अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

. निर्देश: ] चतुर्थं कोशस्थानम् १०'
दशभ्यो विरतिसमादानाच्छ्रामणेरो भवति—एभ्य एव, जातरूपरजतप्रति-
ग्रहाच्च । नृत्यगीतवादित्रगन्धमाल्यविलेपनं चात्र द्वयीकृत्य दश भवन्ति ।
सर्वेभ्य एव वर्जनीयेभ्यः कायवाक्कर्मभ्यः विरतिसमादानात् भिक्षुरित्यु-
च्यते ॥ १५ ॥
स एष प्रातिमोक्षसंवरः—
शीलं सुचरितं कर्म संवरश्चोच्यते,
विषमकर्मणां विरतिसमादानाच्छीलम्; शीतलत्वादिति निरुक्तिः । "सुख-
शीलसमादानं कायो न परिदह्यते" ( ) इति गाथावचनात् ।
विद्वत्प्रशस्तत्वात् सुचरितम् । क्रियास्वभावत्वात् कर्म ।
ननु चाविज्ञप्तिरक्रियेत्युच्यते, सा कथं क्रिया भवति, न कुर्वन्ति तया
समाच्या लज्जिनः पापमित्यक्रियेत्युच्यते ?
सापि तु विज्ञप्तिचित्ताभ्यां क्रियत इति क्रिया भवति ।
क्रियाहेतुत्वात्, क्रियाफलत्वाच्चेत्यपरे । संवर इति कायवाचोः
संवरणात् ।
एवं तावदविशेषेण प्रातिमोक्षसंवरः संशब्द्यते ।
पुनः ।
दिति । प्रतिसंस्थापनमादित्यर्थः । पापकर्मणो हि सत्त्वेषु विषमं सम्प्रवर्तते ॥१५॥
सापि तु विज्ञप्तिचित्ताभ्यां क्रियत इति । विज्ञप्त्या च क्रियते प्रातिमोक्षसंवर-
संगृहीता अविज्ञप्तिः, चित्तेन च क्रियते ध्यानानास्रवसंवरसंगृहीता अविज्ञप्तिः ।
समाधिना क्रियत इत्यर्थः । तदेवं क्रियत इति क्रियेति कर्मसाधनम् ।
क्रियाहेतुत्वादिति । क्रियाया हेतुत्वात् । संवरस्थो हि संवरपरिरक्षणार्थं
क्रियां विज्ञप्तिलक्षणामारभते । क्रियाफलत्वाच्चेति । विज्ञप्तिलक्षणायाः
क्रियायाः फलत्वादित्यर्थः । समाधिसम्भूता कथं क्रिया भवति ? समाधिजाया-
श्चेतनायाः फलत्वात् सापि क्रिया । प्रतिमोक्षसंवराधिकारद्वा । न तत्र चिन्ता १ ।
३ एवं तावद् अविशेषेण प्रातिमोक्षसंवरः संशब्द्यत इति । आद्योऽपि क्षणो
द्वितीयादयोऽपि च क्षणाः प्रातिमोक्षसंवर इत्युच्यते ।
१. चित्ता—इति मुद्रितः पाठः ।