अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६०६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
तत्र पुनः—
अष्टधा प्रातिमोक्षाख्यः,
१. भिक्षुसंवरः, २. भिक्षुणीसंवरः, ३. शिक्षमाणासंवरः, ४. श्रामणेर-
संवरः, ५. श्रामणेरीसंवरः, ६. उपासकसंवरः, ७. उपासिकासंवरः, ८. उप-
वाससंवरश्च—एषोऽष्टविधसंवरः प्रातिमोक्षसंवर इत्याख्यायते ।
नामत एषोऽष्टविधः,
द्रव्यतस्तु चतुर्विधः ।
१. भिक्षुसंवरः, २. श्रामणेरसंवरः, ३. उपासकसंवरः, ४. उपवास-
संवरश्च—इत्येष चतुर्विधः प्रातिमोक्षसंवरस्तु द्रव्यतः; प्रतिनियतलक्षणत्वात् ।
भिक्षुसंवराद् भिक्षुणीसंवरो नान्यः, श्रामणेरसंवराच्च शिक्षमाणा-श्रामणेरीसंवरौ ।
उपासकसंवरादुपासिकासंवरो नान्यः ।
कथं ज्ञायते ?
लिङ्गतो नामसञ्चारात्,
लिङ्गमिति व्यञ्जनस्याख्या, येन स्त्रीपुरुषौ लिङ्ग्येते । लिङ्गतो हि भिक्षु-
भिक्षुण्यादीनां नामसञ्चारो भवति । कथं कृत्वा ? परिवृत्ते हि व्यञ्जने
भिक्षुर्भिक्षुणीत्युच्यते, भिक्षुणी च पुनर्भिक्षुः । श्रामणेरः श्रामणेरीत्युच्यते,
श्रामणेरी च पुनः शिक्षमाणा च श्रामणेरः । उपासक उपासिकेत्युच्यते, उपा-
विवृणोति—संवरश्च सः असंवरश्च सः संवरासंवरः, संवरासंवरश्च स इतरा
च सा संवरासंवरेतरेति समासः ॥ १३ ॥
प्रतिनियतलक्षणत्वादिति । भिक्षुसंवरस्यान्यल्लक्षणम्, एवं यावदुपवास-
संवरस्यान्यल्लक्षणम् । तथा हि वक्ष्यति—
“पञ्चाष्टदशसर्वेभ्यो वर्ज्येभ्यो विरतिग्रहात् ।
( अभि० को० ४.१५ )
इति अष्टविधत्वे तु साङ्कर्यसम्भवः । ये एव हि भिक्षुसंवरः स एव भिक्षुणीसंवर
इत्येवमादि ।
श्रामणेरी च पुनः शिक्षमाणा चेति । श्रामणेरी परिवृत्तव्यञ्जना श्रामणेरो
भवति । शिक्षमाणा चापि परिवृत्तव्यञ्जना श्रामणेर एव भवति । किमेवं