अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६११
ध्यानजेन तदन्वितः ।
ध्यानाद् ध्याने वा जातो ध्यानजः । यो ध्यानेन समन्वागतः, सोऽवश्यं
ध्यानसंवरेण । सामन्तकम्प्यत्र ध्यानं कृत्वोच्यते । यथा ग्रामसामन्तमपि ग्राम
इत्युच्यते—अस्त्यस्मिन् ग्रामे शालेयं क्षेत्रम्, अस्ति व्रीहेयमिति ।
अनास्रवेणार्यसत्त्वाः,
आर्यपुद्गला अनास्रवेण संवरेण समन्वागताः । ते पुनः शैक्षाशैक्षाः ।
यदुक्तम्—“सहभूहेतावुच्यमाने द्वौ संवरौ चित्तानुवर्तिनौ” ( ) इति ।
कतमौ तौ ? एषामेव त्रयाणाम्
अन्त्यौ चित्तानुवर्तिनौ ॥ १७ ॥
ध्यानसंवरः, अनास्रवसंवरश्च । न प्रातिमोक्षसंवरः । किं कारणम् ? अन्य-
चित्ताचित्तकस्याप्यनुवृत्तेः ।
पुनस्तावेव ध्यानानास्रवसंवरौ प्रहाणसंवराख्यां लभेते ॥ १७ ॥
कस्यामवस्थायाम् ? इत्याह—
अनागम्ये प्रहाणाख्यौ तावानन्तर्यमार्गजौ ।
अनागम्ये तौ ध्यानानास्रवसंवरौ नवस्वानन्तर्यमार्गेषु 'प्रहाणसंवरौ' इत्यु-
च्येते; ताभ्यां दौःशील्यस्य तत्समुत्थापकानां च क्लेशानां प्रहाणात् ।
एव च तेषां केषाञ्चिन्मोक्ष इति । भवसन्निधितमेव शीलम् । ततोऽस्ति तेषां
समादानशीलम्, न प्रातिमोक्षसंवर इति ।
सामन्तकम्प्यत्र ध्यानं कृत्वोच्यत इति । यस्मात् सामन्तकेऽपि ध्यान-
संवरोऽनास्रवसंवरश्चेष्यते, तस्माद् ध्यानसामन्तकम्प्यत्र ध्यानशब्देनोच्यत
इतीष्यते । अपिशब्दान्मौलमपि गृह्यत एव ।
सहभूहेतावुच्यमान इति । "चैत्ता द्वौ संवरौ तेषाम्" (अभि० को० २.५१)
इत्यत्र । त्रयाणामिति । प्रातिमोक्षसंवरध्यानसंवरानास्रवसंवराणाम् । अन्य-
चित्ताचित्तकस्याप्यनुवृत्तेरिति । "विज्ञप्ताचित्तकस्यापि” (अभि० १.११) इति
वचनात् ॥ १७ ॥
“अनागम्ये” इति ग्रहणं कामावचरस्यैव दौःशील्यस्य प्रतिपक्षत्वात् । आन-
न्तर्यमार्गोष्विति । तेषां प्रहाणमार्गत्वात् । तत्समुत्थापकानामिति । दौःशील्य-
समुत्थापकानाम् ।

६१२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
अत एव 'स्याद्ध्यानसंवरो न प्रहाणसंवरः' इति चतुष्कोटिकं क्रियते—
प्रथमा कोटिरनागम्यानन्तर्यमार्गवर्ज्यः सास्स्रवो ध्यानसंवरः, द्वितीया अनागम्या-
नन्तर्यमार्गेष्वनास्रवः, तृतीया अनागम्यानन्तर्यमार्गेषु सास्स्रवः, चतुर्थी अना-
गम्यानन्तर्यमार्गवर्ज्योऽनास्रवसंवरः ।
एवं 'स्यादनास्रवसंवरो न प्रहाणसंवरः' इति चतुष्कोटिकं यथायोगं
वेदितव्यम् ।
यत्तर्हि भगवतोक्तम्—
“कायेन संवरः साधु साधु वाचाथ संवरः ।
मनसा संवरः साधु साधु सर्वत्र संवरः ॥” ( ) इति,
यच्चोक्तम्—“चक्षुरिन्द्रियेण संवरसंवृतो विहरति” ( ) इति,
एतौ मनइन्द्रियसंवरौ किंस्वभावौ ? नैतावविज्ञप्तिशीलस्वभावौ । किं तर्हि ?
सम्प्रजानस्मृती द्वे तु मनइन्द्रियसंवरौ ॥ १८ ॥
प्रत्येकं द्विस्वभावज्ञापनाथं पुनर्द्विग्रहणम्, मा यथासंख्यं विज्ञायीति; मनः-
संवरोऽपि स्मृतिसम्प्रज्ञानस्वभाव इति । इन्द्रियसंवरोऽपि ॥ १८ ॥
अतएवेति । यस्मादनागम्यानन्तर्यमार्गेष्वेव तद्व्यवस्थानम् । तस्माच्चतुः-
कोटिकं क्रियते । प्रथमा कोटिरनागम्यानन्तर्यमार्गवर्ज्यो ध्यानसंवरः । अनागम्य-
भूमिकेषु विमुक्तिप्रयोगविशेषमार्गेषु मौलप्रथमध्यानादिषु वा चतुर्थाद् ध्याना-
दानन्तर्यविमुक्तिप्रयोगविशेषमार्गेषु यो ध्यानसंवरः । अयं ध्यानसंवरः, न
प्रहाणसंवरः; तेन दौःशील्यस्य तत्समुत्थापकानां च क्लेशानामप्रहाणात् ।
द्वितीया—अनागम्यानन्तर्यमार्गेष्वनास्रवसंवरः । अयं प्रहाणसंवरः; तेनैव दौःशी-
ल्यादिप्रहाणात् । न ध्यानसंवरः; अनास्रवत्वात् । तृतीया—अनागम्यानन्तर्य-
मार्गेषु सास्स्रवसंवरः । अयं प्रहाणसंवरश्च; तेन दौःशील्यादिप्रहाणात् । ध्यान-
संवरश्च; सास्स्रवसमाधिजत्वात् । चतुर्थी—अनागम्यानन्तर्यमार्गवर्ज्योऽनास्रव-
संवरः । अयं न ध्यानसंवरः; आस्रवत्वात् । नापि प्रहाणसंवरस्तेन दौःशील्याद्य-
प्रहाणात् । स पुनस्तथैवानागम्यभूमिकेषु विमुक्तिप्रयोगविशेषमार्गेषु विस्तरेण
योज्योऽनास्रवसंवरः । संवरनियमेनैवमुक्तम् । अन्यथाप्यन्ये धर्मा वक्तव्याः स्युः ।
एवं स्यादनास्रवसंवरो न प्रहाणसंवर इति चतुष्कोटिकम् । प्रथमा कोटि-
रनागम्यानन्तर्यमार्गवर्ज्योऽनास्रवसंवरः ।
मनःसंवरोऽपि स्मृतिसम्प्रज्ञानस्वभावः । इन्द्रियसंवरोऽपि स्मृतिसम्प्रज्ञानस्व-

