अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

५४० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
समापद्योत्थाय वाचं भाषते—‘सुखं बत समाधिजं प्रीतिसुखम्, शान्तं बत
समाधिजं प्रीतिसुखम्’ इति । तं शब्दं श्रुत्वाऽन्येऽपि सत्त्वाः समापद्यन्ते ।
कालं च कृत्वा आभास्वरेषु देवेषूपपद्यन्ते । यदा ब्रह्मलोक एकसत्त्वोऽपि
नावशिष्टो भवति इयताऽयं लोकः संवृत्तो भवति यदुत सत्त्वसंवर्त्तन्या ।
ततः शून्ये भाजने इत एव सामन्तकात् सत्त्वानां तदाक्षेपके कर्मणि
परिक्षीणे सप्त सूर्याः प्रादुर्भूय क्रमेण यावत् पृथिवीं सुमेरुं च निःशेषं दहन्ति ।
तस्मादेव च¹ प्रज्वलितादर्चिर्वायुना क्षिप्तं शून्यं ब्राह्मं विमानं निर्दहत् परैति ।
तच्च तद्भूमिकमेवार्चिर्वेिदितव्यम् । नहि विसभागा अपक्षालाः क्रमन्ते; तत्सम्बद्ध-
सम्भूतत्वात् । तस्मात्तदित्युक्तम् । कामावचरो ह्यग्नी रूपावचरमग्निं सम्बध्नातीति ।
एवमन्यस्यामपि संवर्त्तन्यां यथासम्भवं² वेदितव्यमिति । नरकेषु सत्त्वानां
च्युत्यनुत्पादात् प्रभृति यावत् भाजनानां संक्षय एष कालः ।
विवर्तकल्पः प्राग्वायोर्यावन्नरकसंभवः ॥ ९० ॥
प्रथमाद् वायोः प्रभृति यावन्नरकेषु सत्त्वसम्भवः, एष कालो विवर्तकल्प
इत्युच्यते ।
इत एव सामन्तकादिति । चातुर्द्धीपकसामन्तकादित्यर्थः । तदाक्षेपके कर्मणि
परिक्षीण इति । भाजनाक्षेपके भाजनोत्पादके परिक्षीण इत्यर्थः । ब्राह्मं विमानं
निर्दहदर्चिः परैति । गच्छतीत्यर्थः । तच्च तद्भूमिकमेवार्चिरिति । प्रथमध्यान-
भूमिकम् । कस्माद् ? इत्याह—नहि विसभागा विसदृशा अपक्षाला उपद्रवा
अग्न्यादयः क्रमन्ते । तापयन्त इत्यर्थः । आह—यद्येवम्, किमिदमुच्यते—
तस्मादेव चेति विस्तरेणेति ? अत उच्यते—तत्सम्बद्धसम्भूतत्वादिति विस्तरः ।
तेन कामावचरेणार्चिषा सम्बद्धं सम्भूतं रूपावचरमर्चिः, तद्भावस्तस्मादिति ।
एवमन्यस्यामिति । यथा तेजःसंवर्त्तन्यामुक्तम्, एवमन्यस्यामप्यप्संवर्त्तन्याम्,
वायुसंवर्त्तन्यां च यथासम्भवं वेदितव्यम् । कथं कृत्वा नरकादिसंवर्तनी ? यां पूर्व-
वदुक्त्वा यावदियताऽयं लोकः संवृत्तो भवति सत्त्वसंवर्त्तन्या । ततः शून्ये भाजने
सहजोऽब्धातुः सम्भवति । यस्तं भाजनलोकं लवणमिव विलोपयति, स कामा-
वचरोऽब्धातुः सम्बध्नाति, स च द्वितीयध्यानभूमिकं
सम्बध्नाति । स च ध्यानभूमिकोऽब्धातुः स्वेन स्वेन भाजनेन सहान्तर्धीयते ।
१. का० पुस्तके नास्ति । २. यथायोगं—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५४१
तथा हि¹ संवृत्तो¹ लोक आकाशमात्रावशेषश्चिरं कालं तिष्ठति यावत्
पुनरपि सत्त्वानां कर्माधिपत्येन भाजनानां पूर्वनिमित्तभूता आकाशे मन्दमन्दा
वायवः स्यन्दन्ते । तदा प्रभृति² यदयं लोको विंशतिमन्तरकल्पान् संवृत्तोऽ-
स्थात् , तन्निर्यातं वक्तव्यम् । यद् विंशतिमन्तरकल्पान् विवर्तिष्यते, तदुपयातं
वक्तव्यम् ।
ततस्ते वायवो वर्धमाना यथोक्तं वायुमण्डलं जायते । ततः शनैर्यथोक्त-
क्रमविधानं सर्वं जायते—अब्मण्डलम्, काञ्चनमयी पृथिवी³, सुमेर्वादयश्च ।
प्रथमं तु ब्राह्मं विमानमुत्पद्यते । ततो यावद् यामीयम्, ततो वायुमण्डलादीनि ।
इयताऽयं लोको विवृत्तो भवति यदुत भाजनविवर्त्तन्या ।
अथान्यतरः सत्त्व आभास्वरेभ्यश्च्युत्वा शून्ये ब्राह्मे विमान उत्पद्यते ।
एवं वायुसंवर्त्तन्यां सहजो वायुः सम्भवतीति वक्तव्यम् । कथमिति ? पूर्ववदुक्त्वा
यावत् सहजो वायुधातुः सम्भवतीति । यस्तं भाजनलोकं कामावचरं यावत्
तृतीयध्यानभूमिकं क्रमेण पांशुराशिमिव विकरति विध्वंसयति । यावत्तेनैव
सार्धमन्तर्धीयते ।
विवर्त्तकल्पं विस्तरेण वक्तुकाम आह—तथा हि संवृत्तो लोक इति विस्तरः ।
तथेति यथा वर्णितम् । तदेति विस्तरः । यदाकाशे मन्दमन्दा वायवः स्यन्दन्ते
तदा प्रभृति यदयं लोको विंशतिमन्तरकल्पान् संवृत्तोऽस्थात्, तन्निर्यातं परिसमाप्तं
वक्तव्यम् । तदुपयातं वक्तव्यमिति । तदारब्धं वक्तव्यमित्यर्थः ।
यथोक्तक्रमविधानमिति । यथोक्तेन क्रमेण विधानेन च सर्वं जायते । यथोक्तः
क्रमः—वायुमण्डलम्, अब्मण्डलम्, ततः काञ्चनमयी पृथिवी, ततः सुमेर्वादयश्चेति ।
यथोक्तं विधानम्—यस्य यद्विधानमुक्तम्, अयामोद्वेधपरिणाहसंस्थानलक्षणम्,
तत्तथा सर्वं जायते । प्रथमं तु ब्राह्ममिति विस्तरः । यत् पश्चात् संवर्त्तते तत्पूर्वं
विवर्त्तत इति स्थितिः । तेनाह—प्रथमं तु ब्राह्मं विमानमुत्पद्यते । ततो यावद्यामी-
मिति । यावच्छब्देन ब्रह्मविमानान्तरं परनिर्मितवशवर्त्तिविमानम्, तदनन्तरं
निर्माणरतिविमानम्, ततोऽनन्तरं यावद्यामीयं विमानमुत्पद्यते । ततो यामीय-
विमानोत्पत्त्यनन्तरं वायुमण्डलादीनीति । यदुत भाजनविवर्त्तन्येति । न सत्त्व-
विवर्त्तन्येति दर्शयति ।
शून्ये ब्राह्मे विमान उत्पद्यत इति । महाब्रह्मा ।
१-१. तथा संवृत्ते हि—वा० । २. का० पुस्तके नास्ति ।
३. महापृथिवी द्वीपाः—का० ।

