अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ५०१
अनास्रवं यत्र जातः,
अनास्रवं तु कायवाक्कर्म यस्यां भूमौ जातस्तदुत्पादयति, तद्भूमिकान्यु-
पादाय तद् वेदितव्यम् । धात्वपतितत्वाद्, अनास्रवाणां च महाभूतानामभावात् १,
तद्बलेन चोत्पत्तेः । तत्र विज्ञप्त्यविज्ञप्त्याख्यकर्मणी वेदितव्ये ।
अविज्ञप्तिरनुपात्तिका ॥ ५ ॥
नैःष्यन्दिकी च सत्त्वाख्या,
किञ्च —
निष्यन्दोपात्त भूतजा ।
नैःष्यन्दिकान्येव भूतान्युपादाय चित्तचैत्तानि चोपादायाविज्ञप्तिर्भवति ।
असमाहितभूमिकाया एष प्रकारः ॥
समाधिजौपचयिकानुपात्ताभिन्नभूतजा ॥ ६ ॥
ध्यानानास्रवसंवरो विज्ञप्तिः समाधिजा । सा समाधिसम्भूतान्यौपचयि-
धात्वपतितत्वादिति । अनास्रवस्य कायवाक्कर्मणोः धात्वप्रतिसंयुक्तत्वात् ।
नास्ति नियमत इत्यभिप्रायः । अनास्रवाणि तर्हि महाभूतान्युपादाय कस्मान्न
भवति ? इत्यत आह—अनास्रवाणाञ्च महाभूतानामभावादिति । किं पुनरस्या
महाभूतैः कार्यम् ? इत्यत आह—तद्बलेन चोत्पत्तेरिति । महाभूतबलेन चोत्पत्ते-
रित्यर्थः । अथ चित्तबलेनैव तदुत्पत्तिः कस्मान्न भवति ? अनुपादायरूपत्व-
प्रसङ्गात् ।
"अविज्ञप्तिरनुपात्तिका" इति । अमूर्तत्वान्चित्तचेत्ताधिष्ठानभावायोगाद् ॥५॥
"नैष्यन्दिकी च" इति । कुशलाकुशलत्वात् । न विपाकजा; "नाव्याकृता-
स्त्यविज्ञप्तिः" ( अभि० ४.७ ) इति वचनात् । विपाकजस्य चाव्याकृतत्वाद्
"विपाकोऽव्याकृतो धर्मः" ( अभि० को० २.५७ ) इति वचनात् । नौपचयिकी
उपचयाभावात् । परिशेष्यान्नैष्यन्दिकी ।
"सत्त्वाख्या" सत्त्वसन्तानपतितत्वात् ।
"निष्यन्दोपात्तभूतजा" इति । नैष्यन्दिकोपात्तमहाभूतजा; समुत्थापक-
चित्तापेक्षत्वात्, असमाहितचित्तविज्ञप्त्यधिकाराच्च । न स्वप्नसमाध्याक्षोप-
चयिकमहाभूतजा । अत एव च न विपाकजमहाभूतजा ।
"समाधिजा" इति विस्तरः । सास्रवानास्रवसमाधिजत्वात् । ध्यानानास्र-
१. भूतानाम०—का० ।

५९२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
कानि, अनुपात्तानि च महाभूतान्युपादायोत्पद्यते । अभिन्नानि च, यान्येव च
भूतान्युपादाय प्राणातिपाताद् विरतिरुत्पद्यते तान्येव यावत् सम्भिन्नप्रलापात् । किं
कारणम् ! चित्तवद् भूतभेदात् ।
प्रातिमोक्षसंवरे त्वन्यान्यानि महाभूतान्युपादाय सप्ताविज्ञप्तयो भवन्ति ।
विज्ञप्तिस्तु नैःष्यन्दिकी । उपात्ता तु कायिकी ।
किं पुनरियं विज्ञप्तिरुत्पद्यमाना पूर्वकस्य संस्थानस्य सन्तानं बाधित्त्वोत्पद्यते ?
उताहो न ?
किञ्चातः यदि बाधित्त्वोत्पद्यते ? न; विपाकरूपस्योच्छिन्नस्य पुनः प्रबन्धा-
द्वैभाषिकीयं प्राप्नोति ।
अथाबाधित्वा ? कथमेकस्मिन् भूतसङ्घाते संस्थानद्वयं सिध्यति । अन्यान्येव
तानि नैःष्यन्दिकानि तदानीमुपजायन्ते यान्युपादाय विज्ञप्तिर्भवति ?
वजसंवराविज्ञप्तिः समाधिजेत्युच्यते । अनुपात्तानि च महाभूतान्युपादायेति ।
समाहितचित्तवशेन तत्र शरीरे चित्तानुवृत्तित्वात् । उपात्तानि हि महाभूतानि
निरोधसमापत्त्याद्यवस्थासु चित्तमन्तरेणापि वर्तन्ते । यावत्सभिन्नप्रलापादिति ।
यावच्छब्देन अदत्तादानात् काममिथ्याचारान्मृषावादात् पैशुन्यात् पारुष्यात्
सम्भिन्नप्रलापादिति । चित्तवद् भूतभेदात् । यथा तदुत्पादकं चित्तमभिन्नम्, एवं
भूतान्यपि तदुत्पादकान्यभिन्नान्येव । न चाधारार्थनाविज्ञप्तेर्महाभूतान्याश्रयः,
किं तर्हि ? तत्प्रवर्तनार्थेन । तस्मादभिन्नभूतजेति वचनं न विरुध्यते ।
प्रातिमोक्षसंवरे त्वन्यान्यानीति । अचित्तानुपरिवर्तनीयत्वात् । विज्ञप्तिस्तु
नैष्यन्दिकीति । आक्षेपवशेनोनुवृत्तेः । उपात्ता तु कायिकीति । न वाचिकीत्यर्थः ।
कायिकी हि कायमहाभूतावनिर्भागवर्तित्वात् तदाश्रयभूतानामुपात्ता । न
तु वाचिकी; तद्विर्निभागवर्तित्वात् ।
अत्र चोदयति—शास्त्रविरुद्धमेतद् । एवं ह्याह- “यानोमान्युपासकस्य पञ्च
शिक्षापदानि, एषां कत्युपात्तानि ? कत्यनुपात्तानि ? आह—सर्वाण्यनुपात्तानि”
इति ? अविज्ञप्तिलक्षणशिक्षापदभिसन्धिवचनाद् बाहुलिकत्वाद्वा तथानिर्देश-
स्येत्यदोषः ।
पुनः प्रबन्धाद्वैभाषिकीयमिति । एकसंस्थानोत्पत्तावितरसंस्थानानिवृत्तेः ।
कथं विस्तरेण यावत् संस्थानद्वयं सिध्यतीति । अन्योन्यावकाशदानात् ।

निर्देशः ] चतुर्थे कोशस्थानम् ५२६
एवं तर्हि यद्यदेवाङ्गं निश्चित्योत्पद्यते विज्ञप्तिः, तेन तेनाङ्गेन महीयसा भवि-
तव्यम् ; तन्महाभूतैरभिव्यापनात् । अनभिव्यापने च पुनः कथं कृत्स्नेनाङ्गेन¹
विज्ञपयेत् । शुषिरत्वात् कायस्यास्ति तेषामवकाशः ॥ ६ ॥
तत् खल्वेतत् कर्म पर्ययेण द्विविधम्, त्रिविधम्, पञ्चविधं चोक्तम् । चेतना,
चेतयित्वा चेति । चेतयित्वा पुनर्द्विधा—काय-वाक्कर्म, चेतना च । कायकर्म पुनः
द्विविधम्—विज्ञप्त्याख्यम् , अविज्ञप्त्याख्यं च । एवं वाक्कर्म, चेतना चेति पञ्च-
विधं भवति । तत्र पुनरविज्ञप्तिर्द्विधा—कुशला, अकुशला च ।
नाव्याकृतास्त्यविज्ञप्तिः,
किं कारणम् ? अव्याकृतं हि चित्तं दुर्बलम्, अतो न शक्तं बलवत् कर्मा-
क्षेप्तुम्, यन्निरुद्धेऽपि तस्मिन्ननुबध्नीयात् ।
त्रिधाऽन्यत्,
अन्यत् कर्म त्रिविधम्—कुशलाकुशलाव्याकृतम् । किं तदन्यत् ? विज्ञप्तिः,
चेतना च ।
अशुभं पुनः ।
तन्महाभूतैरभिव्यापनादिति । विज्ञप्त्याश्रयैर्महाभूतैरङ्गस्याभिव्यापनात् ।
अनभिव्यापने च पुनर्विज्ञप्तिमहाभूतैः कथं कृत्स्नेनाङ्गेन विज्ञापयेत् । न हि शक्यते
वक्तुम्—कायैकदेशेनासौ विज्ञापयति न सर्वकायेनेति । विज्ञप्त्याश्रयाणि
महाभूतानि तदङ्गं न व्याप्यावतिष्ठन्त इति । शुषिरत्वात् कायस्यास्ति तेषाम-
वकाश इति । अभिव्यापनेऽपि न महीयसाङ्गेन भवितव्यम्; शुषिरत्वेन काया-
नुप्रवेशात् । पीनेन तर्हि गुरुणा वा तेनाङ्गेन न भवितव्यम्; सूक्ष्मत्वात् ॥ ६.॥
द्विविधं त्रिविधं पञ्चविधं चोक्तमिति । "चेतना तत्कृतं च तत्" (अभि०
को० ४.१) इति वचनाद् द्विविधमुक्तम् । "चेतना मानसं कर्म तज्जे वाक्काय-
कर्मणी" (अभि० को० ४.२) इति वचनात् त्रिविधमुक्तम् । "ते तु विज्ञप्त्य-
विज्ञप्ती" (अभि० को० ४.३) इति कायवाक्कर्मणोर्विज्ञप्यविज्ञप्तित्वे भेदस्त्
चेतनात्मकस्य कर्मणश्च पञ्चसत्त्वात् पञ्चविधमुक्तम् ।
“नाव्याकृतास्त्यविज्ञप्तिः” इति । कुशलाकुशलेवाविज्ञप्तिरित्यर्थादुक्तं भवति ।
बलवत्कर्मेति । अविज्ञप्तिलक्षणम् ।
१. कृत्स्नाङ्गेन—का० ।