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६१३
इदं विचार्यते—कः कतमया विज्ञप्त्या, अविज्ञप्त्या वा कियन्तं कालं
समन्वागत इति ? तत्र—
प्रातिमोक्षस्थितो नित्यमत्यागाद् वर्तमानया ।
अविज्ञप्त्यान्वितः,
यः प्रातिमोक्षसंवरस्थः पुद्गल उक्तः, स यावत् तामविज्ञप्तिं न त्यजति
तावत् तया वर्तमानया नित्यं समन्वागतः ।
पूर्वात् क्षणादूर्ध्वमतीतया ॥ १९ ॥
प्रथमात् क्षणादूर्ध्वमतीतयापि समन्वागतः । 'अत्यागात्' इति सर्वत्रा-
धिकृतं वेदितव्यम् ॥ १९ ॥
यथा प्रातिमोक्षसंवरस्थ उक्तः,
तथैवासंवरस्थोऽपि,
असंवरस्थोऽपि यावदसंवरं न त्यजति तावन्नित्यमविज्ञप्त्या वर्तमानया
एव¹ समन्वागतो भवति¹ । क्षणादूर्ध्वमतीतयापि ।
ध्यानसंवरवान् सदा ।
अतीताजातया,
ध्यानसंवरस्य लाभी नित्यमतीतानागतया² अविज्ञप्त्या² समन्वागतः;
भाव इति । द्विस्वभावज्ञापनार्थं द्विग्रहणम्; द्विकर्मनिर्देशेन हि द्वित्वसिद्धिः ।
कथं पुनर्गम्यते—एतावेवंस्वभावाविति ? आगमात् । “अन्यतरा किल देवता
भिक्षुं विषयेष्विन्द्रियाणि विचारयन्तमवोचत्—भिक्षो भिक्षो व्रणं मा
कार्षीरिति ? भिक्षुराह—पिधास्यामि देवते । देवताह—कुम्भमात्रं भिक्षो
व्रणं कृत्वा केन पिधास्यसि ? भिक्षुराह—स्मृत्या देवते पिधास्यामि, सम्प्रजन्येन
वा” ( ) इति ॥ १८ ॥
स यावत्तामविज्ञप्तिं न त्यजतीति । शिक्षानिक्षेपादि ।
“पूर्वात् क्षणादूर्ध्वमतीतया” इति । प्रथमे क्षणे वर्तमानयैव समन्वागतो
भवतीत्युक्तं भवति ॥ १९ ॥
“ध्यानसंवरवान् सदा अतीताजातया” इति । ध्यानसंवरवान् किं पृथग्जनोऽ-
थार्यः ? उभय इत्याह; अविशेषित्वात् । सोऽतीतानागतया अविज्ञप्त्या समन्वागतः।
१. का० पुस्तके नास्ति । · २-२. ०नागताभ्यामविज्ञप्तिभ्या—का० ।

अत्यागात्¹ । प्रथमे हि क्षणे स जन्मान्तरत्यक्तं ध्यानसंवरमतीतं लभते ।
आर्यस्तु प्रथमे नाभ्यतीतया ॥ २० ॥
आर्यस्तु पुद्गलोऽप्येवमनास्रवया । अयं तु विशेष:— स प्रथमे तु²
क्षणे नाभ्यतीतया³ समन्वगतः; मार्गस्य पूर्वमनुत्पादितत्वात् ॥ २० ॥
समाहितार्यमार्गस्थौ तौ युक्तौ वर्तमानया ।
तौ ध्यानानास्रवसंवरान्वितौ समाहितार्यमार्गसमापन्नौ वर्तमानया
किल्लक्षणया ? ध्यानसंवराधिकाराद् ध्यानसंवरलक्षणयेति गम्यते । स जन्मा-
न्तरत्यक्तमिति । उदाहरणप्रदर्शनपरमेतत् । इदं जन्म त्यक्तमपि हि गृह्यते ।
“आर्यस्तु प्रथमेनाभ्यतीतया” इति । आर्यः सदातीताजातया अविज्ञप्त्या
समन्वगतः । किल्लक्षणया—अनास्रवया । आर्याधिकारात् । अत एवाह—
आर्यपुद्गलोऽप्येवमनास्रवयेति । अयं तु विशेष इति । तु-शब्दार्थं दर्शयति । स च
भिन्नक्रमः । प्रथमे तु क्षणे दुःखधर्मज्ञानक्षान्तिकणे । नाभ्यतीतया अविज्ञप्त्या
समन्वगत इत्यर्थः । कस्मात् ? अनादिमति संसारे मार्गस्य पूर्वमनुत्पादितत्वात् ।
ननु च फलप्राप्तिकाले, इन्द्रियसञ्चारकालेऽपि वा पूर्वमार्गंत्यागे नेवातीत्या
अविज्ञप्त्या समन्वगम इष्यते ? एवं तर्हि स चापि फलमार्गस्य प्रथमक्षणो
भवति । तत्र नातीतयाऽविज्ञप्त्या समन्वगतो भवति; फलमार्गस्य पूर्वमनुत्पा-
दितत्वादिति व्याख्यातव्यम् ।
अत्र च—'ननु इन्द्रियसञ्चारस्य' चोद्यस्य परिहारमाह— अनास्रवसंवरोऽत्र प्रकृतः ।
स च दुःखधर्मज्ञानक्षान्तिकाल एव लब्धः । अतस्तेन प्रथमे क्षणे नातीतेन
समन्वगतो द्वितीयादिष्वतीतानागतेनेति । ऊर्ध्वं तु यो मार्गान्तरलाभस्तत्रा-
नास्रवसंवरसादृश्यमस्तीति न तदुच्यते इति ।
तदिह 'सादृश्यमस्ति' इति न बुध्यामहे—किं सास्रवसंवरोऽस्तीत्यपेक्ष्ये

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६१५
अविज्ञप्त्या समन्वागतौ यथाक्रमम्, न तु व्युत्थितौ ।
संवरासंवरस्थानां तावदेष वृत्तान्तः ॥
अथेदानों मध्यस्थस्य ?
मध्यस्थस्यास्ति चेदादौ मध्यया,
यो नैवसंवरनासंवरे१ स्थितः स मध्यस्थः । तस्य नावश्यमविज्ञप्तिरस्ति ।
यस्य त्वस्ति दौःशील्यशीलाङ्गादिसंगृहीता स आदौ मध्यया समन्वागतः ।
वर्तमाना ह्यविज्ञप्तिरतीतानागतयोर्मध्याद्—
ऊर्ध्वं द्विकालया ॥ २१ ॥
प्रथमात् क्षणादूर्ध्वमतीतया वर्तमानया च । अत्यागादिति२ वर्तते ॥२१॥
किमसंवरस्थः कदाचित् कुशलया विज्ञप्त्या समन्वागतो भवति, संवरस्थो
वा पुनरकुशलया भवति ? भवन् कदा कियन्तं वा कालम् ? इत्याह—
नावमभिरूढः स नौस्थः। एवं य आर्यमार्गमभिरूढः समापन्नः स आर्य-
मार्गस्थः । अन्यथा ह्यार्यमार्गसमन्वितोऽप्यार्यमार्गस्थ इति कृत्वा प्रकृति-
स्थोऽप्यार्यो वर्तमानया अनास्रवया अविज्ञप्त्या समन्वागत इति प्राप्नोति ।
अन्यः पुनरेवं प्रसङ्गं परिहरन् व्याचष्टे—एकशेषोऽत्र क्रियते । समाहितश्च
समाहितार्यमार्गश्च मार्गौ समाहितार्यमार्गौ, तयोः स्थितौ समाहितार्य-
मार्गस्थौ । तौ यथाक्रमं वर्तमानया ध्यानसंवराविज्ञप्त्या, अनास्रवसंवराविज्ञप्त्या
च समन्वागतौ । न तु व्युत्थितौ । न तु तन्मार्गव्युत्थितौ तया । वर्तमानया
समन्वागतौ; तस्याः चित्तानुपरिवर्तनीयत्वात् । एवं व्याख्यायते—यच्चोदित-
माचार्यसङ्घभद्रेण । कथमविज्ञप्तेः प्रत्युत्पन्नता आर्यमार्गस्थवचनादेव गम्यते,
तत्समापन्न एवायम् । न पुनस्तत्समन्वागमवचनप्रसङ्ग इति चेत् ? न;
ध्यानाधिकारात् । तत्राविज्ञप्त्यभावाच्च ।
यो नैवसंवरनासंवरस्थितः स मध्यस्थ इति । यो न भिक्ष्वादिः । न च
कैवर्तादिः । स मध्यस्थः । दौःशील्यशीलाङ्गादिसंगृहीतेति । दौःशीत्यं प्राणाति-
पातादि । शीलाङ्गं प्राणातिपातविरत्यादि । यन्नसंवरनासंवरसंगृहीतम् ।
आदिशब्देन स्तूपवन्दना-खट्चपेटादिक्रियाविज्ञप्त्यादि गृह्यते ॥ २१ ॥
असंवरसंवरस्थौ पुद्गलावकुशल-कुशलधर्मप्रतिष्ठितौ इत्यनयोर्विपर्ययम-
सम्भावयन् पृच्छति—किमसंवरस्थ इति विस्तरः ।
१. नैव संवरे नासंवरे—का० । २. आत्यागा०—का० ।

