अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६१० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
आद्ये विज्ञप्त्यविज्ञप्ती प्रातिमोक्षक्रियापथः ॥ १६ ॥
संवरसमादानस्य प्रथमे विज्ञप्त्यविज्ञप्ती प्रातिमोक्ष इत्युच्यते; पापस्य
तेन प्रातिमोक्षणाद् । उत्सर्जनादित्यर्थः । स्वार्थे वृद्धिविधानाद् वैकृत-वैशसवत् ।
प्रातिमोक्षसंवर इत्यपि कायवाक्संवरणात् कर्मपथ इत्युच्यते; मौलसंगृ-
हीतत्वात् ।
द्वितीयादिषु क्षणेषु प्रातिमोक्षसंवर एव, न प्रातिमोक्षः । पृष्ठं च न मौल-
कर्मपथः ॥ १६ ॥
अथैषां संवराणां केन कः समन्वगतः ?
प्रातिमोक्षान्विता अष्टौ,
प्रातिमोक्षसंवरेणाष्टौ निकायाः समन्वागताः—भिक्षुः, भिक्षुणी यावदुप-
वासस्थोऽष्टमः ।
किं खलु बाह्यकानां समादानशीलं नास्ति ? अस्ति, न तु प्रातिमोक्षसंवरः ।
किं कारणम् ? नहि तदत्यन्तं पापस्य प्रतिमोक्षणाय संवर्तते; भवसन्निश्श्रितत्वात् ।
प्रातिमोक्षस्वभावस्त्वाद्यक्षण एव। तदर्थमाह—पुनः आद्ये विज्ञप्त्यविज्ञप्ती
प्रातिमोक्ष इत्युच्यते। पापस्य तेन प्रतिमोक्षणादिति। प्रथमेनैव क्षणेन पापं
प्रतिमोक्ष्यते = उत्सृज्यते। त्यज्यते इत्यर्थः। प्रतिमोक्ष इति प्राप्ते प्रातिमोक्ष
इति वचनं स्वार्थे वृद्धिविधानात्। स्वार्थे प्रत्यये कृते वृद्धिकरणादित्यर्थः।
वैकृतवैशसवत्। यथा विकृतमेव वैकृतम्, विशसमेव मारणं वैशसम्। एवं
प्रतिमोक्ष एव प्रतिमोक्ष इति।
प्रातिमोक्षसंवर इत्यपीति। प्रातिमोक्षश्चासौ संवरश्च। कायवाचोः संवरणार्थ
इत्यर्थः। कर्मपथ इत्यप्युच्यत इति। मौलः कर्मपथ इत्यर्थः। द्वितीयादिषु
प्रातिमोक्षसंवर एव। प्रातिमोक्षजातीयः, प्रातिमोक्षाद्वा जातः संवरः प्राति-
मोक्षसंवरः। न प्रातिमोक्षः। यस्मात् न तेन पापं प्रतिमोक्ष्यते, प्रथमक्षण
एव प्रतिमोक्षितत्वात् ॥ १६ ॥
अष्टावेव निकाया इत्यवधारणे पृच्छति—किं खलु बाह्यकानामिति विस्तरः।
समादानशीलमिति विशेषणं शीलद्वैध्यात्। द्विविधं हि शीलम्—समादान-
शीलम्, धर्मताप्रातिलम्भिकं च। तत्र समादानशीलं यद् गृह्यते। इदं चेदं च न
करिष्यामीति। धर्मताप्रातिलम्भिकम्—ध्यानसंवरः, अनास्रवसंवरश्च। भव-
सन्निश्श्रितत्वादिति। मोक्षार्थिनामपि तेषां मिथ्यादृष्ट्याद्युपहतत्वात्। भवविशेष