: धर्मता ह्येषा—यत् पश्चात् संवर्तते तत् पूर्वं)

Line 5:
विवर्त्तते ।

Line 6:
यदा नरकेष्वेकः सत्त्वोऽपि प्रादुर्भूतो भवति, तदा यदयं लोको विंशति-

Line 7:
मन्तरकल्पान् विवर्तते तन्निर्यातं भवति । यद् विंशतिमन्तरकल्पान् विवर्त्तः

Line 8:
स्थास्यति, तदुपयातं भवति ॥ ९० ॥

Line 9:
अन्तःकल्पोऽमितात् यावद् दशवर्षायुषः,

Line 10:
विवर्त्तमाने लोके एकान्नविंशतिरन्तरकल्पा अपरमितायुषां मनुष्याणामति-

Line 11:
क्रामन्ति ।

Line 12:
अपरमितायुषामेव हसतां² यावद्दशवर्षायुषो भवन्ति । सोऽसौ विवृत्तानां
(Footnote 2 marker after हसतां: हसतां²)

Line 13:
तिष्ठतां प्रथमोऽन्तरकल्पः ।

Line 14:
ततः ।

Line 15:
उत्कर्षा अपकर्षाश्च कल्पा अष्टादशापरे ॥ ९१ ॥

Line 1

निर्देश: ] तृतीयं कोशस्थानम् ५४३
कथं कृत्वा ? तेभ्यो हि दशवर्षायुष्केभ्य उत्कर्षं गच्छन्तः क्रमेणाशीति-
वर्षसहस्रायुषो भवन्ति । पुनश्चापकर्षं गच्छन्तो दशवर्षायुषो भवन्ति । एवं
द्वितीयोऽन्तरकल्पः । एवं यावदष्टादश ॥ ९१ ॥
उत्कर्ष एकः,
एकान्तरकल्पो विंशतितम उत्कर्षः । एवमपकर्षः । दशवर्षायुष्केभ्यो
यावदशीतिवर्षायुषां मनुष्याणामिति वर्तते ।
अथैते उत्कर्षाः कियन्तं प्रकर्षं गच्छन्ति ?
तेऽशीतिसहस्राद् यावदायुषः ।
नातः परेण वर्धन्ते । यावानेव चान्येषामन्तरकल्पानामुत्कर्षापकर्षकालः,
तावानेव प्रथमस्यापकर्षकालः पश्चिमस्य चोत्कर्षकाल इति समानकालाः सर्वे
भवन्ति ।
इति लोको विवृत्तोऽयं कल्पांस्तिष्ठति विंशतिम् ॥ ९२ ॥
इत्यनेनान्तरकल्पन्यायेनायं विंशतिमन्तरकल्पान् विवृत्तस्तिष्ठति ॥९२॥
यावन्तं कालं विवृत्तस्तिष्ठति, तावन्तमेव कालम्—
विवर्ततेऽथ संवृत्त आस्ते संवर्तते समम् ।
विंशतिमेवान्तरकल्पान् विवर्तते, विंशतिं संवर्तते, विंशतिं संवृत्त आस्ते ।
यद्यपि तदानीमुत्कर्षा अपकर्षाश्च न प्रवर्तन्ते, कालस्तु समानः परि-
संख्यायते । तत्रैकेनान्तरकल्पेन भाजनान्यभिनिवर्तन्ते, एकान्नविंशत्याऽन्तर-
कल्पेन भाजनानि विध्वंस्यन्ते, एकान्नविंशत्या शूनयीभवन्ति । ता एता
अन्तरकल्पानां चतस्रो विंशत्योऽशीतिर्भवन्ति ।
ते ह्यशीतिर्महाकल्पः,
एतन्महाकल्पस्य प्रमाणम् ॥
कल्पः किंस्वभावः ? पञ्चस्कन्धस्वभावः । यदुच्यते—
ततस्तु "उत्कर्ष एकः" इति । विंशत्यन्तरकल्पपरिमाणा विवृत्तावस्था अव-
गन्तव्या ॥ ९२ ॥
पञ्चस्कन्धस्वभावः कल्पः । "त एवाध्वा कथावस्तु" ( अभि० को० १.७ )
इति ।

५४४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
“त्रिभिरसंख्येयैः कल्पानां बुद्धत्वं प्राप्यते” ( ) इति ।
तत् कतमेषां कल्पानाम् ? य एव महाकल्पो निर्दिष्टः ।
तदसंख्यत्रयोद्भवम् ॥ ९३ ॥
बुद्धत्त्वम्,
असंख्येयानां कल्पानां त्रयेण ।
कथमसंख्येयस्यासति संख्येयावसाने पुनस्त्रित्वमुच्यते ? नैतदेवं वेदि-
तव्यम् । किं तर्हि ? “षष्टिः स्थानान्तराण्यसंख्येयम्” ( ) इति
मुक्तकसूत्रं पठ्यते ।
कतमानि षष्टिः ?
एको ह्यद्वितीयः प्रथमं स्थानान्तरम् । एककानां दशको द्वितीयम् । दश
दशकानि शतं तृतीयम् । दश शतानि सहस्रम् । दश सहस्राणि प्रभेदः ।
दश प्रभेदा लक्षम् । दश लक्षा अतिलक्षः । दशातिलक्षाः कौटिः । दश कौट्यो
मध्यः । दश मध्या अयुतम् । दशायुता महायुतम् । दश महायुता नियुतम् ।
दश नियुता महानियुतम् । दश महानियुताः प्रयुतम् । दश प्रयुता महाप्रयुतः ।
दश महाप्रयुताः कङ्करः । दश कङ्करा महाकङ्करः । दश महाकङ्करा विस्वरः ।
दश विस्वरा महाविस्वरः । दश महाविस्वरा अक्षोभ्यः । दशाक्षोभ्या महा-
क्षोभ्यः । दश महाक्षोभ्या विवाहः । दश विवाहा महाविवाहः । दश महा-
विवाहा उत्सङ्गः । दशोत्सङ्गा महोत्सङ्गः । दश महोत्सङ्गा वाहनः । दश
वाहनानि महावाहनम् । दश महावाहनानि टिटिभः । दश टिटिभा महा-
टिटिभः । दश महाटिटिभा हेतुः । दश हेतवो महाहेतुः । दश महाहेतवः
करभः । दश करभा महाकरभः । दश महाकरभा इन्द्रः । दशेन्द्रा महेन्द्रः ।
दश महेन्द्राः समाप्तम् । दश समाप्तानि महासमाप्तम् । दश महासमाप्तानि
गतिः । दश गतयो महागतिः । दश महागतयो निम्बरजः । दश निम्बरजांसि
महानिम्बरजः । दश महानिम्बरजांसि मुद्रा । दश मुद्रा महामुद्रा । दश महा-
मुद्रा बलम् । दश बलानि महाबलम् । दश महाबलानि संज्ञा । दश संज्ञा
मुक्तकमिति । न चतुरागमन्तर्गतमित्यर्थः ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५४५
महासंज्ञा । दश महासंज्ञा विभूतः । दश विभूता महाविभूतः । दश महा-
विभूता बलाक्षम् । दश बलाक्षा महाबलाक्षम् । दश महाबलाक्षाणि असंख्येयम् ।|
अष्टकं मध्याद् विस्मृतम्¹ ।
इत्येतेषां षष्टिस्थानान्तरगतां संख्यामनुप्राप्ताः कल्पा असंख्येयानीत्युच्यन्ते ।
ततो व्यावृत्य पुनर्गण्यन्ते । एवं त्रीणि असंख्येयानीत्युच्यन्ते । न तु नैव
परिसंख्यातुं शक्यन्त इति ।
किन्नु खलु कालप्रकर्षेणैव कृतप्रणिधाना बोधिसत्त्वा बोधिमभिसम्बुध्यन्ते ?
किमेतदेव भविष्यति—महतां हि पुण्यज्ञानसम्भारेण षड्भिः पारमिताभिः बहु-
भिर्दुष्करशतसहस्रैस्त्रिभिः कल्पासंख्येयैरनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसम्बुध्यन्ते बोधि-
सत्त्वाः । यद्यप्यन्यथाप्यस्ति मोक्षावकाशः, किमर्थं त इयन्तं यत्नमारभन्ते ?
परार्थं त इयन्तं यत्नमारभन्ते—'कथं परानपि महतो दुःखौघात् परित्रातुं
शक्नुयाम्' इति ।
क एषां परार्थेन स्वार्थः ? एष एव तेषां स्वार्थो यः परार्थः, तस्याभिम-
तत्त्वात् ।
क² इदानीमेतच्छ्रद्धास्यते ? सत्यं दुःश्रद्धानमेतदात्मम्भरिभिनिष्करुणैः;