५५४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
कामे,
अकुशलं वस्तु कर्म कामधातौ वेदितव्यम्, नान्यत्र; अकुशलभूतानां
प्रहीणत्वाद्, आहीक्यानपत्राप्ययोश्च । कुशलाव्याकृतं तु सर्वत्राप्रतिवेधात् । तत्र—
रूपेऽप्यविज्ञप्तिः,
कामेऽपीति; अपिशब्दात् । आरूप्येषु नास्ति; भूताभावात् । यत्र हि काय-
वाचोः प्रवृत्तिस्तत्र कायवाक्संवरौ ।
इह तर्हि समापन्नस्य स्यादनास्रवाविज्ञप्तिवत् ? न; तस्या धात्वपतितत्वात् ।
आरूप्यावचरी त्वविज्ञप्तिर्नाहति कामरूपावचराणि¹ विसभागानि महा-
भूतान्युपादाय² भवितुम् ।
सर्वरूपवैमुख्याच्चारूप्यसमापत्तिर्नलं³ रूपोत्पत्तये; विभूतरूपसंज्ञत्वात् ।
दौःशील्यप्रतिपक्षेण शीलम् । तच्च दौःशील्यं कामावचरम् । आरूप्याश्च
कामेऽपीति अपिशब्दादिति । च-शब्दार्थेनापिशब्देन काम इत्याकृष्यते ।
अनास्रवाविज्ञप्तिवदिति । यथा न च तावदनास्रवाया अविज्ञप्तेरनास्रवाणि
महाभूतानि; अथ च पुनर्यस्यां भूमौ जातस्तामुत्पादयति, तद्भूमिकानि
महाभूतान्युपादायोत्पद्यते । एवं न च तावदारूप्याणि महाभूतानि स्युः ।
अथ च पुनर्यस्यां भूमौ जातस्तामुत्पादयति, तद्भूमिकानि महाभूतान्यु-
पादायारूप्यावचर्याऽविज्ञप्तिर्भविष्यतीति ? न; तस्या धात्वपतित्वादिति ।
नैह; असाम्यात् । यस्मादविज्ञप्तिरनास्रवा धात्वपतिता कामरूपारूप्यावचरीति
युष्माभिरस्वीकृतत्वात् तस्या धातुतो भूमितो वा नैव सभागानि, नापि
विसभागानि महाभूतानि भवन्तीति, अतो यत्र जातस्तत्रजानि महाभूतान्यु-
पादायोत्पद्यते । आरूप्यावचरी त्वज्ञप्तिर्नाहति कामरूपावचराणि विसभागानि
महाभूतान्युपादाय भवितुम् । धातुपतितत्वादित्यभिप्रायः ।
किञ्च—सर्वरूपवैमुख्याच्चारूप्यसमापत्तिर्नलं रूपोत्पत्तये । रूपभूमिका त्वना-
स्रवा समापत्तिरलं रूपोत्पत्तये, अविज्ञप्त्युत्पत्तये इत्यर्थः । कस्

कामधातोरश्रायाकारालम्बनप्रतिपक्षदूरताभिर्दूरै । अत एष्वविज्ञप्तिर्नास्तीति वैभा-
षिकाः ।
विज्ञप्तिः सविचारयोः ॥ ७ ॥
विज्ञप्तिस्तु सविचारयोरेव भूम्योः । कामधातौ प्रथमे च ध्याने न तत
ऊर्ध्वम् ॥ ७ ॥
कामेऽपि निवृता नास्ति,
निवृता तु विज्ञप्तिः कामधातावपि नास्ति । ब्रह्मलोक एवास्ति । महा-
ब्रह्मणो हि शाठ्यसमुत्थितं कायकर्म श्रूयते । स हि स्वपर्षन्मध्ये आयुष्मतो-
ऽश्वजितः क्षेपार्थमात्मानं क्षिप्तवान् ।
तत ऊर्ध्वमसत्यां वाग्विज्ञप्तौ कथं तत्र शब्दायतनं बाह्यमहाभूतहेतुकम् ।
समुत्थानत्वात् । तस्य रूपभूमिकं शीलमविज्ञप्तिलक्षणं प्रतिपक्ष इति युज्यते ।
आरूप्यावचरमप्येवं भविष्यतीति चेद् ? अत आह—आरूप्याश्च कामधातोरिति
विस्तरः । आरूप्याः कामधातोश्चतसृभिर्दूरताभिर्दूरे । दूरत्वाच्चारूप्यसंगृहीतं
शीलं कामधातुप्रतिपक्षे न कल्पते । चतस्रश्च दूरता व्याख्याताः पुरस्तादिति¹
न पुनर्व्याख्यायन्ते । प्रतिपक्षदूरता चात्रोदाहरणम् ।
“विज्ञप्तिः सविचारयोः” इति । सविचारयोरेव भूम्योरिति । अवधारणार्थ
आरम्भः । “वितर्क्य विचार्य वाचं भाषते” इति वितर्कविचारपूर्वकत्वात्
कायवाक्कर्मणोः ॥ ७ ॥
“कामेऽपि निवृता नास्ति” इति । न केवलमविचारासु भूमिष्विति
दर्शयति । ब्रह्मलोक एवास्तीत्युक्तं भवति ।
तत ऊर्ध्वमिति । ब्रह्मलोकादूर्ध्वम् । बाह्यमहाभूतहेतुकमिति । वायुप्रभृतीनां
शब्दायतनम् । विज्ञप्तिशब्दप्रतिषेधपरमेतद्वचनम् । न तु बाह्यमहाभूतहेतुक-
मिति । पाण्याद्यङ्गशब्दोऽपि हि द्वितीयादिषु ध्यानेषु सम्भवति । अन्यथा हि
शास्त्रविरोधः स्यात् । तथा हि शास्त्र उक्तम्—“शब्दधातुना कः समन्वागतः ?
आह—कामरूपावचरः । कोऽसमन्वागतः ? आह—आरूप्यावचरः” (
) इति । न हि बाह्येन सत्त्वसंख्यातेन समन्वागतो युज्यते; “प्राप्य-
प्राप्तिस्वसन्तानपतितानाम्” (अभि० को० २.३६) इति वचनात् ।
१. द्र०—अभि० को० स्फु० २.६७; पृ० ३५८ ।

