अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

तद्यथा—विचिकित्सया कुशलमूलप्रतिसन्धानम्, धातुप्रत्यागमपरिहाणिभ्यां च।
यथा च कुशलमुक्तम्, ततो
विपर्ययेणाकुशलम्,
कथं कृत्वा ? संसारः परमार्थेनाकुशलः; सर्वदुःखप्रवृत्त्यात्मकत्वेन परमाक्षे-
मत्वात् । अकुशलमूलाह्रीक्यानपत्रपाणि स्वभावतः । तत्सम्प्रयुक्ता धर्माः सम्प्र-
योगतः । तत्समुत्थापिताः कायवाक्कर्मजात्यादिप्राप्तयः समुत्थानतः व्याध्यपथ्यौ-
षधादिभिरुपमेयाः ।
एवं तर्हि न किञ्चित् सास्रवमव्याकृतं भविष्यति, कुशलं वा; संसारा-
भ्यन्तरत्वात् ? परमार्थत एवमुक्तम्, विपाकं तु प्रति यत् सास्रवं न व्याक्रियते
तदव्याकृतमित्युच्यते ।
कुशलानां प्राप्तयः, तासां कुशलत्वम् । न तावत् परिनिर्वाणवत्; परमार्था-
क्षमत्वात् । नाप्यलोभादिवत् स्वभावतः कुशलम्; अतत्स्वभावत्वात् । नापि
वेदनादिवत्; संप्रयोगतो विप्रयुक्तत्वात् । नापि समुत्थानतः; तत्समुत्थानचित्तस्य
क्लिष्टत्वात् । एवं पुनर्भवप्रतिसन्धावपि उपपत्तिप्रतिलम्भिककुशलप्राप्तयो
वक्तव्याः । कथं तासां कुशलत्वमिति वक्तव्यमेतत् । कर्तव्योऽत्र यत्न इत्यभि-
प्रायः । अत्र परिहरन्ति—कुशलमूलसमुत्थापनीयत्वादनागतावस्थायामेव ताः
कुशलमूला भवन्ति । क्लिष्टेन चित्तेन तत्प्राप्तिविबन्धोऽपनीयते । न तत्
कुशलत्वमापद्यत इति ।
सर्वदुःखप्रवृत्त्यात्मकत्वेनेति । सर्वस्य दुःखस्य प्रवृत्तिरात्मा स्वभावोऽस्येति
सर्वदुःखप्रवृत्त्यात्मकः, तद्भावेन । परमार्थेनाक्षेमः संसारः । कायवाक्कर्मजात्यादि-
प्राप्तय इति । कायवाक्कर्माणि विज्ञप्त्यविज्ञप्तिस्वभावान्यसंवर-नैवसंवरनासंवर-
संगृहीतानि । जात्यादयो जातिजरास्थित्यनित्यतालक्षणा लक्षणानुभावाः ।
प्राप्तयोऽकुशलानाम् । व्याध्यपथ्यौषधादिभिरुपमेया इति । संसारो व्याधिनोप-
मेयः । व्याधिसंसार इत्यर्थः । लोभादीन्यपथ्यौषधेनोपमेयानि; अन्यसम्प्रयोग-
समुत्थानापेक्षत्वात् । तत्सम्प्रयुक्ता अपथ्यौषधिमिश्रपानीयेन । कायवाक्कर्म-
जात्यादिप्राप्तयोऽपथ्यौषधपानीयसम्भूतक्षीरेणोपमेयाः ।
एवं तर्हीति विस्तरः । यदि परमार्थेनाकुशलः संसारः । न किञ्चित्
सास्रवमव्याकृतं भविष्यति, कुशलं वा; संसाराभ्यन्तरत्वात् सास्रवस्य । परमार्थत
एवमुक्तमिति । अभ्युपगतमेतत्—सर्वं संसारपर्यापन्नमकुशलमिति । विपाकं तु
प्रतीति विस्तरः । यद्विपाकं प्रति न व्याक्रियते । सविपाकमेतदिति । तदव्याकृत-