अष्टकं मध्याद् विस्मृतमिति । अष्टौ स्थानानि कापि प्रदेशे प्रमुषितत्वान्न
पठितानि । तेनात्र द्वापञ्चाशत् स्थानानि भवन्ति । षष्ट्या च संख्यास्थाने-
र्भवितव्यम् । तान्यष्टकानि स्वयं कानिचिन्नामानि कृत्वा पठितव्यानि, येन
षष्टिसंख्यास्थानानि परिपूर्णानि भवेयुः । असंख्येया इति । असंख्येयाः संख्या-
नेनासंख्येया असंख्या इति । बहुवचननिर्देशादनुक्ता अपि तद्विता भवन्ति ।
यद्येवं "तदसंख्यत्रयोद्भवम्" इति कथमुक्तम् ? नैष दोषः; नास्ति संख्या
परेणेत्यसंख्याः, असंख्येयाः कल्पाः । असंख्याश्चासंख्याश्चासंख्याश्चेत्यसंख्याः,
तेषां त्रयम् । तेषां कल्पानामसंख्यत्रय उद्भवतीति तदसंख्यत्रयोद्भवं बुद्धत्व-
मित्येवं तद्व्याख्यातव्यम् ।
तस्याभिमतत्वादिति । तस्य परार्थस्याभिमतत्वात् । यो ह्यभिमतः स,
स्वार्थो दृष्ट इति ।

१. विस्मृतम्—का० । २. का० पुस्तके नास्ति ।

५४६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
कारुणिकैस्तु श्रद्धितमेवैतत् । यथा चेह केचिदभ्यस्तनैर्घृण्या असत्यपि स्वार्थे
परव्यसनामिरता उपलभ्यन्ते । तथा पुनरभ्यस्तकारुण्या असत्यपि स्वार्थे पर-
हितक्रियाभिरामाः सन्तीति सम्भाव्यम् । यथैव चाभ्यासवशादनात्मभूतेषु संस्कारेषु
संस्कृतलक्षणानभिज्ञा आत्मस्नेहं निवेश्य तद्धेतोर्दुःखान्युद्वहन्ति, एवं पुनरभ्यास-
वशादात्मस्नेहं तेभ्यो निवर्त्य परेष्वपेक्षां वर्धयित्वा तद्धेतोर्दुःखान्युद्वहन्तीति
सम्भाव्यम् ।
गोत्रान्तरमेव हि तत् तथाजातीयं निर्वर्तते यत् परेषां दुःखेन दुःखायते
सुखेन सुखायते, नात्मन इति । न ते पुनः स्वार्थमन्यं पश्यन्ति । आह चात्र—
“हीनः प्रार्थयते स्वसन्ततिगतं यैस्तैरुपायैः सुखम्,
मध्यो दुःखनिवृत्तिमेव न सुखं दुःखास्पदं तद् यतः ।
श्रेष्ठः प्रार्थयते स्वसन्ततिगतैर्दुःखैः परेषां सुखम्,
दुःखात्यन्तनिवृत्तिमेव च यतस्तद्दुःखदुःख्येव सः ॥” ( )
किं पुनरुत्कर्षा बुद्धा उत्पद्यन्ते ? आहोस्विदपकर्षाः ?
अपकर्षे तु¹ शताद् यावत् तदुद्भवः ।
अशीतिवर्षशतायुषि प्रजायामपकर्षे आरब्धे यावद्वर्षशतायुषो मनुष्या
भवन्ति, एतस्मिन्नन्तरे बुद्धा उत्पद्यन्ते ।
तद्धेतोरिति । आत्मस्नेहहेतोः । आत्मस्नेहं तेभ्य इति विस्तरः । आत्म-
स्नेहं तेभ्यः स्वासान्तानिकेभ्यः संस्कारेभ्यो निवर्त्य² अपेक्षां करुणालक्षणां वर्ध-
यित्वा तद्धेतोरपेक्षाहेतोर्दुःखान्युद्वहन्तीति सम्भाव्यं प्रतिपत्तव्यम् ।
मध्यो दुःखनिवृत्तिमेवेति । प्रत्येकबुद्धः श्रावको दुःखनिवृत्तिमेव मोक्षमेव
प्रार्थयते, न सुखं सांसारिकम् । कुतः ? दुःखास्पदं तद्यतः । यस्मात् तत्
सांसारिकं सुखं दुःखस्थानं भवति । श्रेष्ठो बोधिसत्त्वः स्वसन्ततिगतैर्दुःखैः
परेषां सुखमाभ्युदयिकं दुःखात्यन्तनिवृत्तिमेव च निःश्रेयसस्वभावां परेषां प्रार्थयते ।
अथवा—परेषां सुखमाभ्युदयिकं निःश्रेयसिकं प्रार्थयते । दुःखात्यन्तनिवृत्तिमेव च
बुद्धलक्षणामात्मीयां परहितक्रियोपायभूतां प्रार्थयते । कस्माद् ? इत्याह—
यतस्तद्दुःखदुःख्येव स इति । तस्मात् परदुःखैः स बोधिसत्त्वो दुःखी भवति ।
अत एव सुखं द्विप्रकारं प्रार्थयत इति ।
१. हि—का० । २. निवत्यं—मुद्रितः पाठः ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५४७
कस्मान्नोत्कर्षकाले ? तदा हि दुःसमुद्वेजाः सत्त्वा भवन्ति ।
कस्मान्न शतात् ? तदा हि पञ्च कषाया अभ्युत्सदा भवन्ति । तद्यथा—
आयुष्कषायः, कल्पकषायः, क्लेशकषायः, दृष्टिकषायः, सत्त्वकषायश्च ।
अपकर्षस्याधस्तात् प्रत्यवरा आयुरादयः किट्टभूतत्वात् १ कषाया उच्यन्ते ।
द्वाभ्यां हि जीवितोपकरणविपत्ती यथाक्रमम् । द्वाभ्यां कुशलपक्षविपत्तिः;
कामसुखल्लिकाऽऽत्मक्लमथानुयोगाधिकारात्, गृहिप्रव्रजितपक्षयोर्वा । एकेनात्मभाव-
विपत्तिः; प्रमाणरूपारोग्यबलबुद्धिस्मृतिवीर्यधैर्यभ्रंशात् ॥
अथ प्रत्येकबुद्धानां कस्मिन् काले उत्पादः ?
द्वयोः प्रत्येकबुद्धानाम्,
उत्कर्षेऽपि, अपकर्षेऽपि ।
द्विविधा हि प्रत्येकबुद्धाः—वर्गचारिणः, खड्गविषाणकल्पाश्च ।
अपकर्षस्याधस्तादिति विस्तरः । वर्षशतस्याधस्तात् । पञ्चकषाया अभ्युत्सदा
भवन्ति । अभ्यधिका भवन्तीत्यर्थः । वर्षशतेऽभ्युत्सदाः, न त्वभ्युत्सदा यथा-
धस्तात् । आयुःकषाय इति । किट्टभूतं प्रत्यवरं कषायः, आयुरेव कषाय आयुः-
कषायः । एवं कल्पकषायादयः ।
यथाक्रममिति । जीवितविपत्तिरायुःकषायेण, उपकरणविपत्तिः कल्पकषायेण ।
धान्यपुष्पफलोषधादीन्युपकरणान्यल्प रसवीर्यविपाकप्रभावाणि हि तानि भवन्ति,
नैव वा भवन्ति । द्वाभ्यां कुशलपक्षविपत्तिरिति । क्लेशकषायेण, दृष्टिकषायेण च
कुशलपक्षस्य विपत्तिः । कथम् ? इत्याह—कामसुखल्लिकात्मक्लमथानुयोगाधिकारा-
दिति । कामसुखमेव कामसुखल्लिका, कामसुखलीनतेति वा । कामतृष्णा वा
कामसुखल्लिका, यथा कामसुखे सज्यते । आत्मक्लमथः = आत्मोपतापः ।
आत्मपीडेत्यर्थः । कामसुखल्लिकात्मक्लमथयोरनुयोगः=अनुसेवनम्, तस्याधिकार-
स्तस्मात् । तदुक्तम्—कामसुखल्लिकानुयोगमात्मक्लमथानुयोगं वाधिकृत्यारभ्य
क्लेशदृष्टिकषायाभ्यां कुशलपक्षविपत्तिर्भवतीति । एवं तावदविशेषेण ।
गृहिप्रव्रजितपक्षयोर्वा । गृहिपक्षस्य क्लेशकषायेण कुशलपक्षविपत्तिः, प्रव्र-
जितपक्षस्य दृष्टिकषायेण । यथाक्रमं कामप्रधाना गृहिणः, दृष्टिप्रधाना प्रव्रजिता
इति । एकेनेति । सत्त्वकषायेण ।
द्विविधा हि प्रत्येकबुद्धा इति । यस्माद् वर्गचारिणोऽपि प्रत्येकबुद्धाः
१. किटभूतत्वात्—का० ।