अन्ये पुनराहुः—द्वितीयादिष्वपि ध्यानेषु विज्ञप्तिरस्त्यनिवृताव्याकृता ।
न तु १कुशला, न क्लिष्टा । किं कारणम् ? न हि तेषूपपन्नस्तथाजातीयमधोभूमिकं २
चित्तं सम्मुखीकरोति, येन तां विज्ञप्तिं समुत्थापयेत्; न्यूनत्वात्, प्रहीणत्वाच्च ।
पूर्वमेव तु वर्णयन्ति ।
किं पुनः कारणमूर्ध्वं ब्रह्मलोकान्नास्ति विज्ञप्तिः, कामधातौ च निवृतान्या-
कृता नास्ति ?
समुत्थानमसद्भूतः ।
सवितर्कविचारेण हि चित्तेन विज्ञप्तिः समुत्थाप्यते । तच्च द्वितीयादिषु
ध्यानेषु नास्ति, भावनाप्रहातव्येन चोत्थाप्यते; दर्शनप्रहातव्यस्यान्तर्मुखप्रवृत्तत्वात् ।
अस्येव च दोषपरिहारार्थमन्ये पुनराहुरिति । द्वितीयादिष्वपि ध्यानेषु विज्ञप्ति-
रस्तीति । किम्भूमिक ? प्रथमध्यानभूमिका । वैभाषिकपक्ष एवायम्, न
पक्षन्तरम्;
“कायाक्षिश्रोत्रविज्ञानं विज्ञप्त्युत्थापकं च यत् ।
द्वितीयादौ तदा व्याप्तमक्लिष्टाव्याकृतं च तत्” ॥
इति सिद्धान्तात् । एवं तर्हि द्वितीयादिध्यानभूमिका भवति पक्षान्तरम् ।
सा तु किं व्याकृता, उताव्याकृता ? इत्याह—अनिवृताव्याकृता । न तु कुशला
न क्लिष्टेति । परस्परसम्भाषणादि कुर्वतां ततस्त्यानामव्याकृता विज्ञप्तिर्भवति ।
किं कारणं न कुशला न क्लिष्टाऽस्ति ? इत्याह—न हि तेषूपपन्न इति विस्तरः ।
न हि द्वितीयादिषु ध्यानेषूपपन्नः तथाजातीयं कुशलक्लिष्टजातीयमधोभूमिकं
चित्तं सम्मुखीकरोति । येन चित्तेन कुशलां क्लिष्टां वा विज्ञप्तिं समुत्थापयेत् । किं
कारणम् ? इति आह—न्यूनत्वात् प्रहीणत्वाच्चेति । कुशलमधोभूमिकं न्यूनत्वात्
न सम्मुखीकरोति । प्रहीणत्वाच्चेति न क्लिष्टम् । अथदितदुक्तं भवति—
अव्याकृतमधोभूमिकं चित्तं सम्मुखीकरोति, तेन तां समुत्थापयतीति । एतदुक्तं
भवति—अधोभूमिकेन चित्तेनोर्ध्वभूमिका विज्ञप्तिरुत्थाप्यत इति । तदेवं
नेच्छन्ति वैभाषिकाः । प्रथमध्यानिकैव हि सा विज्ञप्तिः, प्रथमध्यानभूमिकचित्त-
समुत्थापितत्वात् । तस्मादाह—पूर्वमेव तु वर्णयन्तीति ।
तच्च कामाधाताविति । तच्च भावनाप्रहातव्यं निवृताव्याकृतं चित्तं काम-
धातौ नास्ति । सत्कार्यान्तर्ग्राहदृष्टिसम्प्रयुक्तमेव हि कामधातौ निवृताव्याकृतं
चित्तमिष्यते । तेन च न विज्ञप्तिः समुत्थाप्यते । अन्तर्मुखप्रवृत्तत्वात् ।
१. का० पुस्तके नास्ति । २. ०ञ्स्तज्जातीय०—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ५९७
तच्च कामधातौ निवृताव्याकृतं नास्ति ।
किं खलु समुत्थानवशादेव धर्माणं कुशलाकुशलत्वं वेदितव्यम् ? नेत्याह ।
किं तर्हि ? चतुर्भिः प्रकारैः—परमार्थतः, स्वभावतः, सम्प्रयोगतः, समुत्थानतश्च ।
तत्र तावत्—
परमार्थशुभो मोक्षः,
निर्वाणं हि सर्वदुःखव्युपशमः । ततः परमक्षेमत्वात् परमार्थेन कुशलम्,
आरोग्यवत् ।
स्वतो मूलह्यपत्रापाः ॥ ८ ॥
त्रीणि कुशलमूलानि होश्चापत्रप्यं च स्वभावेन कुशलानि; अन्यसम्प्र-
योगसमुत्थान्यानपेक्षत्वात् , पथ्यौषधवत् ॥ ८ ॥
सम्प्रयोगेण तद्युक्ताः,
तैरैव कुशलमूलह्यपंत्राप्यैः सम्प्रयुक्ता धर्माः सम्प्रयोगेण कुशलाः; तैरसम्प्र-
युक्तानां कुशलत्वाभावाद्, औषधमिश्रपानीयवत् ।
समुत्थानात् क्रियादयः ।
कायवाक्कर्मणी चित्तविप्रयुक्ताश्च संस्कारजात्यादयः प्राप्तिनिरोधासंज्ञिसमा-
पत्तयस्तैरैव कुशलमूलादिसम्प्रयुक्तैर्धर्मैः समुत्थापिताः समुत्थानेन कुशलाः,
औषधिपानीयसम्भूतक्षीरवत्¹ ।
प्राप्तीनां तु विसभागाचित्तसमुत्थापितानां कथं कुशलत्वमिति वक्तव्यम् !
स्वभावत इति । आत्मतः । परमक्षेमत्वादिति । अक्षेमक्लेशानुबन्धाभावात् ।
यद्धि स्वभावसम्प्रयोगसमुत्थानतः कुशलम्, न तत् परमक्षेममित्युक्तं भवति ॥८॥
असम्प्रयुक्तानां कुशलत्वाभावादिति । कुशलमूलादिभिरसम्प्रयुक्तानां चैत्ता-
दीनां कुशलत्वाभावात् तत्सम्प्रयोगकुशलत्वसिद्धिः ।
तैरैव कुशलमूलादिसम्प्रयुक्तैरिति । आदिशब्देन ह्यपत्रपाप्ययोर्ग्रहणम् । औषधि-
पानीयसम्भूतक्षीरवदिति । पीतौषधपानीयायागोर्यत् क्षीरं तदौषधपानीयसम्भूतम् ।
प्राप्तीनां त्विति विस्तरः । प्राप्तीनां कुशलानां विसभागाचित्तसमुत्थापितानाम् ।
विसभागं चित्तं कुशलादन्यत् । विचिकित्सया कुशलमूलप्रतिसन्धाने याः
१. औषधपानीयसम्भूतधात्रीक्षीरवत्—का० ।

तद्यथा—विचिकित्सया कुशलमूलप्रतिसन्धानम्, धातुप्रत्यागमपरिहाणिभ्यां च।
यथा च कुशलमुक्तम्, ततो
विपर्ययेणाकुशलम्,
कथं कृत्वा ? संसारः परमार्थेनाकुशलः; सर्वदुःखप्रवृत्त्यात्मकत्वेन परमाक्षे-
मत्वात् । अकुशलमूलाह्रीक्यानपत्रपाणि स्वभावतः । तत्सम्प्रयुक्ता धर्माः सम्प्र-
योगतः । तत्समुत्थापिताः कायवाक्कर्मजात्यादिप्राप्तयः समुत्थानतः व्याध्यपथ्यौ-
षधादिभिरुपमेयाः ।
एवं तर्हि न किञ्चित् सास्रवमव्याकृतं भविष्यति, कुशलं वा; संसारा-
भ्यन्तरत्वात् ? परमार्थत एवमुक्तम्, विपाकं तु प्रति यत् सास्रवं न व्याक्रियते
तदव्याकृतमित्युच्यते ।
कुशलानां प्राप्तयः, तासां कुशलत्वम् । न तावत् परिनिर्वाणवत्; परमार्था-
क्षमत्वात् । नाप्यलोभादिवत् स्वभावतः कुशलम्; अतत्स्वभावत्वात् । नापि
वेदनादिवत्; संप्रयोगतो विप्रयुक्तत्वात् । नापि समुत्थानतः; तत्समुत्थानचित्तस्य
क्लिष्टत्वात् । एवं पुनर्भवप्रतिसन्धावपि उपपत्तिप्रतिलम्भिककुशलप्राप्तयो
वक्तव्याः । कथं तासां कुशलत्वमिति वक्तव्यमेतत् । कर्तव्योऽत्र यत्न इत्यभि-
प्रायः । अत्र परिहरन्ति—कुशलमूलसमुत्थापनीयत्वादनागतावस्थायामेव ताः
कुशलमूला भवन्ति । क्लिष्टेन चित्तेन तत्प्राप्तिविबन्धोऽपनीयते । न तत्
कुशलत्वमापद्यत इति ।
सर्वदुःखप्रवृत्त्यात्मकत्वेनेति । सर्वस्य दुःखस्य प्रवृत्तिरात्मा स्वभावोऽस्येति
सर्वदुःखप्रवृत्त्यात्मकः, तद्भावेन । परमार्थेनाक्षेमः संसारः । कायवाक्कर्मजात्यादि-
प्राप्तय इति । कायवाक्कर्माणि विज्ञप्त्यविज्ञप्तिस्वभावान्यसंवर-नैवसंवरनासंवर-
संगृहीतानि । जात्यादयो जातिजरास्थित्यनित्यतालक्षणा लक्षणानुभावाः ।
प्राप्तयोऽकुशलानाम् । व्याध्यपथ्यौषधादिभिरुपमेया इति । संसारो व्याधिनोप-
मेयः । व्याधिसंसार इत्यर्थः । लोभादीन्यपथ्यौषधेनोपमेयानि; अन्यसम्प्रयोग-
समुत्थानापेक्षत्वात् । तत्सम्प्रयुक्ता अपथ्यौषधिमिश्रपानीयेन । कायवाक्कर्म-
जात्यादिप्राप्तयोऽपथ्यौषधपानीयसम्भूतक्षीरेणोपमेयाः ।
एवं तर्हीति विस्तरः । यदि परमार्थेनाकुशलः संसारः । न किञ्चित्
सास्रवमव्याकृतं भविष्यति, कुशलं वा; संसाराभ्यन्तरत्वात् सास्रवस्य । परमार्थत
एवमुक्तमिति । अभ्युपगतमेतत्—सर्वं संसारपर्यापन्नमकुशलमिति । विपाकं तु
प्रतीति विस्तरः । यद्विपाकं प्रति न व्याक्रियते । सविपाकमेतदिति । तदव्याकृत-