६१६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
असंवरस्थः शुभयाऽशुभया संवरे स्थितः ।
अविज्ञप्त्यान्वितो यावत् प्रसादक्लेशवेगवान् ॥ २२ ॥
येन प्रसादवेगेनासंवरस्थस्य कुशलाविज्ञप्तिरुत्पद्यते स्तववन्दनादिक्रियां
कुर्वतः, येन च क्लेशवेगेन संवरस्थस्याकुशलाविज्ञप्तिरुत्पद्यते वधबन्धनताडना-
दिक्रियां कुर्वतः; तौ यावदनुवर्तेते तावत्ते अप्यविज्ञप्ती। स आद्ये क्षणे वर्तमान-
यैवाविज्ञप्त्या समन्वगतो भवति। अन्येष्वतीताऽपि ॥ २२ ॥
अविज्ञप्त्यधिकारः समाप्तः ॥
विज्ञप्त्या तु पुनः सर्वे कुर्वन्तो मध्ययान्विताः ।
सर्वे संवरासंवरमध्यस्था यावद् विज्ञप्तिं कुर्वन्ति तावत् तया वर्तमानया
समन्वागताः।
अतीतया क्षणादूर्ध्वमात्यागात्,
प्रथमात् क्षणादूर्ध्वमात्यागादतीतया विज्ञप्त्या समन्वागतो भवति।
नास्त्यजातया ॥ २३ ॥
अनागतया तु विज्ञप्त्या न कश्चित् समन्वागतः ॥ २३ ॥
निवृतानिवृताभ्यां च नातीताभ्यां समन्वितः ।
अतीताभ्यामपि निवृतानिवृताव्याकृताभ्यां विज्ञप्तिभ्यां न कश्चित्
समन्वागतः। दुर्बलस्य हि धर्मस्य प्राप्तिरपि दुर्बला नानुबन्धीभवति।
किंकृतं तस्या दौर्बल्यम् ? चित्तकृतम्।

तौ यावदनुवर्तेते इति। प्रसादक्लेशवेगौ। अन्येष्वतीतायापीति। द्वितीय-
क्षणादिषु अतीतया ॥ २२ ॥
"क्षणादूर्ध्वमात्यागाद्" इति। यो यस्यास्त्यागस्तस्मादात्यागात् तयातीतया
विज्ञप्त्या समन्वागतः। कथम् ? संवरलक्षणायास्तावद् विज्ञप्तेस्त्यागः शिक्षानि-
क्षेपादिभिः। तस्मादात्यागादनया अतीतया विज्ञप्त्या समन्वागतः। असंवर-
लक्षणायाः संवरसमादानादिभिस्त्यागः, तस्मादात्यागादनया समन्वागतः।
नैवसंवरनासंवरलक्षणायाः प्रसादक्लेशवेगच्छेदादिभिस्त्यागः, तस्मादात्या-
गादनया समन्वागत इति। यो हि संवराद्यविज्ञप्तिमन्वागतः सोऽवश्यं मौल-
कर्मपथस्वभावया क्षणादूर्ध्वमतीतयाविज्ञप्त्या समन्वागतः।
अनागतया तु विज्ञप्त्या न कश्चित् समन्वागत इति। चित्ताननुपरिवर्त-
नीयत्वात् ॥ २३ ॥

प्त्यैव समन्वागतो भवति; अविज्ञप्तेरनुत्पादात् । प्रागेवाव्याकृतं

Line 27:
कुर्वन् सुतरां विज्ञप्त्यैवासौ समन्वागतः, नाविज्ञप्त्या; अविज्ञप्त्युत्पादाशङ्काया

Line 28:
अभावात् । अन्यत्रेति विस्तरः । अन्यत्र सप्तभ्य औपधिकेभ्यः पुण्यक्रियावस्तुभ्यः ।

Line 29:
कर्मपथेभ्यश्च प्राणातिपातादिभ्यः । तत्र ह्याव्याकृतमपि कुर्वंश्च विज्ञप्त्या

Line 30:
१. प्रागेवाव्याकृते—का० । २. ०चेतना—मुद्रितः पाठः ।

Everything matches the printed page with extreme accuracy.निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६१७
चित्तस्यापि तर्हि निवृताव्याकृतस्य मा भूत् ? नैतदेवम् ; जडा हि विज्ञप्तिः,
परतन्त्रा च । न चैवं चित्तम् । सा हि निवृत्तेर्दुर्बलेनेत्यादिना दुर्बलतरा भवति ।
असंवरस्थ इत्युक्तम् । कोऽयमसंवरो नाम ?
संवरो दुश्चरितं दौःशील्यं कर्म तत्पथः ॥ २४ ॥
असंवरस्य

