्तम्—"यतश्च महानामन् गृही अवदातवसनः पुरुषः पुरुषेन्द्रियेण
समन्वागतो बुद्धं शरणं गच्छति यावद्वाचं भाषते—'उपासकं मा धारय', इयता
चोपासको भवति” ( ) इति।
विनयेऽपि तद्रूपो नाशयितव्य उक्तः।
किं पुनः कारणमेषां संवरो नास्ति ? उभयाश्रयक्लेशाधिमात्रतया प्रति-
संख्यानाक्षमत्वात्, तीव्रह्रीव्यपत्राप्याभावाच्च।
असंवरस्तर्हि कस्मान्नास्ति ? पापेऽप्यस्थिराशयत्वात्।
यत्रैव च संवरः, तत्रासंवरोऽपि; प्रतिद्वन्द्वभावात्।
इति। असावुपक्लेशप्रकारः स तत्सहभूप्राप्त्यनुचरः। उपक्लेशप्रकारस्येतिग्रहणं
कदेशस्याप्युपक्लेशशब्देन सर्वसंग्रहार्थम्। तथा हि शास्त्रे उक्तम्—"ये यावत्
क्लेशा उपक्लेशा अपि ते स्युः, उपक्लेशा न क्लेशाः” इति ॥ ४२ ॥
उभयाश्रय इति विस्तरः। स्त्रीपुरुषाश्रयस्य क्लेशस्याधिमात्रतया। प्रति-
संख्यानस्य तत्प्रतिपक्षभावनालक्षणस्याक्षमत्वात्। तीव्रस्य च हीव्यपत्राप्यस्या-
भावादेषां संवरो नास्तीति।
प्रतिद्वन्द्वभावादिति। यस्मात् संवरस्यासंवरः प्रतिद्वन्द्वभूतः, तस्मात् यत्रैव
संवरस्तत्रैवासंवर इति। तेषां षण्ढादीनामसंवराभावे द्वितीयं कारणम्।
१ षण्ढ०—का० ।