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ५९९
इष्टविपाकत्वात्¹ कुशलमित्युच्यते ।
यदि तु परमार्थेनाव्याकृतं मृग्यते, तत्—
परमाव्याकृते ध्रुवे ॥ ९ ॥
द्वे असंस्कृते निष्पर्यायेणानिवृताव्याकृते—आकाशम्, अप्रतिसंख्या-
नेरोधश्च ।
इदं विचार्यते—यदि समुत्थानवशात् कुशलाकुशलत्वं कायवाक्कर्मणः, किं
। महाभूतानाम् ? कर्मणि हि कर्तुरभिप्रायः, न महाभूतेषु ।
समाहितस्याविज्ञप्तौ नास्त्यभिप्रायः । न चासमाहितं चित्तं तस्याः
समुत्थापकं विसभाभूमिकत्वादिति कथं तस्याः कुशलत्वम् !
दिव्ययोरपि वा चक्षुःश्रोत्रयोः कुशलत्वप्रसङ्गः ? कर्तव्योऽत्र यत्नः ।
मित्युच्यते । तदुक्तं भवति—यत् सास्रवं तदकुशलम्; परमाक्षेमत्वात् । विपाकं
प्रत्यव्याकरणार्थादव्याकृतमिति । कुशलमपि। तथैवाकुशलम् । इष्टविपाकत्वात्
कुशलमित्यवगन्तव्यम् ।
यदि समुत्थानवशादिति विस्तरः । चेतनाया एव कुशलाकुशलत्वमित्यनेना-
भिप्रायेण । कायवाक्कर्मणः कुशलाकुशलत्वं विचारयति । किं न महाभूतानामिति ।
कुशलाकुशलेन हि चित्तेन कायवाक्कर्म-तन्महाभूतानि समु-
त्थाप्यते । वैभाषिक आह—कर्मणि हि कर्तुरभिप्रायो न महाभूतेषु । न 'महा-
भूतानि कुर्याम्' इति । किं तर्हि ? 'इदं कर्म कुर्याम्' इति । न कर्मवन्महा-
भूतानां कुशलाकुशलत्वमिति ।
आचार्य आह—समाहितस्य कर्तुरविज्ञप्तौ नास्त्यभिप्रायः । अविज्ञप्तिं कुर्या-
मिति । न चासमाहितं चित्तं तस्याः समुत्थापकमस्ति । यदेवमभिप्रायं कुर्यात् ।
विसभागत्वान् विसदृशत्वाद् भूमितोऽसमाधानाद्वा । कथं तस्याः समाहितायाः
अविज्ञप्तेः कुशलत्वम् । महाभूतवत् तस्याः कुशलत्वं न स्यादित्यभिप्रायः ।
दिव्ययोरपि वा चक्षुःश्रोत्रयोः कुशलत्वप्रसङ्ग इति । यद्यन्तरेणापि तदभिप्राय-
मविज्ञप्तेः कुशलमिति । अथ वा अयमस्याभिसम्बन्धः—यदि विसभागासमा-
हितचित्तवशेन तस्याः कुशलत्वम्, दिव्ययोरपि चक्षुःश्रोत्रयोः कुशलत्वप्रसङ्गः,
प्रयोगकाले तदभिप्रायसम्भवात् । न च तयोः कुशलमस्ति, “अव्याकृते श्रोत्र-
चक्षुरभिज्ञे” ( अभि० ७.४५ ) इति वचनात् ।
१. ०विपाकं च—का० ।

६०० भाष्यस्फुटार्थसहितऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
यदुक्तम् — "दर्शनप्रहातव्यं चित्तं विज्ञप्तेरसमुत्थापकम्" इति । किं तर्हि भग-
वतोक्तम्—"ततोऽपि मिथ्यादृष्टेर्मिथ्यासङ्कल्पः प्रभवति मिथ्यावाग् मिथ्या-
कर्मान्तः¹" इत्येवमादि । अविरुद्धमेतत् ॥ ९ ॥
समुत्थानं द्विधा हेतुतत्क्षणोत्थानसंज्ञितम् ।
द्विविधं समुत्थानम्—हेतुसमुत्थानम्, तत्क्षणसमुत्थानं च । तत्रैव क्षणे
समुद्भावात्² ।
प्रवर्त्तकं तयोराद्यं द्वितीयमनुवर्तकम् ॥ १० ॥
हेतुसमुत्थानं प्रवर्त्तकम्; आक्षेपकत्वात् । तत्क्षणसमुत्थानमनुवर्त्तकम्;
क्रियाकालानुवर्त्तनात् ।
किमिदानीं तस्य तस्यां क्रियायां सामर्थ्यम् ? तेन हि विनासौ मृतस्येव
न स्यादाक्षिप्तापि सती ।
यदुक्तं दर्शनप्रहातव्यं चित्तं विज्ञप्तेरसमुत्थापकमिति । दर्शनप्रहातव्यस्यान्त-
र्मुखप्रवृत्तत्वादित्येवं ब्रुवतां किं तर्हि भगवतोक्तमिति विरुध्यते । तद् भगवतोक्त-
मिति वाक्यार्थः । किं तद् ? इत्युच्यते—ततो मिथ्यादृष्टेरिति विस्तरः । कथं
मिथ्यादृष्टेर्दर्शनप्रहातव्यायाः मिथ्यावाक् विज्ञप्तिस्वभावा, मिथ्याकर्मान्तश्च तत्-
स्वभाव एवेत्युक्तमिति ॥ ९ ॥
" इति । हेतुत्थानं च तत्क्षणोत्थानं च हेतुतत्क्षणो-
त्थानम्, हेतुतत्क्षणोत्थानमिति संज्ञितं हेतुतत्क्षणोत्थानसंज्ञितम् । संज्ञितमिति
संज्ञीकृतम् । अथवा—हेतुतत्क्षणोत्थानं संज्ञास्येति हेतुतत्क्षणोत्थानसंज्ञम्,
हेतुतत्क्षणोत्थानसंज्ञीकृतं हेतुतत्क्षणोत्थानसंज्ञितम् ।
हेतुसमुत्थानमिति । समुत्तिष्ठतेऽनेनेति समुत्थानम्, हेतुश्च समुत्थानञ्च तत्
हेतुसमुत्थानम् । तत्क्षणसमुत्थानमिति । स क्षणः क्रियाक्षणः, तत्क्षणे समुत्थानं
तत्क्षणसमुत्थानम् । तत्रैव क्षणे समुद्भावात् । सद्भावात् । तत्रैव क्रियाक्षणे
तत्क्षणसमुत्थानस्य भावादित्यर्थः । आक्षेपकत्वादिति । उत्पादकत्वात् ।
किमिदानीमिति विस्तरः । तस्य तत्क्षणसमुत्थानस्य तस्यां विज्ञपनक्रियायां
सामर्थ्यम् । येन तदानीं तदनुवर्तकमित्युच्यते । तेन हीति विस्तरः । तेन हि
तत्क्षणसमुत्थानेन विना असौ विज्ञप्तिर्मृतस्येव न स्यादाक्षिप्ता सती । हेतुसमुत्था-
नेन जनितापि सती । तद्यथा—कश्चिद् 'ग्रामं गमिष्यामि' इत्याक्षिप्तक्रियान्तरा
म्रियेत, तस्यानुवर्त्तकचित्ताभावाद् गमनं न भवति, तद्वत् ।
१. मिथ्याकर्मान्तम्—का० । २. सद्भावात्—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् १०१
अचित्तकस्य तर्हि संवरोत्पत्तौ कथं भवति ? स्फुटतरा तर्हि सचित्तकस्य
भवतीति, एतत् तस्य१ सामर्थ्यम् ॥ १० ॥
तत्र च—
प्रवर्तकं दृष्टिहेयं विज्ञानम्,
दर्शनप्रहातव्यं चित्तं विज्ञप्तेः प्रवर्तकम्; तत्समुत्थापकयोर्वितर्कविचारयो-
र्निदानभूतत्वात् । न त्वनुवर्तकम्; बहिर्मुखचित्तस्य क्रियाकाले तदभावात् ।
तत्समुत्थापितं च रूपं दर्शनप्रहातव्यं स्यात् ।
किं स्यात् ? अभिधर्मो बाधितः स्यात् ।
विद्याविद्याभ्यां चाविरोधान्नास्ति रूपं दर्शनप्रहातव्यम् ।
अचित्तकस्य तर्हीति विस्तरः। यदि तत्क्षणसमुत्थानेन विनाऽसौ मृतस्येव
न स्यात् । निरोधसमापत्तिलाभिनः कस्यचिदुपसम्पाद्यमानस्य कायविज्ञप्तिमा-
बध्नतः तत्काल उपस्थितनिरोधसमापत्तित्वादचित्तकस्य संवरोत्पत्तौ कर्मवासना-
वसानकालीनायां तत्संवरात्तर्गता कायविज्ञप्तिः कथं भवति । कथमुत्पद्यते
तत्क्षणसमुत्थानं विनेत्यर्थः । एवं विरोधिते समाध्यन्तरं श्रोयते—स्फुटतरा
तर्हीति । तत्क्षणसमुत्थानेन सचित्तकस्य व्यक्ततरा विज्ञप्तिर्भवतीत्येतत् तस्य
सामर्थ्यम् ॥ १० ॥
प्रवर्तकं दृष्टिहेयमिति । प्रवर्तकमेव दृष्टिहेयमित्यवधार्यते । कथं पुनस्तत्
प्रवर्तकम् ? इत्याह —तत्समुत्थापकयोर्वितर्कविचारयोर्निदानभूतत्वात् । हेतुभूतत्वाद्
विज्ञप्तेः प्रवर्तकमिति । न त्वनुवर्तकमिति विस्तर. । यत्तद् बहिर्मुखं चित्तमनु-
वर्तकम्, तस्य यो विज्ञप्तिक्रियाकालः, तस्मिन् तदभावात् । तस्य दर्शनप्रहात-
व्यस्य प्रवर्तकस्याभावादित्यर्थः । अतस्तन्नानुवर्तकम् । अयं चान्यो दोषः—
तत्समुत्थापितं च रूपमिति विस्तरः । यदि तदनुवर्तकं स्याद्दर्शनप्रहातव्यम्, तेन
दर्शनप्रहातव्येन समुत्थापितं कायवाग्विज्ञप्तिरूपं दर्शनप्रहातव्यं स्यात् । यथा
भावनाप्रहातव्येन चित्तेन समुत्थापितं कायवाक्कर्म भावनाप्रहातव्यमिति ।
किं स्यादिति चोदकः । अभिधर्मो बाधितः स्यादिति वैभाषिकः । “न
दृष्टिहेयमक्लिष्टं न रूपम्” (अभि. को. १ ४०) इति वचनात् ।
किञ्च —विद्याविद्याभ्यां चाविरोधात् । विद्यया दर्शनमार्गेण सत्कार्यदृष्ट्या-
दिवत् तस्य रूपस्याविरोधात् । अप्रहाणादित्यर्थः । दृष्टसत्यानामपि तत्समन्वाग-
तत्वात्तनास्ति रूपं दर्शनप्रहातव्यम् । अविद्यया चाविरोधात् । किञ्च अविद्ययापि
१. का० पुस्तके नास्ति ।