६१८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
त्यक्तानुत्पन्नविज्ञप्तिरविज्ञप्त्यार्यपुद्गलः ॥ २५ ॥
अविज्ञप्त्यैव समन्वागतो न विज्ञप्त्या; येनार्यपुद्गलेन जन्मान्तरपरिवृत्तौ
न तावद् विज्ञप्तं भवति, विज्ञप्तं वा पुनर्विहीनम् ॥ २५ ॥
उक्तं संवरासंवरमध्यस्थानां विज्ञप्त्यविज्ञप्तिसमन्वागमनव्यवस्थानम् ॥
अथैते संवराः कथं लभ्यन्ते ?
ध्यानजो ध्यानभूम्यैव लभ्यते,
यदा ध्यानभूमिकं चित्तं प्रतिलभ्यते मौलीयं सामन्तकीयं वा सास्रवम्, तदा
ध्यानसंवरोऽपि; सहभूतत्वात् ।
अनास्रवस्तया ।
आर्यया,
समन्वागतो भवति; "सततसमितं चरतो वा तिष्ठतो वा विस्तरेण यावदुप-
जायत एव पुण्यम्" इति सूत्रे वचनात् । प्राणातिपातादींश्च कर्मपथान् मृदु-
चेतनयापि कुर्वन् अविज्ञप्त्या समन्वागतो भवति ।
येनार्यपुद्गलेनेति विस्तरः । परिवृत्तजन्मनार्यपुद्गलेन यदा न तावद् विज्ञप्तं
भवति । कललावस्थायामन्तर्गर्भगतेन वा । विज्ञप्तं वा पुनर्विहीनमव्याकृत-
चित्तोत्थापितविज्ञप्तिविहीनाच्च । न हि तस्याः प्राप्तिरनुबन्धिनी भवति ।
कृतस्तूपादिकस्य वां, तद्वस्तुच्छेदात् । स हि तदानीमविज्ञप्तिमपि परित्यजति
प्रागेव विज्ञप्तिमिति । आस्रवस्थस्तु जन्मान्तरपरिवृत्तावार्यपुद्गलोऽनास्रवयैवा-
विज्ञप्त्या जन्मान्तरलब्धया समन्वागतः, न विज्ञप्त्या ।
ननु च पृथग्जनस्याप्ययं विधिः सम्भवति ? सम्भवति । अनावश्यकत्वात्तु
पृथग्जनो नोक्तः । यो हि ध्यानलाभी परिवृत्तजन्मान्तरः रूपधातावकृत-
विज्ञप्तिः, कृतविज्ञप्तिविहीनो वा, स एव तथा सम्भवति, नान्य इति; कामा-
वचरसत्त्वाभिसन्धिवचनाद्वा । अथवा उदाहरणरूप आर्यपुद्गल उक्तः, तेन पृथ-
ग्जनोऽपि तथा गृहीतव्यः । अत एव "विज्ञप्त्यैवान्वितः कुर्वन्मध्यस्थो मृदुचेतनः"
इत्यत्रोक्तः—'अन्यत्रौपधिकपुण्यक्रियादानकर्मपथेभ्यः' इति । सावशेषमेतद्वचन-
मिति कृत्वा । एवं द्वे कोटी सूत्रिते प्रथमद्वितीये । तृतीयचतुर्थ्यौ तु योज्ये—
तृतीया संवरासंवरमध्यस्थास्तीव्रया चेतनया कुशलमकुशलं वा कुर्वन्तः;
चतुर्थी येन जन्मान्तरपरिवृत्तौ पृथग्जनेन न तावद् विज्ञप्तं भवति, विज्ञप्तं वा
विहीनमिति ॥ २५ ॥
सहभूतत्वादिति । यस्माद् ध्यानचित्तेन सह भवति ध्यानसंवरः ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६१९
तयैव ध्यानभूम्याऽनास्रवया लभ्यमानोऽनास्रवः संवरो लभ्यते । तत्र
षड् ध्यानभूमयोऽनास्रवा भवन्ति—चत्वारि ध्यानानि अनागम्यस्यानन्तरं चेति
पश्चात् प्रवेदयिष्यामः ।
प्रातिमोक्षाख्यः परविज्ञापनादिभिः ॥ २६ ॥
प्रातिमोक्षसंवरस्तु परविज्ञप्तितो लभ्यते, यद्येनं परो विज्ञापयति¹ असौ
च परम् । स पुनः सङ्घाद्वा, पुद्गलाद्वा । सङ्घाद् भिक्षुभिक्षुणीशिक्षमाणासंवरः,
पुद्गलादन्ये ।
दशविधा उपसम्पदिति विनयविभाषिकाः । तस्य उपसंग्रहणार्थमादि-
शब्दः ।
१. स्वयम्भूत्वेन बुद्धानां प्रत्येकबुद्धानां च, २. नियमावक्रान्त्या पञ्चकानाम्,
३. एहिभिक्षुकया यशःप्रभृतीनाम्, ४. शास्तुरभ्युपगमात् महाकाश्यपस्य,
५. प्रश्नाराधनेन सोदायिनः, ६. गुरुधर्माभ्युपगमेन महाप्रजापत्याः, ७. दूतेन
परो विज्ञापयतीति । प्रत्यापयति । पुद्गलादन्य इति । श्रामणेरश्रामणेर्यु-
पासकोपासिकोपवाससंवराः ।
नियमावक्रान्त्या । आर्यमार्गावतारणेन । पञ्चकानामाज्ञातकौण्डिन्यादीनाम् ।
एहिभिक्षुकयेति । 'एहि भिक्षो चर ब्रह्मचर्यम्' इति भगवतो वचने । 'एहीति
चोक्तः सुगतेन तायिना मुण्डश्च काषायधरो बभूव' इति । शास्तुरभ्युपगमान्महा-
काश्यपस्येति । महाकाश्यपः किल यां यां देवताप्रतिमां वन्दते सा सा स्फुटति;
तस्य महानुभावात् । स भगवन्तमुपसंक्रम्य न वन्दते—माऽस्य रूपविनाशो
भूदिति । तमभिप्रायं विदित्वा भगवांश्चोदयति स्म—वन्दस्व काश्यप तथागत-
मिति । तेन भगवान् वन्दितः । ततः स भगवतो रूपमविकोपितं दृष्ट्वा—अयं मे
शास्तेति स भगवन्तमभ्युपगतः । तदभ्युपगमान् अस्योपसम्पदिति । प्रश्नाराध-
नेन सोदायिन इति । सोदायिना प्रश्नविसर्जनेन भगवानाराधितः, तेनाराधनेन
तस्योपसम्पत् । गुरुधर्माभ्युपगमेनेति । अष्टौ गुरुधर्माः—१. भिक्षोरन्तिकाद् भिक्षु-
णीनामुपसम्पत् भिक्षुणीभावः, २. अन्वर्धमासमववादो ग्राह्यो भिक्षोरन्तिकात्,
३. अभिक्षुके आवासे वर्षा नोपगन्तव्याः, ४. प्रवारणायामुभयसङ्घस्त्रिभिः
स्थानैः प्रवारयितव्यः, ५. न चोदयितव्यो भिक्षुरापत्तिमापन्नः नाक्रोष्टव्यः,
६. गुरुधर्मापत्तौ मानाप्यमर्धमासं चरितव्यम्, ७. वर्षशतोपसम्पन्नयापि भिक्षुण्या
१. विज्ञपयति—का० ।
अभि० कौ० २ : १६

६२० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-

धर्मदिन्नायाः, ८. विनयधरपञ्चमेन प्रत्यन्तिमेषु जनपदेषु, ९. दशवर्गेण मध्येषु
जनपदेषु, १०. शरणगमनत्रैवाचिकेन षष्टिभद्रवर्गपूगोपसम्पादितानामिति ।
तेषां नावश्यं विज्ञप्त्यधीनः प्रातिमोक्षसंवरः ॥ २६ ॥
स पुनरेष प्रातिमोक्षसंवरः समादीयमानः कियन्तं कालं समादातव्यः ?
यावज्जीवं समादानमहोरात्रं च संवृतेः ।
सप्तनैकायिकस्य प्रातिमोक्षसंवरस्य यावज्जीवं समादानम्, उपवास-
संवरस्य अहोरात्रमित्येष नियमः ।
किं कारणम् ? द्वौ हि कालपर्यन्तौ—अहोरात्रपर्यन्तः, जीवितपर्यन्तश्च ।
अहोरात्राणां पौनरुक्त्येन पक्षादयः ।
कालो नाम क एष धर्मः ? संस्कारपरिदीपनावचनमेतत् । आलोकावस्था
हि द्वीपेषु 'दिवसः' इत्युच्यते, तमोऽवस्था 'रात्रिः' । युक्तं तावज्जीवितादूर्ध्वं
सत्यपि समादाने संवरस्यानुत्पत्तिः, विसभागत्यादाश्रयस्य तेन च तत्राप्रयोगाद्,
तत्क्षणोपसम्पन्नो भिक्षुर्वन्द्यः, ८. न च भिक्षुण्या कचिद् भिक्षुश्चोदयितव्यः—
इत्येवमादयः । एषामभ्युपगमेन तस्या उपसम्पत् । दूतेन धर्मदिन्नाया इति ।
तया किलान्तःपुरगतयैव प्रव्रज्यार्थं बुद्धाय दूतः प्रेषित इति । विनयधरपञ्च-
मेनेति । चत्वारो भिक्षवः=सङ्घः, तत्र च ज्ञप्तिवाचकेन पञ्चमेनोपसम्पाद्यते
प्रत्यन्तिकेषु जनपदेषु । मध्येषु तु जनपदेषु दशमेन ज्ञप्तिवाचकेनोपसम्पाद्यते ।
षष्टिभद्रवर्ग-पूगोपसम्पादितानामिति । भद्रो वर्ग एषामिति । भद्रवर्गाणां
षष्टिः कुलपुत्राः । तेषां पूगेन समूहेनोपसम्पादितानाम् । शरणगमनत्रैवाचिकेन ।
‘बुद्धं शरणं गच्छामः’ इति त्रिवंचनेनोपसंपत् । तेषां नावश्यं विज्ञप्त्यधीन इति ।
तेषां विनयधराणामिदं मतम्—नावश्यं विज्ञप्त्यधीनः प्रातिमोक्षसंवर इति ।
बुद्धप्रभृतीनामविज्ञप्त्यधीनत्वात् । अथ वा तेषामिति येषां विज्ञप्तिर्नास्त्युप-
सम्पत्क्रियायाम् ॥ २६ ॥
“संवृतेः” इति । संवरस्य । “कालो नित्यः पदार्थोऽस्ति” इत्येके । तदाशंकया
पृच्छति—कालो नाम क एष धर्म इति । काल इत्यस्याभिधानस्य किमभिधेय-
मित्यर्थः । संस्कारपरिदीपनावचनमेतदिति । संस्काराणामतीतानागतप्रत्यु-
त्पन्नानामभिद्योतकं नामेति । तद् यथा—अतीतः कालो यावत् प्रत्युत्पन्न
इति त्रैयध्विकाः संस्कारा एव गम्यन्ते । तेन च तत्राप्रयोगादिति । तेन

[निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६२१

अस्मरणाच्च ।
अथाहोरात्रादूर्ध्वं पञ्चरात्रं दशरात्रं वा उपवाससमादानस्य कः प्रतिबन्धो
बहूनामल्पसंवराणामनुत्पत्तौ ? इत्थमस्ति प्रतिबन्धो यद्भगवानाहोरात्रिकमेवोपवासं
सूत्रे शास्ति स्म । इदमिदानीं सम्प्रधार्यम्—किं तावदहोरात्रादूर्ध्वं संवरस्या-
नुत्पत्तिं पश्यता तथागतेनाहोरात्रिक उपवासो देशितः, उताहो दुर्बलेन्द्रियाणा-
माहोरात्रिकेऽपि संवरसमादानेन सन्नियोजनार्थमिति ।
कुतस्त्वेतदेवं तर्क्यते ? अहोरात्रात् परेणापि संवरोत्पत्तौ युक्त्यविरोधात् ।
तदेतत् कस्यचिदप्यहोरात्रादूर्ध्वमदेशनां नेच्छन्ति वैभाषिकाः ॥
असंवरस्येदानीं कः कालनियमः ?
नासंवरोऽस्त्यहोरात्रम्,
यावज्जीवं पापकर्माभ्युपगमादसंवर उपजायते नाहोरात्रम्, यथोपवासः ।
किं कारणम् ?
न किलैवं प्रगृह्यते ॥ २७ ॥
न किल कश्चिदेवमसंवरं समादत्ते यथोपवासम्—कच्चिदहमहोरात्रमसंवृतः
स्यामिति; कुत्सितत्वात् कर्मणः । एवं चैव न कश्चिदादत्ते—कच्चिदहं याव-
जीवमसंवृतः स्यामिति । यावज्जीवमप्यस्य लाभो न स्यात् । यद्यपि नैवमादत्ते,
तथाप्यत्यन्तविपन्नेनाशयेन तां क्रियां प्रकुर्वन्नसंवरं प्रतिलभते, न कालान्तर-
विपन्नेन । उपवाससंवरस्तु समादानबलाधानादनात्यन्तिकेऽप्याशये लभ्यत एव;
संवरार्थित्वात् ।
यदि पुनः कश्चिदसंवरेणाप्यर्थी कालान्तरमसंवरं समाददीत, सोऽवश्यं
लभेत । न त्वेतद् दृष्टमिति नैवं व्यवस्थाप्यते ॥

विसभागेनाश्रयेण तत्र समादाने अप्रयोगात् । अस्मरणाच्च तेनाश्रयेण तत्-
समादानं न स्मरति ।
वैभाषिक आह—कुतस्त्वेतदेवं तर्क्यते । यथानन्तरमुक्तम् ।
आचार्य आह—परेणापि संवरोत्पत्तौ युक्त्यविरोधादिति नात्र युक्तिर्विरुध्यते ।
यथा जीवितादूर्ध्वं सत्यपि समादाने संवरोत्पत्तौ युक्तिविरोधो विसभागाश्रय-
त्वात् इत्येवमादि । न कालान्तरविपन्नेनेति अहोरात्रादि यावत् क्रियाशयेन ॥

६२२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
अविज्ञप्तिवदसंवरोऽपि नास्ति द्रव्यत इति सौत्रान्तिकाः । स एव तु
पापक्रियाभिसन्धिरसंवरः । सानुबन्धो यतः कुशलचित्तोऽपि तद्वानित्युच्यते¹;
तस्यानिरकृतत्वात् ॥ २७ ॥
अथाहोरात्रं गृह्यमाण उपवासः कथं ग्रहीतव्यः ?
काल्यं ग्राह्योऽन्यतो नीचैः स्थितेनोक्तानुवादिना ।
उपवासः समग्राङ्गो निर्भूषेणानिशाक्षयात् ॥ २८ ॥
काल्यं तावत् सूर्योदयकाले; अहोरात्रिकत्वात् संवरस्य । यस्तु पूर्वकृत-
समादानः, 'नित्यमष्टम्यामुपवेक्ष्यामि' इति, स भुक्त्वापि गृह्णीयात् ।
अन्यतश्च ग्रहीतव्यः, न स्वयमेवापरापेक्षया सत्स्वपि प्रत्ययेष्वनतिक्रमार्थम् ।
नीचैः स्थितेनोत्कुटुकेन वा जानुपातेन वा कपोतकमञ्जलिं कृत्वाऽन्यत्र
स्थास्यात् । अगौरवस्य हि संवरो नोत्पद्यते ।
दातुश्च वचनमनुब्रूवीत । न पूर्वं न युगपत् । एवं ह्यसौ परस्माद् गृहीतो
भवति । अन्यथा हि दानग्रहणं न सिध्येत् ।
समग्राङ्गश्चाष्टाङ्ग एव ग्रहीतव्यः, न विकलाङ्गः ।
निर्भूषेण च । आजस्रिकमभ्यलङ्कारं मुक्त्वा । आजस्रिको ह्यलङ्कारो
नात्यर्थं मदमादधाति ।
अविज्ञप्तिवदसंवरोऽपि नास्ति द्रव्यत इति । यथा 'नास्त्यविज्ञप्तिर्द्रव्यतः'
इति प्रतिपादितम्, तथा असंवरोऽपि न द्रव्यतोऽस्ति । चेतनाव्यतिरिक्त इत्य-
भिप्रायः । पापक्रियाभिसन्धिरिति । पापक्रियाभिप्राय इत्यर्थः । सानुबन्ध इति
सवासन इत्यर्थः । सवासनश्चेतनाविशेषोऽसंवर इत्यर्थः । यतोऽनुबन्धात् तद्द्वा-
संवरवानित्युच्यते । असंवरिक इत्यर्थः । तस्यानिरकृतत्वात् । तस्याभिसन्धेः
सानुबन्धस्यानिरकृतत्वात् । तद्विरुद्धया चेतनयानुपहतत्वादित्यर्थः ॥ २७ ॥
स भुक्त्वापि गृह्णीयादिति । सूर्योदय एव संवर उत्तिष्ठते, समादाननियम-
चित्तस्योत्थापकत्वात् । भुक्त्वा ग्रहणं त्वभिव्यक्त्यर्थम् ।
कपोतकमिति । अङ्गुष्ठरहितस्याङ्गुलिचतुष्कस्येतरहस्ताङ्गुष्ठप्रदेशिन्योरन्त-
रालविन्यासनात् कपोतकः ॥ २८ ॥
१. तद्वानुच्यते—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६२३
आगतत्रिपरिक्षयाच्च ग्रहीतव्यः, यावत् पुनः सूर्योदयात् ।
अतोऽन्यथा गृह्णतः सुचरितमात्रं स्यात्, न तूपवाससंवरः । एवं च
कृत्वा औरभ्रिकपारदारिकयो रात्रिदिवसोपवासकयोः साफल्यं प्रयुज्यते ।
अर्हतां समीपे वसन्त्यनेनेति उपवासः; तेषामनुशिक्षणात् ।
यावज्जीविकसंवरसमीपे वसन्त्यनेनेत्यपरे ।
अल्पकुशलमूलानां कुशलमूलपोषणात् पोषध इति वा ।
“पोषं दधाति एनसः कुशलस्य यस्मा-
दुक्तस्ततो भगवता किल पोषधोऽयम्” । ( ) इति ॥ २८ ॥
किमर्थं पुनरष्टाङ्गान्युपादीयन्ते ? यस्मात्
शीलाङ्गान्यप्रमादाङ्गं व्रताङ्गानि यथाक्रमम् ।
चत्वार्येकं तथा त्रीणि,
चत्वारि तावच्छीलाङ्गानि यावन्मृषावादविरतिः; प्रकृतिसावद्यविरतित्वात् ।
एकमप्रमादाङ्गं मद्यपानाद् विरतिः । समाप्तशीलोऽपि मद्यपः प्रमाद्येत ।
त्रीणि व्रताङ्गानि यावदकालभोजनाद् विरतिः; संवेगानुगुणत्वात् ॥
किं पुनरेभिरप्रमादाङ्गव्रताङ्गैरनुपात्तैः स्यात् ?
स्मृतिनाशो मदश्च तैः ॥ २९ ॥
मद्यं हि पिबतः कार्याकार्यस्मृतिरेव नश्येत् । उच्चशयनमहाशयननृत्य-
गीतादिकं प्रतिसेवमानस्य मदः सम्भवेत् । मत्तस्य च दौःशील्यमदूरं भवेत् ।
काले पुनर्भुञ्जानस्योचितभक्तकालपरिहारादुपवासस्मृतिः संवेगश्चोपतिष्ठेत् ।
तदभावादुभयं न स्यादिति ।
केचित्तु खल्वकालभोजनात् प्रतिविरतिमेवोपवासं मन्यन्ते । तस्य
शेषाण्यष्टाङ्गानीति । नृत्यगीतवादित्रं गन्धमाल्यविलेपनं च द्वयं कृत्वा ।
एवं तु सति सूत्रपाठो न युज्येत । अकालभोजनाद् विरतिमुक्त्वा
“अनेनाहमष्टमाङ्गेन तेषामार्याणामर्हतां शिक्षायामनुशिक्षे, अनुविधीये” इति ।
शीलं पाराजिकाभावः सङ्घावशेषाद्यभावः । व्रतमिति नियमः । तदभावा-
दिति । अकालभोजनात् । उभयं न स्यादिति । स्मृतिः, संवेगश्च ।