५४८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
तत्र वर्गचारिणः श्रावकपूर्विणः प्रत्येकजिना उच्यन्ते । पृथग्जनपूर्विणोऽपि
सन्तीत्यपरे । येऽन्यत्रोत्पादितनिर्वेधभागीया इह स्वयं मार्गमभिसम्बुध्यन्ते ।
तथा हि पूर्वयोगं पठन्ति—“पर्वते किल पञ्चशतानि तापसानां कष्टानि तपांसि
तप्यन्ते स्म, यावत् प्रत्येकबुद्धसहोषितेन मर्कटेनागम्य तदीर्यापथसन्दर्शनात्
प्रत्येकबोधिमभिसम्बुद्धाः” ( ) इति । न चार्याः सन्तः कष्टानि
तपांसि तप्येरन् !
खड्गविषाणकल्पाः पुनरसंसृष्टविहारिणः१ ।
तेषां प्रत्येकबुद्धानाम्—
खड्गः कल्पशतान्वयः ॥ ९४ ॥
महाकल्पानां शतं बोधिसम्भारेषु चरितः खड्गं विषाणकल्पो भवति ।
विनोपदेशेनात्मानमेकं प्रतिबुद्धा इति प्रत्येकबुद्धाः । ते ह्येकमात्मानं दमयन्ति,
नान्यान् ।
किं पुनरत्र कारणम् ? न हि तावदशक्ता धर्मं देशयितुम्; प्रतिसंवित्प्राप्त-
श्रावकपूर्विणो भवन्ति न केवलं खड्गविषाणकल्पाः। तस्मादुत्कर्षेऽपि तेषामुत्पत्तिर्न
विरुद्धयते । ये ह्युत्पादितस्रोतआपत्तिफलसकृदागामिफला अन्तर्हिते बुद्धशासने
स्वयमर्हत्त्वमधिगच्छन्ति, ते वर्गचारिणः । ते च बुद्धोत्पादकाल एव प्राकृत-
संवेगत्वान्न पुनः संवेजनीया इति । -तदीर्यापथसन्दर्शनादिति । प्रत्येकबुद्धेर्यापथ-
सन्दर्शनात् । पर्यङ्कबद्धसमाधिरूपसन्दर्शनात् । न चार्याः सन्तः कष्टानि तपांसि
तप्येरन्निति । सत्यदर्शनकाल एव शीलव्रतपरामर्शदृष्टेः प्रहीणत्वात्, शीलव्रत-
परामर्शदृष्टिपूर्वकत्वाच्च कष्टतपःक्रियायाः ।
खड्गविषाणकल्पा इति । यथा खड्गविषाणा अद्वितीया भवन्ति, एवं ते
गृहस्थप्रव्रजितैरन्यैश्च प्रत्येकबुद्धैरसंसृष्टविहारिण इति । खड्गविषाणकल्पा
इत्युच्यन्ते ।
“कल्पशतान्वयः” इति । कल्पशतकृतबोधिहेतुरित्यर्थः । अत एव व्या-
चष्टे—महाकल्पानां शतं बोधिसम्भारेषु शीलसमाधिप्रज्ञालक्षणेषु चरितः कृत-
प्रयोग इति ।
१. पुनरेकविहारिणः—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५४२
त्वात् । शक्यं च तैः पूर्वबुद्धानामनुशासनमनुस्मृत्यापि¹ धर्मं देशयितुम् ।
नापि निष्करुणाः, सत्त्वानुग्रहार्थमृद्धेराविष्करणात् । नापि सत्त्वानामभव्यत्वात्;
तथा हि लौकिकवीतरागाः² संविद्यन्ते । किं तर्हि ?
पूर्वाभ्यासवशेनाल्पोत्सुकताधिमुक्तत्वात् नोत्सहन्ते गम्भीरधर्मग्रहणाय
परेषां व्यापर्तुम् । अनुस्रोतोगामिनीनां हि प्रजानां दुष्करं प्रतिस्रोतोनायनम् ।
गणपरिकर्षणप्रसङ्गपरिहारार्थं च; विक्षेपसंसर्गभीरुत्वात् ॥ ९३–९४ ॥
अथ चक्रवर्तिनः कदोत्पद्यन्ते ?
चक्रवर्तिसमुत्पत्तिर्नाधोऽशीतिसहस्रकात् ।
अमिते चायुषि मनुष्याणां यावदशीतिसहस्रके चोत्पत्तिश्चक्रवर्त्तिनाम्,
नाधः; तस्याः सस्यसम्पदस्तदूनायुषामभाजनत्वात् ।
राज्यं चक्रेण वर्तयितुं शीलमेषामिति चक्रवर्तिनः ।
ते पुनश्चतुर्विधाः—
सुवर्णरूप्यताम्रायश्चक्रिणः,
शक्यञ्च तैरिति विस्तरः । अथापि ते प्रतिसंवित्प्राप्ता न भवेयुः । तथापि
तैः प्रणिधिज्ञानेन पूर्वबुद्धानामनुशासनमनुस्मृत्य धर्मो देशयितुं शक्यते । ऋद्धे-
राविष्करणादिति । आकाशगमनादिकायाः सत्त्वानुग्रहार्थं प्रकाशनात् । नापि
सत्त्वानामभव्यत्वात् । धर्मं न देशयन्तीति वाक्यशेषः । कस्माद् ? इत्याह—तथा-
हीति विस्तरः । यस्माद्धि लौकिकवीतरागास्तदानीं संविद्यन्ते, तस्माल्लोकोत्तर-
वीतरागा अपि सम्भवेयुरित्यभिप्रायः । यद्येते न हेतवो धर्मदेशनाया अकरणे,
कस्तर्हि हेतुः ? इत्याह—किं तर्हीति विस्तरः ।
पूर्वाभ्यासवशेन असंसर्गाभ्यासवशेन ।
त्वादित्यर्थः । गणपरिकर्षणप्रसङ्गपरिहारार्थं³ च नोत्सहन्ते गम्भीरधर्मग्रहणाय
परेषां व्यापर्तुम् । तथा व्यापारे हि सति गणः परिक्राष्टव्यः स्यात् । गणपरिकर्षण-
प्रसङ्गं पुनः कस्मात् परिहरन्ति ? विक्षेपसंसर्गभीरुत्वात् । विक्षेपसंसर्गाभ्यां
भीरुत्वात् । विक्षेपः=अभिप्रेतसमाध्यादिकर्मण्यप्रवृत्तिः । संसर्गः=अन्यसम्पर्कः ।
विक्षेपसंसर्गभीरुत्वं पुनः पूर्वाभ्यासवशात् ॥ ९३–९४ ॥
१. ॰बुद्धानां शासनमनु०—का० । २. लौकिकमार्गवीत०—का० ।
३. ॰परिहार्यं—मुद्रितः पाठः ।