६०२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
साध्य एष पक्षः ।
भूतान्यपि तर्हि दर्शनप्रहातव्यानि स्युः; समानचित्तोत्थापितत्वात् ?
नैवं भविष्यति, यथा न कुशलाकुशलानि भवन्ति । अथ वा पुनर्भवन्तु ।
नैवं शक्यम् । न हि तानि दर्शनप्रहातव्यानि युज्यन्ते, नाप्यप्रहातव्यानि ।
किं कारणम् ? अक्लिष्टस्य धर्मस्य विद्याविद्याभ्यामविरोधात् ।
रूपं न विरुध्यते। न हि क्लिष्टाक्लिष्टरूपसमुदाचारावस्थायां तत्प्राप्तिप्रवाहे
वा सत्यविद्या न भवति । अविद्यायां च सत्यां तन्न भवति । यथा अनास्रवो
मार्गोऽविद्यया विरुध्यते; पृथग्जनावस्थायां तदनुत्पादात् । तदुत्पादे वार्या-
वस्थायां कस्याश्चिदविद्यायाः प्रहाणात् । तदेवमनास्रववदप्रहातव्यमपि न
भवति । न चेदप्रहातव्यम्, नापि दर्शनप्रहातव्यम्, पारिशेष्याद् भावना-
प्रहातव्यमिति सिद्धम् ।
इतर आह—साध्य एष पक्षः—विद्यया रूपं न विरुध्यत इति । यो हि
दर्शनप्रहातव्यं रूपमिच्छति स कथं विद्यया रूपस्याविरोधं ग्रहीष्यति !
वैभाषिक आह—भूतान्यपीति विस्तरः। यदि तद्रूपं दर्शनप्रहातव्यचित्त-
समुत्थापितं दर्शनप्रहातव्यं स्यात् । तदाश्रयभूतान्यपि तर्हि दर्शनप्रहातव्यानि
स्युः। कस्मात् ? समानचित्तोत्थापितत्वात् । येन हि दर्शनप्रहातव्येन चित्तेन
तद्रूपं समुत्थापितम्, तेनैव तदाश्रयभूतान्यपि इति । न च तानि तथा भवितु-
मर्हन्ति; अक्लिष्टाव्याकृतत्वात् । दर्शनप्रहातव्यानां च क्लिष्टत्वात् ।
इतर आह—नैवं भविष्यति । दर्शनप्रहातव्यानि स्युरिति । कथम् ?
इत्याह—यथा न कुशलाकुशलानि भवन्ति । यथा येन चित्तेन कुशलाकुशलेन
कुशलाकुशलं रूपं समुत्थापितं तेनैव तदाश्रयभूतानि समुत्थापितानि । तच्च
कायवाक्कर्मस्वभावं रूपं कुशलाकुशलम्, न तदाश्रयभूतानोति, तद्वत् । स
एव पुनः परावृत्याह—अथवा पुनर्भवन्तु दर्शनप्रहातव्यानीति ।
वैभाषिक आह—नैवं शक्यं भवितुम् । दर्शनप्रहातव्यानीति वाक्यशेषः ।
कस्मात् ? अक्लिष्टस्य धर्मस्य विद्याविद्याभ्यामविरोधात् । न ह्यक्लिष्टो धर्मः
अनिवृताव्याकृतः कुशलसास्रवश्च विद्ययाऽनास्रवेण मार्गेण विरुध्यते । यथा
क्लिष्टा धर्माः प्राप्तिच्छेदाद् विरुध्यन्ते । तदालम्बनक्लेशप्राप्तिच्छेदात्तु विरोधो
न प्रतिषिध्यते। नाप्यविद्यया विरुध्यते । प्राप्तिच्छेदेन तदालम्बनक्लेश-
प्रहातव्येन च । भूतानि चाक्लिष्टानि । तत्र यदुक्तम्—'अथवा पुनर्भवन्तु' इति,
तदयुक्तम् । तदेवमत्र साधनमुत्तिष्ठते—"न दर्शनप्रहातव्यानि क्लिष्टरूपाश्रय-
महाभूतानि; अक्लिष्टत्वादक्लिष्टचित्तचैत्तधर्मवत्" इति ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६०३
अतो हेतुसमुत्थानमधिकृत्य सूत्रे पठनान्नास्ति विरोधः ।
उभयं पुनः ।
मानसं भावनाहेयम्,
भावनाहेयं पुनर्मनोविज्ञानमुभयं भवति—प्रवर्तकं च, अनुवर्तकं च ।
पञ्चकं त्वनुवर्तकम् ॥ ११ ॥
पञ्च विज्ञानकाया अनुवर्तका एव । तदिदं चतुष्कोटिकं भवति—प्रवर्तक-
मेव दर्शनप्रहातव्यं चित्तम्, अनुवर्तका एव पञ्च विज्ञानकायाः, उभयं भावनाहेयं
मनोविज्ञानम्, नोभयमनास्रवम् ॥ ११ ॥
किं खलु यथा प्रवर्तकं तथैवानुवर्तकं भवति ? नेदमेकान्तम्¹ ।
प्रवर्तके शुभादौ हि स्यात् त्रिधाप्यनुवर्तकम् ।
कुशले प्रवर्तके कुशलाकुशलाव्याकृतमनुवर्तकं स्यात् । एवमकुशले
च, अव्याकृते च ।
तुल्यं मुनेः,
बुद्धस्य तु भगवतस्तुल्यं प्रवर्तकेनानुवर्तकम्—कुशले कुशलम्, अव्याकृते
चाव्याकृतम् ।
शुभं यावत्,
कुशलं वा भवत्यनुवर्तकमव्याकृतेऽपि प्रवर्तके । न तु कदाचित् कुशलं
प्रवर्तकमनुवर्तकं चाव्याकृतं भवति । अम्लायमाना² हि बुद्धानां देशनेति ।
तदेवं वैभाषिकः प्रवर्तकं दृष्टेहेयं विज्ञानमिति सचोद्यपरिहारं प्रतिष्ठाप्य
निगमयति—अतो हेतुत्थानानेति विस्तरः । यदुक्तम्—'मिथ्यादृष्टेर्मिथ्यासंकल्पो
यावन्मिथ्याकर्मान्तः' इति, तस्य सूत्रस्य न विरोधो भवतीति ।
प्रवर्तकं चानुवर्तकं चेति । अन्तर्बहिर्मुखप्रवृत्तत्वात् ।
“पञ्चकं त्वनुवर्तकम्” इति । अवधारणमविकल्पकत्वात् ।
नोभयमनास्रवमिति । न प्रवर्तकम्, नाप्यनुवर्तकम्; समाहितान्तर्मुखप्रवृत्त-
त्वात् ॥ ११ ॥
अम्लायमानेति । अहीयमाना । शानच्प्रत्ययान्तश्चायं शब्दः ।
१. नायमेका०—का० । २. आम्नायमाना—का० ।
अभि० को० २ : १५

