अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६४९
येन ह्यसौ प्रसादक्लेशवेगेनाविज्ञप्तिराक्षिप्ता भवति, तस्य च्छेदात् सापि
च्छिद्यते । कुम्भकारचक्रेषुगतिवत् ।
आदानत्यागादपि च्छिद्यते । यदि समादानं त्यजति, अलं समादानेनेति ।
क्रियाविच्छेदादपि विच्छिद्यते यथासमात्तमकुर्वतः ।
अर्थविच्छेदादपि विच्छिद्यते । कतमस्यार्थस्य ? चैत्यारामविहारशयनासन-
यन्त्रजालादिनो वस्तुनः ।
आयुषोऽपि, कुशलमूलानामपि च्छेदाद् विच्छिद्यते । यदा कुशलमूलानि
समुच्छेत्तुमारभत इति । एभिः षड्भि कारणैरविज्ञप्तिर्मध्यमा त्यज्यते ॥ ४१ ॥
कामाप्तं कुशलारूपं मूलच्छे दोर्ध्वजन्मतः ।
कामावचरं कुशलमरूपस्वभावं द्वाभ्यां कारणाभ्यां परित्यज्यते—
१. कुशलमूलसमुच्छेदाद्, २. रूपारूप्यधातूपपत्तितो वा ।
प्रतिपक्षोदयात् क्लिष्टमरूपं तु विहीयते ॥ ४२ ॥
क्लिष्टं त्वरूपस्वभावं सर्वमेव प्रतिपक्षोदयाद् विहीयते । यस्योपक्लेश-
विज्ञप्तिद्विधैक" (अभि० को० ४.६८) इति । अविज्ञप्तिवचनेन च विज्ञप्ति-
वचनसिद्धेस्तदवचनम् ।
अन्ये त्वाहुः—न निरुद्धाया नैवसंवरनासंवरसंगृहीताया विज्ञप्तेरनुबन्धिनी
प्राप्तिरिति, अत एतदविज्ञप्तेरेव त्यागकारणमुच्यत इति ।
कुम्भकारचक्रेषुगतिवदिति । यथा कुम्भकारचक्रस्य इषोश्च गतिः । येन
कारणेन संस्कारविशेषेण आक्षिप्तो भवति, तस्य छेदात् सापि छिद्यते; तद्वत् ।
अलं समादानेनेति । प्रत्याख्यानवचनेन । यथा समात्तमकुर्वत इति । तद्
यथा बुद्धमवन्दित्वा मण्डलकमकृत्वा वा न भोक्ष्ये इति, तदकृत्वा भुञ्जानस्य
सा मध्यमा अविज्ञप्तिश्छिद्यते ।
यन्त्रजालादीति । आदिशब्देन शस्त्रविषादि गृह्यते ।
कुशलमूलानि समुच्छेत्तुमारभत इति । कुशलमूलसमुच्छेदप्रारम्भावस्थायामेव
छिद्यते, न समुच्छेदावस्थायामिति दर्शयति ॥ ४१ ॥
“कुशलारूपम्” इति । अरूपग्रहणं रूपच्छेदस्योक्तत्वात् । मूलच्छे दोर्ध्वजन्मत
इति । अत्र वैराग्यतश्च किञ्चिदिति वक्तव्यम् । यथा कुशलं दौर्मनस्येन्द्रियमिति ।
सर्वमेवेति । कामरूपारूप्यावचरम् । यः प्रहाणमार्ग इति । दर्शनमार्गः,
भावनामार्गश्च । लौकिको वा लोकोत्तरो वा यथासम्भवम् । असौ सपरिवार