६२४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
कस्तर्हि सोऽन्य उपवासो यस्येमान्यङ्गानि ? समुदायस्यावयवा अङ्गानि ।
यथा रथस्याङ्गानि--चतुरङ्गः, बलकायः, पञ्चाङ्गम्, तूर्यम्; तथाऽष्टाङ्ग उपवासो
द्रष्टव्यः—अकालभोजनात् प्रतिविरतिरूपवासः, उपवासाङ्गं च । यथा सम्यग्दृष्टि-
र्मार्गः, मार्गाङ्गं च धर्मप्रविचयसम्बोध्यङ्गं बोधिर्बोध्यङ्गं समाधिर्ध्यानं ध्यानाङ्गं
चेति वैभाषिकाः । न तु तेषामेव सम्यग्दृष्ट्यादीनां त एवाङ्गत्वाय कल्पन्त
इति । पूर्वकाः सम्यग्दृष्ट्यादय उत्तरेषामङ्गानि यदि स्युः, प्रथमक्षणोत्पन्न आर्य-
मार्गो नाष्टाङ्गः स्यात् ॥ २९ ॥
किं खल्वयमुपवासकस्यैवोपवासः, आहोस्विदन्यस्यापि ?
अन्यस्याप्युपवासोऽस्ति शरणं त्वगतस्य न ।
अनुपवासकोऽपि यस्तमहोरात्रं बुद्धधर्मसङ्घान् शरणं गत्वोपवासं गृह्णाति,
तस्योत्पद्यते उपवाससंवरः, नान्यथा; अन्यत्राज्ञानात् ।
सूत्र उक्तम्—"यतश्च महानामन् गृही अवदातवसनः पुरुषः पुरुषेन्द्रियेण
समन्वागतो बुद्धं शरणं गच्छति, धर्मम्, सङ्घं शरणं गच्छति, वाचं च भाषते—
'उपवासकं च मां धारय', इयता उपवासको भवति" ( ) इति ।
तत् किं शरणगमनादेवोपवासको भवति ? भवतीति बहिर्देशकाः ।
न तु तेषामिति । विस्तरेणाचार्यो वैभाषिकमतं युक्त्या विरोधयति । न तु
तेषामेव सम्यग्दृष्ट्यादीनां सम्यग्दृष्टि-धर्मप्रविचयसम्बोध्यङ्ग-समाधीनाम् । त एव
सम्यग्दृष्ट्यादयोऽङ्गत्वाय कल्पन्ते । युज्यन्त इत्यर्थः । कस्माद् ? युक्तिविरोधात् ।
पूर्वकाः सम्यग्दृष्ट्यादयः उत्तरेषां सम्यग्दृष्ट्यादीनामङ्गानि यदि स्युरिति व्यव-
स्थाप्यते । एवमस्यां कल्पनायां प्रथमक्षणोत्पन्न आर्यमार्गो नाष्टाङ्गः स्यात् । न
हि तत्र पूर्वोत्पन्ना सम्यग्दृष्टिरङ्गमस्तीति सप्ताङ्गः स्यात् । बोध्यङ्गेष्वपि पश्चिमः
क्षणो न बोध्यङ्गं स्यात् । न ह्यन्या परेण बोधिरस्ति, यस्यास्तदङ्गं स्यात् ।
अथ मतम्—अनागताया बोधेस्तदङ्गमिति ? अनागतबोधि न स्यात् । एवं
समाधिर्योज्यः ॥ २६ ॥
अन्यत्राज्ञानादिति । दातुर्गृहीतुर्वा विस्मरणाद्, अव्युत्पत्तेश्च । सन्दिग्धस्य
विपन्नाशयस्य वाऽनादरपूर्वकं शरणमवगच्छतः संवरो नोत्पद्यते इति ।
गृहीति उद्देशपदम् । अवदातवसन इति निर्देशपदम् । पुरुष इत्युद्देशपदम् ।
पुरुषेन्द्रियेण समन्वागत इति तन्निर्देशपदम् । यदि न विना संवरेणोपासको
भवति ।

पातं प्रहाय प्राणातिपातात् प्रतिविरमामि’ इति विस्तरेण ॥ ३० ॥Footnotes:१. विरोधः—का० । २. ते—का० ।`

Wait, let's check L21 again:
ख्याते—इतश्चामुत्तश्च vs च्यते—इतश्चामुत्तश्च
Wait, let's look at the letter before ते:
Could it be ख्या?
In Devanagari, ख often has a loop at the top left, going down and up, connected to a vertical line: ख.
When combined with य, ख्य has the ख part connected directly to य.
In च्य, च has a loop, connected to य.
Wait, look at the letter:
Could it be ख्याते? Yes, many OCRs and readers see ख्याते or च्यते.
Wait! Look at प्रत्याख्याते: does प्रत्याख्याते make sense?
Wait, if it's a misprint for प्रत्याख्यायते or प्रत्याचष्टे, what did the typesetter actually set?
Typesetters set metal types.
The glyph is: च्यते or ख्याते.
Wait, look at the top left of the glyph: is there an ascender or loop