नास्ति बुद्धानामव्याकृतं चित्तमिति निकायान्तरीयाः। कुशलैकसन्ताना¹ हि
बुद्धानां सन्ततयः, नित्यं समाहितत्वात्। उक्तं हि सूत्रे—
“चरन् समाहितो नागस्तिष्ठन्नागः समाहितः।
स्वपन् समाहितो नागो निष्षण्णोऽपि समाहितः”॥ ( ) इति।
अनिच्छयास्य चित्तस्याविसरणादेवमुक्तम्, न तु न सन्त्यव्याकृतानि
विपाकजौर्यापथिकनिर्माणचित्तानि बुद्धानामिति वैभाषिकाः। मानसं भावनाहेयं
प्रवर्त्तकं चानुवर्तकं चेत्युक्तम्, तत् कुशलाकुशलाव्याकृतं सर्वं वेदितव्यम्।
नोभयं तु विपाकजम् ॥ १२ ॥
विपाकजं तु चित्तं नैव प्रवर्त्तकं नानुवर्तकम्; निरभिसंस्कारवाहित्वात्।
किमिदानीं यथा प्रवर्त्तकं तथा विज्ञप्तिः, आहोस्वित् यथा अनुवर्तकम् ? किं
चातः ? यथा प्रवर्त्तकं चेत, इहापि निवृताव्याकृता विज्ञप्तिः प्राप्नोति;
सत्कायान्तग्राहदृष्टिप्रवर्तितत्वात् ?
न वा सर्वं दर्शनप्रहातव्यं प्रवर्तकमिति विशेषणं वक्तव्यम्। यथानुवर्तकं
कुशलैकसन्ताना इति। कुशलैकप्रबन्धा इत्यर्थः। “बुद्धो भगवान् नागः”
इत्युक्तं सूत्रे। कथम् ? “तथागत उदायिन् सदेवके लोके समारके” इति
विस्तरेणोक्त्वाह—“आगो न करोति कायेन वाचा मनसा, तस्मान्नाग इत्यु-
च्यते” इति। आगो न करोतीति, अपराधं न करोतीत्यर्थः।
अनिच्छयास्येति। अनिच्छयास्य बुद्धस्य चित्तस्याविसरणाद् विषयेष्व-
गमनादेवमुक्तम्।
चरन्² समाहितो नाग इति विस्तरः। चतुर्ष्वीर्यापथेषु चरन् चरामीति,
यावत् निषीदन्निषीदामीति उपस्थितस्मृतित्वान्नित्यसमाहितः स उच्यते।
निरभिसंस्कारवाहित्वादिति। अभावो हि संस्कारस्य = प्रयत्नस्य निरभि-
संस्कारम्, निरभिसंस्कारं वहतीति निरभिसंस्कारवाही, तद्भावस्तस्मात्
इति।
न वा सर्वं दर्शनप्रहातव्यं प्रवर्तकमिति। स्यादेतदेवम्, यदि सर्वं दर्शनप्रहा-
तव्यं प्रवर्त्तकमिष्येत, न तु सर्वम्। किं तर्हि ? मिथ्यादृष्ट्यादिकमेव प्रवर्तकं
विज्ञप्तेः, न सत्कायदृष्ट्यादिकम् ? इत्यत आह—न वा सर्वमिति विशेषणं
१. कुशलैकताना—का०; जा०। २. चरण—मुद्रितः पाठः।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६०५
चेत्, अकुशलाव्याकृतचित्तस्य प्रातिमोक्षविज्ञप्तिः कुशला न प्राप्नोति ? यथा
प्रवर्तकं तथा विज्ञप्तिः, न तु यथा दर्शनप्रहातव्यम्; भावनाहेयान्तरितत्वात् ।
यदि नानुवर्तकवशाद्विज्ञप्तेःकुशलादित्वम्, न तर्हीदं वक्तव्यम्—'हेतुसमु-
त्थानं सन्धायोक्तं सूत्रे, न तत्क्षणसमुत्थानम्। अतो नास्तीह निवृताव्याकृता
विज्ञप्तिः' इति। एवं तु¹ वक्तव्यम्—'अन्यव्यवहितं हेतुसमुत्थानं सन्धायोक्तम्'
इति। अवसितः प्रसङ्गः ॥ १२ ॥
सा तु पूर्वोक्ता
अविज्ञप्तिस्त्रिधा ज्ञेया संवरासंवरेतरा ।
संवरश्च, असंवरश्च, ताभ्यां चेतरो नैवसंवरो नासंवरः । दौःशील्यप्रसरस्य
संवरणं संरोधः = संवरः। तत्र पुनः—
संवरः प्रातिमोक्षाख्यो ध्यानजोऽनास्रवस्तथा ॥ १३ ॥
त्रिविधः संवरः—१. प्रातिमोक्षसंवर इत्युत्यानां कामावचरं शीलम्।
२. ध्यानसंवरो रूपावचरं शीलम्। ३. अनास्रवसंवरोऽनास्रवं शीलम् ॥१३॥
वक्तव्यम्—ईदृशं प्रवर्तकमीदृशं नेति। अकुशलाव्याकृतचित्तस्येति। उपसम्पाद्य-
मानस्य केनचिद् योगेनाकुशलाव्याकृतचित्तस्य। प्रातिमोक्षसंवरविज्ञप्तिरञ्जल्या-
दिका कुशला न प्राप्नोति । तदनुवर्तकचित्तमकुशलाव्याकृतमिति कृत्वा।
यथा प्रवर्तकमिति विस्तरः। यथा प्रवर्तकं चित्तं भावनाप्रहातव्यम्। तथा
विज्ञप्तिर्व्यवस्थाप्यते। न तु यथा दर्शनप्रहातव्यं प्रवर्तकं तथा व्यवस्थाप्यते ।
कस्मात् ? भावनाहेयेनान्तरितत्वात्। तस्मात् तत्प्रवर्तकं दर्शनप्रहातव्यं भावना-
हेयेन प्रवर्तकेनान्तरितम्। कथं कृत्वा ? तद्यथा—'अस्त्यात्मेति मया परेषां
गमयितव्यम्' इति पूर्वमेवावधार्य ततो वाक्समुत्पादकेन चित्तेन बहिर्मुखप्रवृत्तेन
भावनाप्रहातव्येन सवितर्केण सविचारेण वाचं भाषते 'अस्त्यात्मा' इत्येवमादि।
अतो यथाप्रवर्तकमिति विस्तरः। तदेवमवश्यं दर्शनप्रहातव्यस्य प्रवर्तकस्या-
नन्तरं प्रवर्तकमेव भावनाप्रहातव्यं कुशलमकुशलमव्याकृतं चोत्पद्यते, तद्वशाच्च
विज्ञप्तेः कुशलादित्वमिति ।
एवं तु वक्तव्यमिति विस्तरः । एवं तु वक्तव्यमन्यव्यवहितं भावनाहेयव्यव-
हितं हेतुसमुत्थानं सन्धायोक्तमिति । परम्पराहेतुसमुत्थानं सन्धायेत्यर्थः ॥ १२ ॥
“अविज्ञप्तिस्त्रिधा” इति विस्तरः। त्रिविधेत्युद्दिश्य “संवरासंवरेतरा” इति ।
१. का० पुस्तके नास्ति ।

