अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ५९७
तच्च कामधातौ निवृताव्याकृतं नास्ति ।
किं खलु समुत्थानवशादेव धर्माणं कुशलाकुशलत्वं वेदितव्यम् ? नेत्याह ।
किं तर्हि ? चतुर्भिः प्रकारैः—परमार्थतः, स्वभावतः, सम्प्रयोगतः, समुत्थानतश्च ।
तत्र तावत्—
परमार्थशुभो मोक्षः,
निर्वाणं हि सर्वदुःखव्युपशमः । ततः परमक्षेमत्वात् परमार्थेन कुशलम्,
आरोग्यवत् ।
स्वतो मूलह्यपत्रापाः ॥ ८ ॥
त्रीणि कुशलमूलानि होश्चापत्रप्यं च स्वभावेन कुशलानि; अन्यसम्प्र-
योगसमुत्थान्यानपेक्षत्वात् , पथ्यौषधवत् ॥ ८ ॥
सम्प्रयोगेण तद्युक्ताः,
तैरैव कुशलमूलह्यपंत्राप्यैः सम्प्रयुक्ता धर्माः सम्प्रयोगेण कुशलाः; तैरसम्प्र-
युक्तानां कुशलत्वाभावाद्, औषधमिश्रपानीयवत् ।
समुत्थानात् क्रियादयः ।
कायवाक्कर्मणी चित्तविप्रयुक्ताश्च संस्कारजात्यादयः प्राप्तिनिरोधासंज्ञिसमा-
पत्तयस्तैरैव कुशलमूलादिसम्प्रयुक्तैर्धर्मैः समुत्थापिताः समुत्थानेन कुशलाः,
औषधिपानीयसम्भूतक्षीरवत्¹ ।
प्राप्तीनां तु विसभागाचित्तसमुत्थापितानां कथं कुशलत्वमिति वक्तव्यम् !
स्वभावत इति । आत्मतः । परमक्षेमत्वादिति । अक्षेमक्लेशानुबन्धाभावात् ।
यद्धि स्वभावसम्प्रयोगसमुत्थानतः कुशलम्, न तत् परमक्षेममित्युक्तं भवति ॥८॥
असम्प्रयुक्तानां कुशलत्वाभावादिति । कुशलमूलादिभिरसम्प्रयुक्तानां चैत्ता-
दीनां कुशलत्वाभावात् तत्सम्प्रयोगकुशलत्वसिद्धिः ।
तैरैव कुशलमूलादिसम्प्रयुक्तैरिति । आदिशब्देन ह्यपत्रपाप्ययोर्ग्रहणम् । औषधि-
पानीयसम्भूतक्षीरवदिति । पीतौषधपानीयायागोर्यत् क्षीरं तदौषधपानीयसम्भूतम् ।
प्राप्तीनां त्विति विस्तरः । प्राप्तीनां कुशलानां विसभागाचित्तसमुत्थापितानाम् ।
विसभागं चित्तं कुशलादन्यत् । विचिकित्सया कुशलमूलप्रतिसन्धाने याः
१. औषधपानीयसम्भूतधात्रीक्षीरवत्—का० ।