अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६०७
सिका च पुनरुपासक इति । न च व्यञ्जनपरिवृत्तौ पूर्वसंवरत्यागकारणमस्ति १,
नाप्यपूर्वसंवरप्रतिलम्भे । तस्मादभिन्न एषां चतुर्णां संवराणा त्रिभ्यः स्वभावः ।
य उपासकसंवरान्छ्रामणेरसंवरं समादत्ते तस्माच्च पुनर्धिक्षुसंवरम्, किं ते
संवरा विरतिवृद्धियोगादन्योन्य उच्यन्ते, पञ्च-दश-विंशतिवत्, दीनारसतेरवच्च २ ?
आहोस्वित् पृथगेव ते सकला उपजायन्ते ३ ? आह—
पृथक्,
अस्यामिश्रा एव ते पृथग्लक्षणा उपजायन्ते । त्रिषु संवरेषु तिस्रः प्राणा-
तिपातविरतयो यावन्मद्यपानविरतयः । एवं शेषाः ।
नेष्यते, परिवृत्तव्यञ्जनो भिक्षुर्भिक्षुसंवरं च त्यजति भिक्षुणीसंवरं च प्रति-
लभते ? इत्यत आह—न च व्यञ्जनपरिवृत्ताविति विस्तरः । न भिक्षुभिक्षुणी-
व्यञ्जनप्रादुर्भावे पूर्वसंवरत्यागकारणमस्ति ।
प्रातिमोक्षदमत्यागशिक्षानिक्षेपणाच्च्युतेः ।
उभयव्यञ्जनोत्पत्तेर्मूलोच्छेदान्निशात्ययात् ॥ (अभि० को० ४.३८ )
इत्यत्र यत् कारणमुक्तम्। नाप्यपूर्वसंवरप्रतिलम्भे । कारणमस्तीति वर्तते ।
यदुक्तम्-प्रातिमोक्षाख्यः परविज्ञानादिभिरिति । अतो विज्ञायते—न भिक्षु-
संवरादन्यो भिक्षुणीसंवर इति । एवं श्रामणेरादीनामपि वक्तव्यम् । तस्मा-
दभिन्नोऽनन्यश्चतुर्णां भिक्षुणीशिक्षमाणाश्रामणेर्युपासिकासंवराणां त्रिभ्यो भिक्षु-
श्रामणेरोपासकसंवरेभ्यः स्वभावः ।
किं ते संवरा इति विस्तरः । यथा पञ्चसंख्यायामन्यानि पञ्च प्रक्षिप्य
पञ्चवृद्धियोगाद् दश भवन्ति । पञ्चदशसंख्यायां चान्यानि पञ्च प्रक्षिप्य च
विंशतिर्भवन्ति । दीनारसतेरवच्च । यथा पूर्वको दीनारो द्वितीयेन सह सतेरो
भवति । तथा हि लोके एकदीनारमूल्येन द्वितीयं दीनारं दीनारमूल्यं वा तेन
पूर्वकेन दीनारमूल्येन सहाधिकमपेक्ष्य कश्चिद् वक्ता भवेत् — दीनारसतेरं
मया लब्ध इति । दीनारद्वयं मया लब्धमित्यर्थः । किमेवमेतदुपासकश्रामणे-
भिक्षुसंवरा विरतिवृद्धियोगात् प्राणातिपातादिविरतिषु तथैवावस्थितासु पु०-
र्नृत्यगीतविरत्यादीनां पूर्वासां विरतीनां वृद्धियोगादन्योन्य उच्यन्ते । अन्य
उपासकसंवरान्छ्रामणेरसंवरः, श्रामणेरसंवराच्चान्ये भिक्षुसंवर इति एकदेश-
विशेषयोगादन्योन्यव्यवस्थेत्यर्थः । आहोस्वित् पृथगेव ते सकला उपजायन्ते ।
अन्याः प्राणातिपातादिविरतय उपासकस्य, ततोऽन्याः श्रामणेरस्य, ततोऽन्याश्च
भिक्षोः—इत्येकस्मिन् भिक्षुसन्ताने तिस्रः प्राणातिपातादिविरतयः । एवमदत्ता-
१. ०त्यागे०—का० । २. ०शतेर०—का० । ३. जायन्ते—का० ।