६०६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
तत्र पुनः—
अष्टधा प्रातिमोक्षाख्यः,
१. भिक्षुसंवरः, २. भिक्षुणीसंवरः, ३. शिक्षमाणासंवरः, ४. श्रामणेर-
संवरः, ५. श्रामणेरीसंवरः, ६. उपासकसंवरः, ७. उपासिकासंवरः, ८. उप-
वाससंवरश्च—एषोऽष्टविधसंवरः प्रातिमोक्षसंवर इत्याख्यायते ।
नामत एषोऽष्टविधः,
द्रव्यतस्तु चतुर्विधः ।
१. भिक्षुसंवरः, २. श्रामणेरसंवरः, ३. उपासकसंवरः, ४. उपवास-
संवरश्च—इत्येष चतुर्विधः प्रातिमोक्षसंवरस्तु द्रव्यतः; प्रतिनियतलक्षणत्वात् ।
भिक्षुसंवराद् भिक्षुणीसंवरो नान्यः, श्रामणेरसंवराच्च शिक्षमाणा-श्रामणेरीसंवरौ ।
उपासकसंवरादुपासिकासंवरो नान्यः ।
कथं ज्ञायते ?
लिङ्गतो नामसञ्चारात्,
लिङ्गमिति व्यञ्जनस्याख्या, येन स्त्रीपुरुषौ लिङ्ग्येते । लिङ्गतो हि भिक्षु-
भिक्षुण्यादीनां नामसञ्चारो भवति । कथं कृत्वा ? परिवृत्ते हि व्यञ्जने
भिक्षुर्भिक्षुणीत्युच्यते, भिक्षुणी च पुनर्भिक्षुः । श्रामणेरः श्रामणेरीत्युच्यते,
श्रामणेरी च पुनः शिक्षमाणा च श्रामणेरः । उपासक उपासिकेत्युच्यते, उपा-
विवृणोति—संवरश्च सः असंवरश्च सः संवरासंवरः, संवरासंवरश्च स इतरा
च सा संवरासंवरेतरेति समासः ॥ १३ ॥
प्रतिनियतलक्षणत्वादिति । भिक्षुसंवरस्यान्यल्लक्षणम्, एवं यावदुपवास-
संवरस्यान्यल्लक्षणम् । तथा हि वक्ष्यति—
“पञ्चाष्टदशसर्वेभ्यो वर्ज्येभ्यो विरतिग्रहात् ।
( अभि० को० ४.१५ )
इति अष्टविधत्वे तु साङ्कर्यसम्भवः । ये एव हि भिक्षुसंवरः स एव भिक्षुणीसंवर
इत्येवमादि ।
श्रामणेरी च पुनः शिक्षमाणा चेति । श्रामणेरी परिवृत्तव्यञ्जना श्रामणेरो
भवति । शिक्षमाणा चापि परिवृत्तव्यञ्जना श्रामणेर एव भवति । किमेवं

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६०७
सिका च पुनरुपासक इति । न च व्यञ्जनपरिवृत्तौ पूर्वसंवरत्यागकारणमस्ति १,
नाप्यपूर्वसंवरप्रतिलम्भे । तस्मादभिन्न एषां चतुर्णां संवराणा त्रिभ्यः स्वभावः ।
य उपासकसंवरान्छ्रामणेरसंवरं समादत्ते तस्माच्च पुनर्धिक्षुसंवरम्, किं ते
संवरा विरतिवृद्धियोगादन्योन्य उच्यन्ते, पञ्च-दश-विंशतिवत्, दीनारसतेरवच्च २ ?
आहोस्वित् पृथगेव ते सकला उपजायन्ते ३ ? आह—
पृथक्,
अस्यामिश्रा एव ते पृथग्लक्षणा उपजायन्ते । त्रिषु संवरेषु तिस्रः प्राणा-
तिपातविरतयो यावन्मद्यपानविरतयः । एवं शेषाः ।
नेष्यते, परिवृत्तव्यञ्जनो भिक्षुर्भिक्षुसंवरं च त्यजति भिक्षुणीसंवरं च प्रति-
लभते ? इत्यत आह—न च व्यञ्जनपरिवृत्ताविति विस्तरः । न भिक्षुभिक्षुणी-
व्यञ्जनप्रादुर्भावे पूर्वसंवरत्यागकारणमस्ति ।
प्रातिमोक्षदमत्यागशिक्षानिक्षेपणाच्च्युतेः ।
उभयव्यञ्जनोत्पत्तेर्मूलोच्छेदान्निशात्ययात् ॥ (अभि० को० ४.३८ )
इत्यत्र यत् कारणमुक्तम्। नाप्यपूर्वसंवरप्रतिलम्भे । कारणमस्तीति वर्तते ।
यदुक्तम्-प्रातिमोक्षाख्यः परविज्ञानादिभिरिति । अतो विज्ञायते—न भिक्षु-
संवरादन्यो भिक्षुणीसंवर इति । एवं श्रामणेरादीनामपि वक्तव्यम् । तस्मा-
दभिन्नोऽनन्यश्चतुर्णां भिक्षुणीशिक्षमाणाश्रामणेर्युपासिकासंवराणां त्रिभ्यो भिक्षु-
श्रामणेरोपासकसंवरेभ्यः स्वभावः ।
किं ते संवरा इति विस्तरः । यथा पञ्चसंख्यायामन्यानि पञ्च प्रक्षिप्य
पञ्चवृद्धियोगाद् दश भवन्ति । पञ्चदशसंख्यायां चान्यानि पञ्च प्रक्षिप्य च
विंशतिर्भवन्ति । दीनारसतेरवच्च । यथा पूर्वको दीनारो द्वितीयेन सह सतेरो
भवति । तथा हि लोके एकदीनारमूल्येन द्वितीयं दीनारं दीनारमूल्यं वा तेन
पूर्वकेन दीनारमूल्येन सहाधिकमपेक्ष्य कश्चिद् वक्ता भवेत् — दीनारसतेरं
मया लब्ध इति । दीनारद्वयं मया लब्धमित्यर्थः । किमेवमेतदुपासकश्रामणे-
भिक्षुसंवरा विरतिवृद्धियोगात् प्राणातिपातादिविरतिषु तथैवावस्थितासु पु०-
र्नृत्यगीतविरत्यादीनां पूर्वासां विरतीनां वृद्धियोगादन्योन्य उच्यन्ते । अन्य
उपासकसंवरान्छ्रामणेरसंवरः, श्रामणेरसंवराच्चान्ये भिक्षुसंवर इति एकदेश-
विशेषयोगादन्योन्यव्यवस्थेत्यर्थः । आहोस्वित् पृथगेव ते सकला उपजायन्ते ।
अन्याः प्राणातिपातादिविरतय उपासकस्य, ततोऽन्याः श्रामणेरस्य, ततोऽन्याश्च
भिक्षोः—इत्येकस्मिन् भिक्षुसन्ताने तिस्रः प्राणातिपातादिविरतयः । एवमदत्ता-
१. ०त्यागे०—का० । २. ०शतेर०—का० । ३. जायन्ते—का० ।

