अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ५०१
अनास्रवं यत्र जातः,
अनास्रवं तु कायवाक्कर्म यस्यां भूमौ जातस्तदुत्पादयति, तद्भूमिकान्यु-
पादाय तद् वेदितव्यम् । धात्वपतितत्वाद्, अनास्रवाणां च महाभूतानामभावात् १,
तद्बलेन चोत्पत्तेः । तत्र विज्ञप्त्यविज्ञप्त्याख्यकर्मणी वेदितव्ये ।
अविज्ञप्तिरनुपात्तिका ॥ ५ ॥
नैःष्यन्दिकी च सत्त्वाख्या,
किञ्च —
निष्यन्दोपात्त भूतजा ।
नैःष्यन्दिकान्येव भूतान्युपादाय चित्तचैत्तानि चोपादायाविज्ञप्तिर्भवति ।
असमाहितभूमिकाया एष प्रकारः ॥
समाधिजौपचयिकानुपात्ताभिन्नभूतजा ॥ ६ ॥
ध्यानानास्रवसंवरो विज्ञप्तिः समाधिजा । सा समाधिसम्भूतान्यौपचयि-
धात्वपतितत्वादिति । अनास्रवस्य कायवाक्कर्मणोः धात्वप्रतिसंयुक्तत्वात् ।
नास्ति नियमत इत्यभिप्रायः । अनास्रवाणि तर्हि महाभूतान्युपादाय कस्मान्न
भवति ? इत्यत आह—अनास्रवाणाञ्च महाभूतानामभावादिति । किं पुनरस्या
महाभूतैः कार्यम् ? इत्यत आह—तद्बलेन चोत्पत्तेरिति । महाभूतबलेन चोत्पत्ते-
रित्यर्थः । अथ चित्तबलेनैव तदुत्पत्तिः कस्मान्न भवति ? अनुपादायरूपत्व-
प्रसङ्गात् ।
"अविज्ञप्तिरनुपात्तिका" इति । अमूर्तत्वान्चित्तचेत्ताधिष्ठानभावायोगाद् ॥५॥
"नैष्यन्दिकी च" इति । कुशलाकुशलत्वात् । न विपाकजा; "नाव्याकृता-
स्त्यविज्ञप्तिः" ( अभि० ४.७ ) इति वचनात् । विपाकजस्य चाव्याकृतत्वाद्
"विपाकोऽव्याकृतो धर्मः" ( अभि० को० २.५७ ) इति वचनात् । नौपचयिकी
उपचयाभावात् । परिशेष्यान्नैष्यन्दिकी ।
"सत्त्वाख्या" सत्त्वसन्तानपतितत्वात् ।
"निष्यन्दोपात्तभूतजा" इति । नैष्यन्दिकोपात्तमहाभूतजा; समुत्थापक-
चित्तापेक्षत्वात्, असमाहितचित्तविज्ञप्त्यधिकाराच्च । न स्वप्नसमाध्याक्षोप-
चयिकमहाभूतजा । अत एव च न विपाकजमहाभूतजा ।
"समाधिजा" इति विस्तरः । सास्रवानास्रवसमाधिजत्वात् । ध्यानानास्र-
१. भूतानाम०—का० ।