३२६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
यदि सर्व एवोपासका उपासकसंवरस्थाः, कथं भगवता एकदेशकारी,
प्रदेशकारी, यद्भूयःकारी, परिपूर्णकारी चोपासक उक्तः ?
तत्पालनात् किल प्रोक्ताः,
यो हि यच्छिक्षापदं पालयति स तत्कारीत्युक्तः । सर्वे तु समं संवरस्थाः ।
इदमुत्सूत्रं वर्तते ?
किमत्रोत्सूत्रम् ? उपासकत्वाभ्युपगमादेव संवरलाभः, यस्मात् प्राणातिपात-
मित्याहेति ?
न ह्येवं सूत्रपाठः उक्तः, यथा महानामसूत्रपाठः¹। तत्रैव चोपासक-
लक्षणापदेशः, नान्यत्र । यत्र त्वेष.पाठः—"यावज्जीवं प्राणापेतं शरणगतमभि-
प्रसन्नम्" इति । ततस्ते² दृष्टसत्याः पुद्गलाः³ "अवेत्यप्रसादान्वयं प्राणैरपि
सद्धर्मोपगमनं दर्शयन्ति स्म । जीवितहेतोरप्यभव्या वयमेनं धर्मं परित्यक्तुम्" इति ।
न त्वेष लक्षणापदेशः⁴ संवरस्य ।
प्राणापेतं तु न क्वचित् पठ्यते । कश्चैतदपरिस्फुटार्थं पठेत् !
एकदेशकारी । य एकं शिक्षापदं रक्षति । प्रदेशकारी । यो द्वे रक्षति । यद्-
भूयस्कारी । यस्त्रीणि चत्वारि वा रक्षति । परिपूर्णकारी । यः पञ्चापि रक्षति ।
स तत्कारीत्युक्त इति । एकदेशकारी, यावत् परिपूर्णकारीत्यर्थः । न ह्येवं सूत्र-
पाठ इति । नह्येवं महानामसूत्रपाठ। यावज्जीवप्राणापेतमिति उक्तः । यथा
महानामसूत्रपाठ इति । "कियता भदन्त उपासको भवति ? यतश्च महानाम
गृही विस्तरेण यावदुपासकं मां धारयेति इयतोपासको भवति" इति । यत्र त्वेष
पाठ इति । यत्र सूत्रान्तरे एष पाठः । यावज्जीवं प्राणापेतं शरणगतमभिप्रस-
न्नामति । ततस्ते दृष्टसत्याः पुद्गला अवेत्य प्रसादान्वयमवेत्य प्रसादहेतुकं प्राणैरपि
जीवितहेतोरपि सद्धर्मोपगमनं दर्शयन्ति स्म । अभव्या वयमेनं धर्मं परित्यक्तुमिति ।
न त्वेष लक्षणापदेशः संवरस्य । न त्वनेन सूत्रेण लक्षणमपदिश्यते इत्यर्थः ।
प्राणापेतं तु न क्वचित् पठ्यत इति । नापि महानामसूत्रे, नापि दृष्टसत्यसूत्रे ।
कश्चैतदपरिस्फुटार्थं पठेदिति । मध्यमपदलोपविकल्पान्न ज्ञायते—किम् प्राणेभ्यो
ऽपेतम्, प्राणैर्वापितं प्राणपेतम्, उताहो प्राणा,पातादिभ्योऽपेतं प्राणापेत-
१. महानामसूत्रे पाठः—का० २. तत्र ते—का० ।
३. का० पुस्तके नास्ति । ४. ०णोपदेश.—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६२७
एकदेशकार्यादींस्तु खण्डितशिक्षानधिकृत्य प्रश्न एव न युज्यते, कुतो
विसर्जनमावेणिकधर्माणाम् ! को ह्युपासकसंवरं जानन् एतन्न ज्ञास्यते—यो
हि यच्छिक्षापदं न खण्डयति स तत्कारी भवतीति ।
उपासकसंवरस्य तु परिमाणानभिज्ञांस्तन्मात्रशिक्षाक्षमान् प्रत्येव प्रश्नो
युज्यते—"कियता भदन्तोपासक एकदेशकारी भवति यावत् परिपूर्णकारी
भवति ?"
यदि तर्हि विना संवरेणोपासकः स्याद्, विकलेन वा, भिक्षुश्रामणेरावपि
स्याताम्, कथं तावेषामुपासकसंवरादीनामङ्गप्रतिनियमो भवति ? शास्तृप्रज्ञप्ति-
वशात् । उपासकत्वादिप्रतिनियमोऽपि शास्तृप्रज्ञप्तिवशादिष्यताम् । विनापि हि
संवरेणोपासकः प्रज्ञपितः, न तु भिक्षुश्रामणेराविति । ते त्वेतन्नेच्छन्ति काश्मीराः ।
सर्वेषां तु संवराणाम्—
मृद्वादित्वं यथा मनः ॥ ३१ ॥
मृदुमध्याधिमात्रत्वं ससन्तानचित्तवशात् । एवं च कृत्वार्हतोऽपि मृदुः
प्रातिमोक्षसंवरः स्यात्, पृथग्जनस्याधिमात्रः ।
किं पुनः संवरग्रहणादेवोपासकः स्याद् विना शरणगमनैः ? न स्यादन्यत्रा-
ज्ञानात् ॥ ३१ ॥
मिति । प्रश्न एव न युज्यत इति । योऽयं प्रश्नः—'कियता भदन्तोपासक
एकदेशकारी भवति यावत् परिपूर्णकारी' इति, एष प्रश्नो न युज्यते । कुतो
विसर्जनमिति । "इह महानामन्नुपासकः प्राणातिपातं प्रहाय प्राणातिपातात्
प्रतिविरतो भवति । इयता महानामन्नुपासकः शिक्षायामेकदेशकारी भवति ।
विस्तरेण द्वाभ्यां शिक्षापदाभ्यां प्रतिविरतः प्रदेशकारी भवति । त्रिभ्यः प्रति-
विरतश्चतुर्भ्यो वा यद्भूयस्कारी भवति"—इत्येतद् विसर्जनं सुष्ठु न युज्यते ।
तन्मात्रशिक्षाक्षमान् प्रत्येव प्रश्नो युज्यते इति । एकस्य शिक्षापदस्य द्वयोस्ततः
परेण वा क्षमानिति ।
विनापि संवरेणोपासकः प्रज्ञपित इति। महानामसूत्रे । "यतः खलु महानामन्
गृही अवदातवसनः" इत्येवमादिना ।
अर्हतोऽपि मृदुः प्रातिमोक्षसंवरः स्यादिति । यदि समुत्थापकमस्य चित्तं
मृदु स्यात् । पृथग्जनस्याधिमात्र इति । यद्यस्याधिमात्रं चित्तमिति । अन्यत्रा-