५५० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
सुवर्ण-रूप्य-ताम्र-अयश्चक्राणि येषां सन्ति। प्रथम एषामुत्तमः, द्वितीय
ऽपोत्तमः, तृतीयो मध्यमः, चतुर्थोऽधमः।
तेऽधरक्रमात् ॥ ९५ ॥
एक-द्वि-त्रि-चतुर्द्वीपाः,
यस्यायसं चक्रं स एकद्वीपाधिपतिः, यस्य ताम्रमयं स द्वयोः, यस्य
रूप्यमयं स त्रयाणाम्, यस्य सुवर्णमयं स चतुर्द्वीपाधिपतिः—एष प्राज्ञप्तिको
निर्देशः।
सूत्रे तु प्रधानग्रहणादेकमेव सौवर्णं चक्रम्। “यस्य राज्ञः क्षत्रियस्य
मूर्द्धाभिषिक्तस्य तदैव पोषधे पञ्चदश्यां शिरःस्नातस्योपोषधोपोषितस्योपरिप्रसाद-
तलगतस्यामात्यगणपरिवृतस्य पूर्वस्यां दिशि चक्ररत्नं प्रादुर्भवति सहस्रारं सना-
भिकं सुनेमिकं सर्वाकारपरिपूर्णं शुभकर्माहृतं दिव्यं सर्वसौवर्णम्, स राजा भवति
चक्रवर्ती” ( ) इति।
एवं चैते चक्रवर्तिन उत्पद्यन्ते—
न च द्वौ सह बुद्धवत्।
सूत्र उक्तम्—“अस्थानमनवकाशो यदपूर्वाचरमौ द्वौ तथागतावर्हन्तौ
सम्यक्सम्बुद्धौ लोक उत्पद्येयाताम्। नेदं स्थानं विद्यते। स्थानमेतद् विद्यते
यदेकस्तथागतः। यथा तथागत एवं चक्रवर्तिनौ” ( ) इति।
इदमत्र सम्प्रधार्यम्—किमत्र त्रिसाहस्रमहासाहस्रो लोकधातुर्लोक इष्टः,
उताहो सर्वलोकधातव इति ?
नान्यत्र बुद्धा उत्पद्यन्ते इत्येके। किं कारणम् ? मा भूद् भगवतः शक्ति-
व्याघात इति। एक एव हि भगवान् सर्वत्र शक्तः। यत्र बुद्ध एको न शक्तः
एष प्राज्ञप्तिक इति। प्रज्ञप्तिशास्त्रनिर्देशः—चतुर्विधाश्चक्रवर्तिन इति।
सूत्रे तु सुवर्णचक्रवर्त्येवोक्तः; प्राधान्यात्।
अस्थानं वर्तमानकालापेक्षया। अनवकाशोऽनागतापेक्षया। अनागतेऽप्य-
ध्वनि सम्भवादयुगपद् द्वयोरिति। अपूर्वाचरमाविति। नैकः पूर्वो नापरः पश्चात्।
किं तर्हि ? सहेत्यर्थः। समसम इति वीप्सा। अथ वा—समेः सर्वसत्त्वेषु बुद्धे-
र्भगवद्भिः सम इति समसमः।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५५१
स्याद् विनेयान् विनेतुम्, तत्रान्योऽपि न शक्त इति । उक्तं च सूत्रे—"स
चेत् त्वां शारिपुत्र कश्चिदुपसंक्रम्यैवं पृच्छेत्—'अस्ति कश्चिदेतर्हि श्रमणो वा
ब्राह्मणो वा समसमः श्रमणेन गौतमेन यदुताभिसम्बोधाय । एवं च पृष्टः किं
व्याकुर्याः' ? 'स चेन्मां भदन्त कश्चिदुपसंक्रम्यैवं पृच्छेत्, तस्याहं पृष्ट एवं
व्याकुर्याम्—नास्ति कश्चिदेतर्हि श्रमणो वा ब्राह्मणो वा समसमो भगवता
यदुताभिसम्बोधाय । तत् कस्य हेतोः ? सम्मुखं मे भगवतोऽन्तिकाच्छ्रुतम्,
सम्मुखमुद्गृहीतम्—अस्थानमनवकाशो यदपूर्वाचरमौ तथागतौ लोक उत्पद्येयातां
नेदं स्थानं विद्यते''' ( ) इति ।
यत्तर्हि भगवतोक्तं ब्रह्मसूत्रे—"यावत्त्रिसाहस्रमहासाहस्रो लोको वशे
मेऽत्र वर्तते" ( ) इति ? आभिप्रायिक एष निर्देशः ।
कोऽत्राभिप्रायः ? तावतोऽनभिसंस्कारेण व्यवलोकनात् । अभिसंस्कारेण
त्वनन्तो बुद्धानां चक्षुर्विषयः ।
सन्त्येवान्यलोकधातुषु बुद्धा इति निकायान्तरीयाः । किं कारणम् ?
बहवो हि समं सम्भारेषु प्रवर्तमाना दृश्यन्ते । न चैकत्र बहूनां युगपद् योग
उत्पत्तुम्, न चास्ति तदुत्पत्तौ कश्चित् प्रतिबन्ध इति नियतं लोकधात्वन्तरेषू-
त्पद्यन्ते । अनन्ता लोकधातव इति न शक्यं भगवता कल्पमप्यायुर्बिभ्रता यथेह
तथान्येष्वपि अनन्तेषु लोकधातुषु व्यापर्तुम्, किं पुनः पुरुषायुषम् ।
कथं चेह बुद्धो व्याप्रियेत ? अस्य पुद्गलस्येदमिन्द्रियम् इयता कालेन-
मुष्मिन् देशे अमुं पुद्गलमागम्यास्य दोषस्य परिहारादस्याङ्गस्योपसंहारादनेन
प्रयोगेणानुत्पन्नं वोत्पत्स्यते, अपरिपूर्णं वा परिपूरयिष्यतीति ।
यत्त्विदं सूत्रमत्रोपनीतम्—"अस्थानमनवकाशो यदपूर्वाचरमौ द्वौ तथा-
गतावेकत्र लोक उत्पद्येयाताम्" ( ) इति, तदेवेदं सम्प्रधार्यते—
तावतोऽनभिसंस्कारेणेति । तावतो लोकधातोरनाभोगेन दर्शनात् ।
निकायान्तरीया इति । महासाङ्घिकप्रभृतयः ।
न चैकत्रेति । लोकधातौ पुरुषायुषमिति । पुरुषस्यायुः पुरुषायुषम् । तद्
बिभ्रतेति वर्तते । इदमिन्द्रियमिति । श्रद्धादि । अस्याङ्गस्येति । अस्य प्रत्ययस्य ।

