अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

अन्ये पुनराहुः—द्वितीयादिष्वपि ध्यानेषु विज्ञप्तिरस्त्यनिवृताव्याकृता ।
न तु १कुशला, न क्लिष्टा । किं कारणम् ? न हि तेषूपपन्नस्तथाजातीयमधोभूमिकं २
चित्तं सम्मुखीकरोति, येन तां विज्ञप्तिं समुत्थापयेत्; न्यूनत्वात्, प्रहीणत्वाच्च ।
पूर्वमेव तु वर्णयन्ति ।
किं पुनः कारणमूर्ध्वं ब्रह्मलोकान्नास्ति विज्ञप्तिः, कामधातौ च निवृतान्या-
कृता नास्ति ?
समुत्थानमसद्भूतः ।
सवितर्कविचारेण हि चित्तेन विज्ञप्तिः समुत्थाप्यते । तच्च द्वितीयादिषु
ध्यानेषु नास्ति, भावनाप्रहातव्येन चोत्थाप्यते; दर्शनप्रहातव्यस्यान्तर्मुखप्रवृत्तत्वात् ।
अस्येव च दोषपरिहारार्थमन्ये पुनराहुरिति । द्वितीयादिष्वपि ध्यानेषु विज्ञप्ति-
रस्तीति । किम्भूमिक ? प्रथमध्यानभूमिका । वैभाषिकपक्ष एवायम्, न
पक्षन्तरम्;
“कायाक्षिश्रोत्रविज्ञानं विज्ञप्त्युत्थापकं च यत् ।
द्वितीयादौ तदा व्याप्तमक्लिष्टाव्याकृतं च तत्” ॥
इति सिद्धान्तात् । एवं तर्हि द्वितीयादिध्यानभूमिका भवति पक्षान्तरम् ।
सा तु किं व्याकृता, उताव्याकृता ? इत्याह—अनिवृताव्याकृता । न तु कुशला
न क्लिष्टेति । परस्परसम्भाषणादि कुर्वतां ततस्त्यानामव्याकृता विज्ञप्तिर्भवति ।
किं कारणं न कुशला न क्लिष्टाऽस्ति ? इत्याह—न हि तेषूपपन्न इति विस्तरः ।
न हि द्वितीयादिषु ध्यानेषूपपन्नः तथाजातीयं कुशलक्लिष्टजातीयमधोभूमिकं
चित्तं सम्मुखीकरोति । येन चित्तेन कुशलां क्लिष्टां वा विज्ञप्तिं समुत्थापयेत् । किं
कारणम् ? इति आह—न्यूनत्वात् प्रहीणत्वाच्चेति । कुशलमधोभूमिकं न्यूनत्वात्
न सम्मुखीकरोति । प्रहीणत्वाच्चेति न क्लिष्टम् । अथदितदुक्तं भवति—
अव्याकृतमधोभूमिकं चित्तं सम्मुखीकरोति, तेन तां समुत्थापयतीति । एतदुक्तं
भवति—अधोभूमिकेन चित्तेनोर्ध्वभूमिका विज्ञप्तिरुत्थाप्यत इति । तदेवं
नेच्छन्ति वैभाषिकाः । प्रथमध्यानिकैव हि सा विज्ञप्तिः, प्रथमध्यानभूमिकचित्त-
समुत्थापितत्वात् । तस्मादाह—पूर्वमेव तु वर्णयन्तीति ।
तच्च कामाधाताविति । तच्च भावनाप्रहातव्यं निवृताव्याकृतं चित्तं काम-
धातौ नास्ति । सत्कार्यान्तर्ग्राहदृष्टिसम्प्रयुक्तमेव हि कामधातौ निवृताव्याकृतं
चित्तमिष्यते । तेन च न विज्ञप्तिः समुत्थाप्यते । अन्तर्मुखप्रवृत्तत्वात् ।
१. का० पुस्तके नास्ति । २. ०ञ्स्तज्जातीय०—का० ।