६०८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [कर्म-
को नु तासां विशेषः ? निदानविशेषाद् विशेषः ।
कथं कृत्वा ? यथा यथा हि बहुतराणि शिक्षापदानि समादित्सते, तथा
तथा बहुतेरेभ्यो मदप्रमादेभ्यो¹ निवर्तमानो बहुतेरेभ्यः प्राणातिपातादीनां
निदानेभ्यो निवर्तते, विरतीनां च निदानेषु प्रवर्तत इति निदानविशेषाद् विरतीनां
विशेषः। एवं चासति भिक्षुसंवरं प्रत्याचक्षाणस्त्रीनपि संवरान् विजह्याद्, द्वयोरपि
तत्रान्तर्भावात् । न चैतदिष्टम् । तस्मात् पृथगेव ते संवराः ।
ते चाविरोधिनः ॥ १४ ॥
ते च त्रयोऽपि सह वर्तन्ते । नोत्तरसंवरसमादानात् पूर्वकस्य त्यागः ।
मा भूत् भिक्षुसंवरपरित्यागादनुपासक एवेति ॥ १४ ॥
कथं चायमुपासको भवति, कथमुपवासस्थो यावद् भिक्षुः ?
पञ्चाष्टदशसर्वेभ्यो वर्ज्येभ्यो विरतिग्रहात् ।
उपासकोपवासस्थश्रमणेद्देशभिक्षुता ॥ १५ ॥
यथासंख्यमनुदेशो वेदितव्यः । पञ्चभ्यो वर्जनीयेभ्यो धर्मेभ्यो विरतिसमा-
पादनादुपासकसंवरस्थो² भवति — प्राणातिपाताद्, अदत्तादानात्, काममिथ्या-
चारात् , मृषावादात् , सुरामैरेयमद्यपानाच्च ।
अष्टाभ्यो विरतिसमादानादुपवासस्थः — प्राणातिपाताद्, अदत्तादानादब्रह्मचर्य-
मृषावादमद्यपानेभ्यः, गन्धमाल्यविलेपननृत्यगीतवादित्राद्, उच्चशयनमहाशयनाद्,
अकालभोजनाच्च ।
दानविरतयः । इत्येवमादि । एवं शेषा इति । नृत्यगीतविरत्यादयः ।
मदप्रमादेभ्य इति । उच्चशयनादिमद्यपानादिभ्यः । बहुतेरेभ्यः प्राणाति-
पातादीनां निदानेभ्य इति । उपासकाच्छ्रामणेरो बहुतेरेभ्यः प्राणातिपातादि-
निदानेभ्यो निवर्तते । तद्यथा — विकालभोजनं प्राणातिपातनिदानं भवेत्,
तस्माच्छ्रामणेरो निवर्तते, नोपासक इत्येवमादि योज्यम् । एवं चासति । एवं
च यदि न स्यादित्यर्थः । भिक्षुसंवरं प्रत्याचक्षाणस्त्यजन् त्रीनपि उपासक-
संवरादीन् विजह्यात् । द्वयोरप्युपासकश्रामणेरसंवरयोस्तत्र भिक्षुसंवरेऽन्त-
र्भावात् ॥ १४ ॥
विरतिसमापादनादिति । विज्ञप्यविज्ञप्तिविरतिरिति वक्ष्यति । समापादना-
१. मदप्रमादपदेभ्यः—का० । २. ०समादानादु०—का० ।

. निर्देश: ] चतुर्थं कोशस्थानम् १०'
दशभ्यो विरतिसमादानाच्छ्रामणेरो भवति—एभ्य एव, जातरूपरजतप्रति-
ग्रहाच्च । नृत्यगीतवादित्रगन्धमाल्यविलेपनं चात्र द्वयीकृत्य दश भवन्ति ।
सर्वेभ्य एव वर्जनीयेभ्यः कायवाक्कर्मभ्यः विरतिसमादानात् भिक्षुरित्यु-
च्यते ॥ १५ ॥
स एष प्रातिमोक्षसंवरः—
शीलं सुचरितं कर्म संवरश्चोच्यते,
विषमकर्मणां विरतिसमादानाच्छीलम्; शीतलत्वादिति निरुक्तिः । "सुख-
शीलसमादानं कायो न परिदह्यते" ( ) इति गाथावचनात् ।
विद्वत्प्रशस्तत्वात् सुचरितम् । क्रियास्वभावत्वात् कर्म ।
ननु चाविज्ञप्तिरक्रियेत्युच्यते, सा कथं क्रिया भवति, न कुर्वन्ति तया
समाच्या लज्जिनः पापमित्यक्रियेत्युच्यते ?
सापि तु विज्ञप्तिचित्ताभ्यां क्रियत इति क्रिया भवति ।
क्रियाहेतुत्वात्, क्रियाफलत्वाच्चेत्यपरे । संवर इति कायवाचोः
संवरणात् ।
एवं तावदविशेषेण प्रातिमोक्षसंवरः संशब्द्यते ।
पुनः ।
दिति । प्रतिसंस्थापनमादित्यर्थः । पापकर्मणो हि सत्त्वेषु विषमं सम्प्रवर्तते ॥१५॥
सापि तु विज्ञप्तिचित्ताभ्यां क्रियत इति । विज्ञप्त्या च क्रियते प्रातिमोक्षसंवर-
संगृहीता अविज्ञप्तिः, चित्तेन च क्रियते ध्यानानास्रवसंवरसंगृहीता अविज्ञप्तिः ।
समाधिना क्रियत इत्यर्थः । तदेवं क्रियत इति क्रियेति कर्मसाधनम् ।
क्रियाहेतुत्वादिति । क्रियाया हेतुत्वात् । संवरस्थो हि संवरपरिरक्षणार्थं
क्रियां विज्ञप्तिलक्षणामारभते । क्रियाफलत्वाच्चेति । विज्ञप्तिलक्षणायाः
क्रियायाः फलत्वादित्यर्थः । समाधिसम्भूता कथं क्रिया भवति ? समाधिजाया-
श्चेतनायाः फलत्वात् सापि क्रिया । प्रतिमोक्षसंवराधिकारद्वा । न तत्र चिन्ता १ ।
३ एवं तावद् अविशेषेण प्रातिमोक्षसंवरः संशब्द्यत इति । आद्योऽपि क्षणो
द्वितीयादयोऽपि च क्षणाः प्रातिमोक्षसंवर इत्युच्यते ।
१. चित्ता—इति मुद्रितः पाठः ।

६१० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
आद्ये विज्ञप्त्यविज्ञप्ती प्रातिमोक्षक्रियापथः ॥ १६ ॥
संवरसमादानस्य प्रथमे विज्ञप्त्यविज्ञप्ती प्रातिमोक्ष इत्युच्यते; पापस्य
तेन प्रातिमोक्षणाद् । उत्सर्जनादित्यर्थः । स्वार्थे वृद्धिविधानाद् वैकृत-वैशसवत् ।
प्रातिमोक्षसंवर इत्यपि कायवाक्संवरणात् कर्मपथ इत्युच्यते; मौलसंगृ-
हीतत्वात् ।
द्वितीयादिषु क्षणेषु प्रातिमोक्षसंवर एव, न प्रातिमोक्षः । पृष्ठं च न मौल-
कर्मपथः ॥ १६ ॥
अथैषां संवराणां केन कः समन्वगतः ?
प्रातिमोक्षान्विता अष्टौ,
प्रातिमोक्षसंवरेणाष्टौ निकायाः समन्वागताः—भिक्षुः, भिक्षुणी यावदुप-
वासस्थोऽष्टमः ।
किं खलु बाह्यकानां समादानशीलं नास्ति ? अस्ति, न तु प्रातिमोक्षसंवरः ।
किं कारणम् ? नहि तदत्यन्तं पापस्य प्रतिमोक्षणाय संवर्तते; भवसन्निश्श्रितत्वात् ।
प्रातिमोक्षस्वभावस्त्वाद्यक्षण एव। तदर्थमाह—पुनः आद्ये विज्ञप्त्यविज्ञप्ती
प्रातिमोक्ष इत्युच्यते। पापस्य तेन प्रतिमोक्षणादिति। प्रथमेनैव क्षणेन पापं
प्रतिमोक्ष्यते = उत्सृज्यते। त्यज्यते इत्यर्थः। प्रतिमोक्ष इति प्राप्ते प्रातिमोक्ष
इति वचनं स्वार्थे वृद्धिविधानात्। स्वार्थे प्रत्यये कृते वृद्धिकरणादित्यर्थः।
वैकृतवैशसवत्। यथा विकृतमेव वैकृतम्, विशसमेव मारणं वैशसम्। एवं
प्रतिमोक्ष एव प्रतिमोक्ष इति।
प्रातिमोक्षसंवर इत्यपीति। प्रातिमोक्षश्चासौ संवरश्च। कायवाचोः संवरणार्थ
इत्यर्थः। कर्मपथ इत्यप्युच्यत इति। मौलः कर्मपथ इत्यर्थः। द्वितीयादिषु
प्रातिमोक्षसंवर एव। प्रातिमोक्षजातीयः, प्रातिमोक्षाद्वा जातः संवरः प्राति-
मोक्षसंवरः। न प्रातिमोक्षः। यस्मात् न तेन पापं प्रतिमोक्ष्यते, प्रथमक्षण
एव प्रतिमोक्षितत्वात् ॥ १६ ॥
अष्टावेव निकाया इत्यवधारणे पृच्छति—किं खलु बाह्यकानामिति विस्तरः।
समादानशीलमिति विशेषणं शीलद्वैध्यात्। द्विविधं हि शीलम्—समादान-
शीलम्, धर्मताप्रातिलम्भिकं च। तत्र समादानशीलं यद् गृह्यते। इदं चेदं च न
करिष्यामीति। धर्मताप्रातिलम्भिकम्—ध्यानसंवरः, अनास्रवसंवरश्च। भव-
सन्निश्श्रितत्वादिति। मोक्षार्थिनामपि तेषां मिथ्यादृष्ट्याद्युपहतत्वात्। भवविशेष