५५२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
किमिदमेकं लोकधातुमधिकृत्योक्तम्, आहोस्वित् सर्वानिति ? चक्रवर्तिनोऽपि
चास्य लोकधातौ न स्यादुत्पादः; सहोत्पत्तिप्रतिषेधात् बुद्धवत् ।
अथैतत् क्षम्यते, इदं तु कस्मान्न क्षम्यते—“पुण्यस्तु बुद्धानां लोक
उत्पादः” इति ? यदि बहूनां बहुषु स्यात्, न दोषः स्यात् । भूयसां लोकानाम-
भ्युदयेन योगः स्यान्निःश्रेयसेन च ॥
अथैकस्मिन्नपि कस्माद् द्वौ तथागतौ न सहोत्पद्येते ?
१. प्रयोजनाभावात् । २. प्रणिधानवशाच्च । एवं हि बोधिसत्त्वाः प्रणि-
धानं कुर्वन्ति—‘अहो बताहमन्धे लोकेऽपरिणायके बुद्धो लोक उत्पद्येयमनाथानां
नाथः’ इति । ३. आदरार्थम् । ४. अभित्वरार्थं च । एकस्मिन् हि बुद्धे
सुतरामाद्रियन्ते । ‘दुर्लभ ईदृशोऽन्यः’ इति मन्यमानाः सुतरां चाभित्वरन्ते
शासनप्रतिपत्तौ—‘माऽस्मिन् गते परिनिर्वृते वाऽनाथा भूम’ इति ॥
अथैते चक्रवर्तिनः सुवर्णादिमयैश्चक्रैः पृथिवीं जयन्तः कथं जयन्ति ?
यथाक्रमम्—
प्रत्युद्यानस्वयंयानकलहाशस्त्रजितः,
यस्य सौवर्णं चक्रं भवति तं कोटराजानः स्वयं प्रत्युद्गच्छन्ति—‘इमे
देवस्य जनपदाः ऋद्धाश्च स्फीताश्च क्षेमाश्च सुभिक्षाश्चाकीर्णबहुजनमनुष्याश्च,
तान् देवः समनुशास्तु, वयं देवस्यानुयात्रिका भविष्यामः’ इति ।
यस्य रूप्यमयं स स्वयमेव तेषामन्तिकं याति, पश्चादस्य प्रह्वीभवन्ति ।
यस्य ताम्रमयं स तेषामन्तिकं गत्वा कलहायते, पश्चात् प्रह्वीभवन्ति ।
किमिदमेकं लोकधातुमधिकृत्येति । एकचातुर्द्वीपकं त्रिसाहस्रमहासाहस्रं वा
लोकधातुमधिकृत्यैतदुक्तमित्यभिप्रायः। चक्रवर्त्तिनोऽपि चेति विस्तरः। “अस्थान-
मनवकाशो यदपूर्वाचरमौ द्वौ तथागतौ उत्पद्येयाताम्” इति नानेन वचनेन
लोकधात्वन्तरोत्पादप्रतिषेधः; तथागतानां तथोक्तत्वात् । तद् यथा—चक्र-
वर्त्तिनाम् । चक्रवर्त्तिनोऽपि हि तथोक्ताः—“अस्थानमनवकाशो यदपूर्वाचरमौ
द्वौ चक्रवर्त्तिनौ लोक उत्पद्येयाताम्” इति ।
जनाः प्राकृतमनुष्याः । मनुष्यास्तु मतिमन्तः ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५५३
यस्य शस्त्रमयं स तेषामन्तिकं गच्छति, अन्योन्यं शस्त्राण्यावहन्ति,
पश्चान्नमन्ति ॥
सर्वे तु चक्रवर्तिनः—
अवधाः ॥ ९६ ॥
शस्त्रेणापि जयतां वधो न प्रवर्तते । निर्जित्य च सत्त्वान् दशसु कुशलेषु
कर्मपथेषु प्रतिष्ठापयन्ति । अत एव ते नियतं देवेषूत्पद्यन्ते । सूत्र उक्तम्—
“राज्ञश्चक्रवर्तिनो लोके प्रादुर्भावात् सप्तानां रत्नानां लोके प्रादुर्भावो भवति ।
तद्यथा—चक्ररत्नस्य, हस्तिरत्नस्य, अश्वरत्नस्य, मणिरत्नस्य, स्त्रीरत्नस्य,
गृहपतिरत्नस्य, परिणायकरत्नस्य” ( ) इति । कथं सत्त्वसंख्याता
हस्त्यादयः परकीयेण कर्मणोत्पद्यन्ते ? न वै कश्चित् परकीयेणोत्पद्यते ।
येन तु सत्त्वेन तत्सम्बन्धजातीयं१ तत्सम्बद्धसंवर्तनीयं१ कर्मोपचितम्, तस्मिन्नु-
त्पन्ने स्वान्येवैनं कर्माण्युत्पादयन्ति ।
किमेष एवान्यराज्यैश्चक्रवर्तिनां विशेषः ? अन्योऽपि विशेषोऽस्ति;
तद्यथा—द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणान्येषां भवन्ति, तद्यथा बुद्धानाम् ॥९५-९६॥
तत्र तु—
देशस्थोत्सन्नपूर्णत्वैर्लक्षणातिशयो मुनेः ।
देशस्थतराणि बुद्धानां लक्षणानि, उत्सन्नतस्त्राणि, सम्पूर्णातराणि च—इत्येष
तेषां विशेषः ॥
शस्त्राण्यावहन्ति उत्क्षिपन्ति ।
गृहपतिरत्नम् । कोषाध्यक्षजातीयः । परिणायकरत्नम् । बलाध्यक्षजातीयः ।
तत्सम्बन्धजातीयमिति । तेन चक्रवर्त्तिना सम्बद्धः । तत्सम्बद्धस्य तत्सम्बद्धेन
वा संवर्तनं तस्मै हितं तदनुकूलं तत्सम्बद्धसंवर्तनीयमिति । येन सत्त्वेन कर्मा-
पचितं तस्मिन्नुत्पन्ने चक्रवर्त्तिन स्वान्येवैनं सत्त्वं कर्माण्युत्पादयन्ति । न तु
सत्त्वश्चक्रवर्त्तिकुशलविपाकोत्पत्तिप्रत्ययभावमापद्यते । स च कुशलविपाकश्चक्र-
वर्त्तिन एवेत्यवगन्तव्यम् ॥ ९५-९६ ॥
देशस्थतराणीति । अभ्रष्टस्थानानि । उत्सन्नतत्राणि । प्रभास्वरतराणि ।
सम्पूर्णतराणि । अखण्डरूपाणि ॥
१-१. तत्सम्बन्धसंवर्तनीयम्—का० ।

