अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६०५
चेत्, अकुशलाव्याकृतचित्तस्य प्रातिमोक्षविज्ञप्तिः कुशला न प्राप्नोति ? यथा
प्रवर्तकं तथा विज्ञप्तिः, न तु यथा दर्शनप्रहातव्यम्; भावनाहेयान्तरितत्वात् ।
यदि नानुवर्तकवशाद्विज्ञप्तेःकुशलादित्वम्, न तर्हीदं वक्तव्यम्—'हेतुसमु-
त्थानं सन्धायोक्तं सूत्रे, न तत्क्षणसमुत्थानम्। अतो नास्तीह निवृताव्याकृता
विज्ञप्तिः' इति। एवं तु¹ वक्तव्यम्—'अन्यव्यवहितं हेतुसमुत्थानं सन्धायोक्तम्'
इति। अवसितः प्रसङ्गः ॥ १२ ॥
सा तु पूर्वोक्ता
अविज्ञप्तिस्त्रिधा ज्ञेया संवरासंवरेतरा ।
संवरश्च, असंवरश्च, ताभ्यां चेतरो नैवसंवरो नासंवरः । दौःशील्यप्रसरस्य
संवरणं संरोधः = संवरः। तत्र पुनः—
संवरः प्रातिमोक्षाख्यो ध्यानजोऽनास्रवस्तथा ॥ १३ ॥
त्रिविधः संवरः—१. प्रातिमोक्षसंवर इत्युत्यानां कामावचरं शीलम्।
२. ध्यानसंवरो रूपावचरं शीलम्। ३. अनास्रवसंवरोऽनास्रवं शीलम् ॥१३॥
वक्तव्यम्—ईदृशं प्रवर्तकमीदृशं नेति। अकुशलाव्याकृतचित्तस्येति। उपसम्पाद्य-
मानस्य केनचिद् योगेनाकुशलाव्याकृतचित्तस्य। प्रातिमोक्षसंवरविज्ञप्तिरञ्जल्या-
दिका कुशला न प्राप्नोति । तदनुवर्तकचित्तमकुशलाव्याकृतमिति कृत्वा।
यथा प्रवर्तकमिति विस्तरः। यथा प्रवर्तकं चित्तं भावनाप्रहातव्यम्। तथा
विज्ञप्तिर्व्यवस्थाप्यते। न तु यथा दर्शनप्रहातव्यं प्रवर्तकं तथा व्यवस्थाप्यते ।
कस्मात् ? भावनाहेयेनान्तरितत्वात्। तस्मात् तत्प्रवर्तकं दर्शनप्रहातव्यं भावना-
हेयेन प्रवर्तकेनान्तरितम्। कथं कृत्वा ? तद्यथा—'अस्त्यात्मेति मया परेषां
गमयितव्यम्' इति पूर्वमेवावधार्य ततो वाक्समुत्पादकेन चित्तेन बहिर्मुखप्रवृत्तेन
भावनाप्रहातव्येन सवितर्केण सविचारेण वाचं भाषते 'अस्त्यात्मा' इत्येवमादि।
अतो यथाप्रवर्तकमिति विस्तरः। तदेवमवश्यं दर्शनप्रहातव्यस्य प्रवर्तकस्या-
नन्तरं प्रवर्तकमेव भावनाप्रहातव्यं कुशलमकुशलमव्याकृतं चोत्पद्यते, तद्वशाच्च
विज्ञप्तेः कुशलादित्वमिति ।
एवं तु वक्तव्यमिति विस्तरः । एवं तु वक्तव्यमन्यव्यवहितं भावनाहेयव्यव-
हितं हेतुसमुत्थानं सन्धायोक्तमिति । परम्पराहेतुसमुत्थानं सन्धायेत्यर्थः ॥ १२ ॥
“अविज्ञप्तिस्त्रिधा” इति विस्तरः। त्रिविधेत्युद्दिश्य “संवरासंवरेतरा” इति ।
१. का० पुस्तके नास्ति ।