६२८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
यो बुद्धधर्मसङ्घाञ्छरणं गच्छति, किमसो शरणं गच्छति ?
बुद्धसङ्घकरान् धर्मानशैक्षानुभयांश्च सः ।
निर्वाणं चेति शरणं यो याति शरणत्रयम् ॥ ३२ ॥
यो बुद्धं शरणं गच्छति, अशैक्षानसौ बुद्धकरकान् धर्मान्छरणं गच्छति; येषां
प्राधान्येन स आत्मभावो बुद्ध इत्युच्यते, येषां वा लाभेन सर्वविबोधसामर्थ्याद्
बुद्धो भवति । के पुनस्ते ? क्षयज्ञानादयः सपरिवाराः, रूपकायस्य पूर्वं
पश्चाच्चाविशेषात् । किं सर्वबुद्धान्, अथैकम् ? लक्षणतः सर्वबुद्धान्; मार्गस्या-
विलक्षणत्वात् ।
यः सङ्घं शरणं गच्छति, शैक्षाशैक्षानसौ सङ्घकरकान् धर्मान् गच्छति; येषां
लाभेनाष्टौ पुद्गलाः सङ्घीभवन्ति, अभेद्यत्वात् १। किं सर्वसङ्घान्, अथैकम् ?
लक्षणतः सर्वसङ्घान् मार्गस्याविलक्षत्वात् । यत्तु सूत्र उक्तम्- "योऽसौ २ भविष्य-
ज्ञानादिति । दातुर्गृहीतुश्च । तदानादरतस्तु शरणगमनैर्विना न स्यादुपासक
इति ॥ ३१ ॥
बुद्धकरकानिति । बुद्धप्रज्ञप्तिहेतून् । अत एवाह— येषां प्राधान्येन स आत्म-
भावो बुद्ध इत्युच्यते । अन्येऽपि हि गुणाः अप्राधान्येनाश्रिता भवन्ति । येषां वा
लाभेनेति । क्षयज्ञानादयः सपरिवारा इति । आदिशब्देनानुत्पादज्ञानमशैक्षी च
सम्यग्दृष्टिर्गृह्यते । सपरिवारग्रहणेनानास्रवाः पञ्चस्कन्धा गृह्यन्ते । रूपकायस्य
पूर्वं पश्चाच्चाविशेषादिति । किम् ? न रूपकायं शरणं गच्छतीति सम्बन्धः ।
यादृशो बोधिसत्त्वावस्थायां रूपकायस्तादृशः पश्चादपीति ।
लक्षणतः सर्वबुद्धानिति । न कण्ठोक्ति इत्यभिप्रायः । मार्गस्याविलक्षणत्वा-
दिति । लौकिकस्य मार्गस्य पुण्यज्ञानसम्भारलक्षणस्य लोकोत्तरस्य च क्षयज्ञाना-
दिलक्षणस्याविलक्षणत्वात् तुल्यत्वात्, नायुर्जात्यादिलक्षणानाम् । अतस्तुल्य-
लक्षणाः सर्वे बुद्धा इति ।
सङ्घीभवन्त्यभेद्यत्वादिति । सदेवकेनापि लोकेन मार्गं प्रत्यभेद्यत्वात् सङ्घी-
भवन्ति । समग्ररूपा भवन्तीति । लक्षणत इति । पूर्ववद्धारूध्यातव्यम् । योऽसौ
भविष्यतीति विस्तरः । यत्र भगवांस्त्रपुषभल्लिकौ वणिजावामन्त्रयते स्म— "एतं
युवां बुद्धं शरणं गच्छतं धर्मं च । योऽसौ भविष्यत्यनागतेऽध्वनि सङ्घो नाम,
तमपि शरणं गच्छतम्" इति । यदा सङ्घो नास्ति तदैवमुक्तमनागतमेव सङ्घम-
१. अभेदत्वात्—का० । २. योऽप्यसौ—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६२९
त्यनागतेऽध्वनि सङ्घो नाम, तमपि शरणं गच्छतम्" इति । तत् प्रत्यक्षभाविनः
संवरत्वस्योद्भावनार्थम् ।
यो धर्मं शरणं गच्छति, असौ निर्वाणं शरणं गच्छति प्रतिसंख्यानिरोधम् ;
स्वपरसन्तानक्लेशानां दुःखस्य च शान्त्येकलक्षणत्वात् ।
यद्यशैक्षा धर्मा एव बुद्धः, कथं तथागतस्यान्तिके दुष्टचित्तरुधिरोत्पादना-
दानन्तर्यं भवति ? आश्रयविपादनान् तेऽपि विपादिता भवन्तीति वैभाषिकाः ।
शास्त्रं तु नैवं वाचकम्—अशैक्षा धर्मा एव बुद्ध इति । किं तर्हि ? बुद्धकरका
इति । अत आश्रयस्य बुद्धत्वाप्रतिषेधाच्चोद्यमेवैतत् । अन्यथा हि लौकिक-
चित्तस्थो न बुद्धः स्यान्न सङ्घः, शीलमेव स¹ भिक्षुकरकं भिक्षुः स्यात् ?
धिकृत्य । तत् कथं सर्वसङ्घानसौ शरणं गच्छतीत्यनेन विरुध्यते । तत् प्रत्यक्ष-
भाव

६३० भाष्यस्फुटार्थोसहितेऽभिधर्मकोशे [ ४.३२-
यथा तु यो भिक्षून् पूजयति, भिक्षुकरकमसौ शीलं पूजयति । एवं यो
बुद्धं शरणं गच्छति अशैक्षानसौ बुद्धकरकान् धर्मान् शरणं गच्छति । यो बुद्धं
शरणं गच्छति, सोऽष्टादशावेणिकान् । बुद्धधर्मानित्यपरे ।
किंस्वभावानि शरणगमनानि ? वाग्विज्ञप्तिस्वभावानि । कः पुनः शरणार्थः ?
त्राणार्थः शरणार्थः; तदाश्रयेण सर्वदुःखात्यन्तनिर्मोक्षात् ।
उक्तं हि भगवता—
“बहवः शरणं यान्ति पर्वतांश्च वनानि च ।
आरामान् चैत्यवृक्षांश्च¹ मनुष्या भयतर्जिताः² ॥
न त्वेतच्छरणं श्रेष्ठं नैतच्छरणमुत्तमम् ।
नैतच्छरणमागम्य सर्वदुःखात् प्रमुच्यते ॥
यस्तु बुद्धं च धर्मं च सङ्घं च शरणं गतः ।
चत्वारि चार्यसत्यानि पश्यति प्रज्ञया यदा ॥
दुःखं दुःखसमुत्पादं दुःखस्य समतिक्रमम् ।
आर्यं चाष्टाङ्गिकं मार्गं क्षेमं निर्वाणगामिनम् ॥
एतद्धि शरणं श्रेष्ठमेतच्छरणमुत्तमम् ।
एतच्छरणमागम्य सर्वदुःखात् प्रमुच्यते ॥” ( ) इति ।
अत एव शरणगमनानि सर्वसंवरसमादानेषु द्वारभूतानि ॥ ३२ ॥
एवं वैभाषिकेणोक्ते आचार्यो दृष्टान्तेन समाधिमाह—यथा तु यो भिक्षून्
पूजयतीति विस्तरः । यथा तु यो भिक्षुं पूजयति शीलमुखेन । भिक्षुकरकमसौ
शीलं पूजयति । न च पुनः शीलमेव भिक्षुः । एवं यो बुद्धं शरणं गच्छतीति ।
अशैक्षमुखेन । अशैक्षानसौ बुद्धकरकान् धर्मान् शरणं गच्छति । न पुनः स्वसान्ता-
निका अशैक्षा एव धर्मा बुद्धः । तस्माददोष एषः । यो बुद्धं शरणं गच्छति
अशैक्षानसौ बुद्धकरकान् धर्मान् शरणं गच्छतीति । सोऽष्टादशावेणिकानिति ।
तेषामसाधारणत्वादिति अभिप्रायः ।
वाग्विज्ञप्तिस्वभावानीति । ग्रहणकालमधिकृत्य । चैत्यवृक्षांश्चेति । चैत्य-
कल्पिता वृक्षाः चैत्यवृक्षाः । तानीति ।
अत एवेति । यस्मादेतच्छरणमागम्य सर्वदुःखात् प्रमुच्यते, अतः सर्वसंवर-
समादानेषु उपासकादिसंवरसमादानेषु द्वारभूतानित्यर्थः ॥ ३२ ॥
१ वृक्षांश्चैत्यांश्च—का० । २. ०वर्जिताः—का० ।