[५५४] भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-

किं खलु प्राथमकल्पिका अपि मनुष्याः सराजका आसन् ? नेत्याह । किं
तर्हि ?
प्रागासन् रूपिवत् सत्त्वाः,
प्राथमकल्पिका मनुष्या रूपावचरा इवासन् । सूत्र उक्तम्—“ते भवन्ति
रूपिणो मनोमयाः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेता अविकला अहीनेन्द्रियाः शुभा वर्णस्थायिनः
स्वयम्प्रभा विहायसङ्गमाः प्रीतिभक्षाः प्रीत्याहारा दीर्घायुषो दीर्घमध्वानं तिष्ठन्ति”
( ) इति ।
रसरागात् ततः शनैः ॥ ९७ ॥
आलस्यात् सन्निधिं कृत्वा साग्रहैः क्षेत्रपो भृतः ।
तेषां तथाभूतानां भूमिरसः प्रादुर्भूतो मधुस्वादुरसः ।
तस्यान्यतमो लोलुपजातीयः सत्त्वो गन्धं घ्रात्वा रसं स्वादितवान्, भक्षित-
वांश्च । तथा अन्येऽपि सत्त्वास्तथैवाकार्षुः । स आरम्भः कवडीकाराहारस्य ।
तेषां तदाहाराभ्यासात् खरत्वं गुरुत्वं च कायेऽवक्रान्तम्, प्रभावा अन्तर्हिताः ।
ततोऽन्धकार उत्पन्ने सूर्यचन्द्रमसौ प्रादुर्भूतौ ।
सोऽप्येषां भूमिरस आस्वादगृद्धानां क्रमेणान्तर्हितो भूमिपर्पटकं प्रादुर्भूतम् ।
तत्रापि गृद्धाः, तदप्यन्तर्हितम् । वनलता प्रादुर्भूता । तत्रापि गृद्धाः, साऽप्यन्त-
र्हिता । अकृष्टोप्तः शालिरुत्पन्नः, तं प्रभुक्ताः । तस्येदानीमौदारिकत्वान्निःष्यद-
निर्वाहार्थं सत्त्वानां मूत्रपुरीषमार्गैः सह स्त्रीपुरुषेन्द्रियाभ्यां प्रादुर्भूतौ, संस्थानं च

चक्रवर्त्तिराजप्रस्तावेनेदं विचार्यते—किं खलु यावत् सराजका इति । रूपा-
वचरा इवासन्निति, अस्यार्थस्य प्रतिपादनाय सूत्रमानयति—सूत्र उक्तमिति
विस्तरः । दृश्यरूपत्वाद् रूपिणः । उपपादुकत्वान्मनोमयाः । हस्तपादतदङ्गुल्या-
द्युपेतत्वात् सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेताः । समग्रेन्द्रियत्वादविकलाः । काणविभ्रान्ताद्य-
भावादहीनेन्द्रियाः । दर्शनीयसंस्थानत्वात् शुभाः । रमणीयवर्णत्वाद् वर्णस्था-
यिनः । आदित्यादिप्रभानपेक्षत्वात् स्वयम्प्रभाः । कर्मर्द्धिसंयोगेनाकाशचरत्वाद्
विहायसङ्गमाः । कवडीकाराहारानपेक्षत्वात् प्रीतिभक्षाः, प्रीत्याहारा इति
पर्यायौ । तथा दीर्घायुषो दीर्घमध्वानं तिष्ठन्तीति ।
मधुस्वादुरस इति । मधुन इव स्वादुरसोऽस्य स इति ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५५५
भिन्नम् । तेषामन्योन्यं पश्यतां पूर्वाभ्यासवशादयोनिशोमनस्कारग्राहग्रासतां
गतानां कामराग उदीर्णो यतो विप्रतिपन्नाः । एष आरम्भः कामिनां कामभूत-
ग्रहावेशस्य ।
ते च खलु तं शालिं सायं च सायमाशार्थं प्रातश्च प्रातराशार्थं प्रवेश-
यन्ति स्म । अथान्यतमः सत्त्वोऽलसजातीयः सन्निधिकारमकार्षीत् । अन्येऽपि
च सत्त्वाः सन्निधिकारमकार्षुः । तेषां तत्र ममकार उत्पन्ने स शालिलूनो लूनो
न पुनर्जायते स्म ।
ततः क्षेत्राणि प्रविभज्य स्वेष्वाग्रहं कृत्वा परकीयं हर्तुमारब्धाः । प्रथम
आरम्भश्चौर्यस्य । तैस्तेषामङ्कुशार्थं समेत्यान्यतमः पुरुषविशेषः क्षेत्राणि पालयितुं
षष्ठभागेन भृतः । तस्य क्षेत्राणामधिपतिः क्षत्रियः क्षत्रिय इति संज्ञोत्पन्ना ।
महाजनकायस्य सम्मतः प्रजां च रञ्जयतीति महासम्मतो राजेति संज्ञोत्पन्ना ।
एष आरम्भो राजपरम्परायाः ।
तत्र ये गृहेभ्यो बहिर्मनसः संवृत्तास्तेषाम् 'ब्राह्मणाः' इति संज्ञोत्पन्ना ।
अथान्यतमस्य राज्ञो लोभात् संविभागमकुर्वन्तः सत्त्वानां तास्कर्यं प्राचुर्य-
मापन्नम् । स तान् शस्त्रेणोपसंकमते स्म । ततोऽन्ये 'नैवङ्कारकाः स्म' इति
मृषा वाचं वक्तुमारब्धा इति ।
ततः कर्मपथाधिक्यादपह्रासे दशायुषः ॥ ९८ ॥
तत एवं कर्मपथानां वृद्धौ सत्यां क्रमेण ह्रसतां मनुष्याणां दशवर्षायुषो
मनुष्याः सम्भवन्ति ।
अतोऽस्य कृत्स्नस्यानर्थौघस्य द्वौ धर्मौ मूलयोनिः—रसरागः, आलस्यं
च ॥ ९८ ॥
अयोनिशोमनस्कारस्य ग्राहभूतस्य ग्रासतां गतानां सत्त्वानां काम एव ग्रहः,
तेनावेशस्तस्यारम्भ इति ।
सायमाशार्थमिति । अपराह्णभोजनार्थम् । प्रातराशार्थमिति । प्रातर्भोज-
नार्थम् । सन्निधिकारः संग्रहः । क्षेत्राणि विभज्य अकृष्टोप्तेन शालिना तद्वृत्ति-
कल्पनात् । क्षत्रियदिसंज्ञानां नैरुक्तेन विधिना सिद्धिः ॥ ९७-९८ ॥
अभि० को०२ : १२

