अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

५९२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
कानि, अनुपात्तानि च महाभूतान्युपादायोत्पद्यते । अभिन्नानि च, यान्येव च
भूतान्युपादाय प्राणातिपाताद् विरतिरुत्पद्यते तान्येव यावत् सम्भिन्नप्रलापात् । किं
कारणम् ! चित्तवद् भूतभेदात् ।
प्रातिमोक्षसंवरे त्वन्यान्यानि महाभूतान्युपादाय सप्ताविज्ञप्तयो भवन्ति ।
विज्ञप्तिस्तु नैःष्यन्दिकी । उपात्ता तु कायिकी ।
किं पुनरियं विज्ञप्तिरुत्पद्यमाना पूर्वकस्य संस्थानस्य सन्तानं बाधित्त्वोत्पद्यते ?
उताहो न ?
किञ्चातः यदि बाधित्त्वोत्पद्यते ? न; विपाकरूपस्योच्छिन्नस्य पुनः प्रबन्धा-
द्वैभाषिकीयं प्राप्नोति ।
अथाबाधित्वा ? कथमेकस्मिन् भूतसङ्घाते संस्थानद्वयं सिध्यति । अन्यान्येव
तानि नैःष्यन्दिकानि तदानीमुपजायन्ते यान्युपादाय विज्ञप्तिर्भवति ?
वजसंवराविज्ञप्तिः समाधिजेत्युच्यते । अनुपात्तानि च महाभूतान्युपादायेति ।
समाहितचित्तवशेन तत्र शरीरे चित्तानुवृत्तित्वात् । उपात्तानि हि महाभूतानि
निरोधसमापत्त्याद्यवस्थासु चित्तमन्तरेणापि वर्तन्ते । यावत्सभिन्नप्रलापादिति ।
यावच्छब्देन अदत्तादानात् काममिथ्याचारान्मृषावादात् पैशुन्यात् पारुष्यात्
सम्भिन्नप्रलापादिति । चित्तवद् भूतभेदात् । यथा तदुत्पादकं चित्तमभिन्नम्, एवं
भूतान्यपि तदुत्पादकान्यभिन्नान्येव । न चाधारार्थनाविज्ञप्तेर्महाभूतान्याश्रयः,
किं तर्हि ? तत्प्रवर्तनार्थेन । तस्मादभिन्नभूतजेति वचनं न विरुध्यते ।
प्रातिमोक्षसंवरे त्वन्यान्यानीति । अचित्तानुपरिवर्तनीयत्वात् । विज्ञप्तिस्तु
नैष्यन्दिकीति । आक्षेपवशेनोनुवृत्तेः । उपात्ता तु कायिकीति । न वाचिकीत्यर्थः ।
कायिकी हि कायमहाभूतावनिर्भागवर्तित्वात् तदाश्रयभूतानामुपात्ता । न
तु वाचिकी; तद्विर्निभागवर्तित्वात् ।
अत्र चोदयति—शास्त्रविरुद्धमेतद् । एवं ह्याह- “यानोमान्युपासकस्य पञ्च
शिक्षापदानि, एषां कत्युपात्तानि ? कत्यनुपात्तानि ? आह—सर्वाण्यनुपात्तानि”
इति ? अविज्ञप्तिलक्षणशिक्षापदभिसन्धिवचनाद् बाहुलिकत्वाद्वा तथानिर्देश-
स्येत्यदोषः ।
पुनः प्रबन्धाद्वैभाषिकीयमिति । एकसंस्थानोत्पत्तावितरसंस्थानानिवृत्तेः ।
कथं विस्तरेण यावत् संस्थानद्वयं सिध्यतीति । अन्योन्यावकाशदानात् ।