अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६०० भाष्यस्फुटार्थसहितऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
यदुक्तम् — "दर्शनप्रहातव्यं चित्तं विज्ञप्तेरसमुत्थापकम्" इति । किं तर्हि भग-
वतोक्तम्—"ततोऽपि मिथ्यादृष्टेर्मिथ्यासङ्कल्पः प्रभवति मिथ्यावाग् मिथ्या-
कर्मान्तः¹" इत्येवमादि । अविरुद्धमेतत् ॥ ९ ॥
समुत्थानं द्विधा हेतुतत्क्षणोत्थानसंज्ञितम् ।
द्विविधं समुत्थानम्—हेतुसमुत्थानम्, तत्क्षणसमुत्थानं च । तत्रैव क्षणे
समुद्भावात्² ।
प्रवर्त्तकं तयोराद्यं द्वितीयमनुवर्तकम् ॥ १० ॥
हेतुसमुत्थानं प्रवर्त्तकम्; आक्षेपकत्वात् । तत्क्षणसमुत्थानमनुवर्त्तकम्;
क्रियाकालानुवर्त्तनात् ।
किमिदानीं तस्य तस्यां क्रियायां सामर्थ्यम् ? तेन हि विनासौ मृतस्येव
न स्यादाक्षिप्तापि सती ।
यदुक्तं दर्शनप्रहातव्यं चित्तं विज्ञप्तेरसमुत्थापकमिति । दर्शनप्रहातव्यस्यान्त-
र्मुखप्रवृत्तत्वादित्येवं ब्रुवतां किं तर्हि भगवतोक्तमिति विरुध्यते । तद् भगवतोक्त-
मिति वाक्यार्थः । किं तद् ? इत्युच्यते—ततो मिथ्यादृष्टेरिति विस्तरः । कथं
मिथ्यादृष्टेर्दर्शनप्रहातव्यायाः मिथ्यावाक् विज्ञप्तिस्वभावा, मिथ्याकर्मान्तश्च तत्-
स्वभाव एवेत्युक्तमिति ॥ ९ ॥
" इति । हेतुत्थानं च तत्क्षणोत्थानं च हेतुतत्क्षणो-
त्थानम्, हेतुतत्क्षणोत्थानमिति संज्ञितं हेतुतत्क्षणोत्थानसंज्ञितम् । संज्ञितमिति
संज्ञीकृतम् । अथवा—हेतुतत्क्षणोत्थानं संज्ञास्येति हेतुतत्क्षणोत्थानसंज्ञम्,
हेतुतत्क्षणोत्थानसंज्ञीकृतं हेतुतत्क्षणोत्थानसंज्ञितम् ।
हेतुसमुत्थानमिति । समुत्तिष्ठतेऽनेनेति समुत्थानम्, हेतुश्च समुत्थानञ्च तत्
हेतुसमुत्थानम् । तत्क्षणसमुत्थानमिति । स क्षणः क्रियाक्षणः, तत्क्षणे समुत्थानं
तत्क्षणसमुत्थानम् । तत्रैव क्षणे समुद्भावात् । सद्भावात् । तत्रैव क्रियाक्षणे
तत्क्षणसमुत्थानस्य भावादित्यर्थः । आक्षेपकत्वादिति । उत्पादकत्वात् ।
किमिदानीमिति विस्तरः । तस्य तत्क्षणसमुत्थानस्य तस्यां विज्ञपनक्रियायां
सामर्थ्यम् । येन तदानीं तदनुवर्तकमित्युच्यते । तेन हीति विस्तरः । तेन हि
तत्क्षणसमुत्थानेन विना असौ विज्ञप्तिर्मृतस्येव न स्यादाक्षिप्ता सती । हेतुसमुत्था-
नेन जनितापि सती । तद्यथा—कश्चिद् 'ग्रामं गमिष्यामि' इत्याक्षिप्तक्रियान्तरा
म्रियेत, तस्यानुवर्त्तकचित्ताभावाद् गमनं न भवति, तद्वत् ।
१. मिथ्याकर्मान्तम्—का० । २. सद्भावात्—का० ।