५५६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
मनुष्याणामन्तरकल्पस्य निर्याणं भवति । कथं भवति ?
इत्याह —
कल्पस्य शस्त्ररोगाभ्यां दुर्भिक्षेण च निर्गमः ।
त्रिभिरन्तरकल्पस्य निर्याणं भवति—शस्त्रेण, रोगेण, दुर्भिक्षेण च ।
अन्तरकल्पस्य निर्याणकाले दशवर्षायुषो मनुष्या अधर्मरागरक्ता भवन्ति विषम-
लोभाभिभूता मिथ्याधर्मपरीताः अमातृज्ञा^१ अपितृज्ञाः^१ । तेषां व्यापाद उत्कर्षं
गतोऽन्योन्यं सत्त्वं दृष्ट्वा तीव्रमाघातचित्तं वधकचित्तं च प्रत्युपस्थितं भवति ।
तद्यथा—इदानीं मृगलुब्धकस्यारण्यकं मृगं दृष्ट्वा ते यद्यदेव गृह्णन्ति काष्ठं वा लोष्ठं
वा तत्तेषां तीक्ष्णं शस्त्रं प्रादुर्भवति, तेऽन्योन्यं सत्त्वं जीविताद् व्यपरोपयन्ति ।
नः कल्पस्य निर्याणकाले दशवर्षायुषां मनुष्याणां तैरेव दोषैरमनुष्या
ईतिमुत्सृजन्ति, यतस्तेषामसाध्या^२ व्याध्यादयः प्रादुर्भवन्ति यतो म्रियन्ते ।
पुनर्दशवर्षायुषां मनुष्याणां तैरेव दोषैर्देवा वर्षं नोत्सृजन्ति, यतो दुर्भिक्षं
जायते—चञ्चुः, श्वेतास्थि, शलाकावृत्तिः ।
कथं च चञ्चुः ? द्वाभ्यां कारणाभ्याम् । य इदानीं समवायः स तदानीं
'चञ्चुः' इत्युच्यते । समुद्गोऽपि चञ्चुः । ते च मनुष्या निघसांदौर्बल्यपरीताः
निर्याणमिति । परिसमाप्तिः । अधर्मरागरक्ता इति । काममिथ्याचाररागा-
ध्यवसिताः । विषमलोभाभिभूता इति । विषमलोभः = परकीयस्वीकरणेच्छा
चौर्याद् बलाद्वा, तेनाभिभूताः । मिथ्याधर्मपरीता इति । विपरीतधर्मपरि-
दीपकाः । अमातृज्ञा अपितृज्ञा इति विस्तरः ।
पुनः कल्पस्य निर्याणकाल इति । इह कल्पस्य निर्याणानि त्रीण्युच्यन्ते—
शस्त्र-रोग-दुर्भिक्षाणि । किमेकस्य दशवर्षायुःकल्पस्य त्रीणि निर्याणानि क्रमेण
भवन्ति, आहोस्विदेकैकस्यैकैकं क्रमेणेति ? एके तावदाहुः—एकैकमिति ।
अपरे पुनराहुः—एकस्य क्रमेण त्रीणि भवन्ति । पूर्वं दुर्भिक्षम्, तदनन्तरो रोगः,
तदनन्तरं शस्त्रमिति । पूर्वकस्तु पक्ष इष्ट इति पश्यामः ।
तैरेव दोषैरिति । अधर्मादिरागादिभिः । अमनुष्याः पिशाचादयः । ईति
व्याध्यादिकामुत्सृजन्ति, ओजो वा हरन्ति, प्रभावतो वा पुष्पफलौषधिप्रभृतीनां
महाभूतानि दूषयन्ति । यतस्तेषामसाध्या व्याधयः प्रादुर्भवन्ति यतो म्रियन्ते ।
१-१. का० पुस्तके नास्ति । २. तेषाम०—का० ।

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण (transcription) नीचे दिया गया है:

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५५७
समेत्य कालं कुर्वन्ति, समुद्गेषु चानागतजनतानुग्रहार्थं बीजान्ववस्थापयन्ति ।
अतस्तद् दुर्भिक्षम्, 'चञ्चुम्' इत्युच्यते ।
कथं श्वेतास्थि ? द्वाभ्यां कारणाभ्याम् । तेषां हि शुष्करूक्षकक्षायानां कालं
कुर्वतामाध्वेवास्थीनि श्वेतानि भवन्ति, बुभुक्षाहताश्च श्वेतान्यस्थीनि संहृत्य क्वाथ-
यित्वा पिबन्ति ।
कथं शलाकावृत्तिः ? द्वाभ्यां कारणाभ्याम् । ते हि सत्त्वाः शलाकोद्दे-
शिकया गृहेष्वामिषं संविभजन्ते—अद्य गृहस्वामी भोक्ष्यते, श्वो गृहस्वामिनी-
त्येवमादि; धान्यस्थानविवरेभ्यश्च शलाकया धान्यफलानि निष्कृष्य बहुलोदकेन
क्वाथयित्वा पिबन्ति ।
एवं वर्णयन्ति—"यैनेकाहमपि प्रा

५५८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
१. सप्तभिः सूर्यैस्तेजःसंवर्तनी भवति । २. वर्षोदकेनाप्संवर्तनी ।
३. वायुप्रकोपाद् वायुसंवर्तनी । ताभिश्च भाजनानां सूक्ष्मोऽप्यवयवो नावशिष्यते ।
अत्र तु केचित् तीर्थकरा इच्छन्ति—"परमाणवो नित्यास्ते तदानीं
शिष्यन्ते" इति ।
कस्मात् त एवमिच्छन्ति ? मा भूद्बीजकः स्थूलानां प्रादुर्भाव इति ।
ननु च सत्त्वानां कर्मजः प्रभावविशिष्टो वायुर्बीजमुक्तम् । संवर्तनीशीर्ष-
वायुर्वा तस्य निमित्तं भविष्यति । "वायुना लोकान्तरेभ्यो बीजान्याह्रियन्ते" इति
महीशासकाः सूत्रे पठन्ति ।
एवमपि न ते बीजादिभ्योऽङ्कुरादीनामुत्पत्तिमिच्छन्ति । किं तर्हि ?
स्वेभ्य एवावयवेभ्यः, तेषामपि स्वेभ्य एव, एवं यावत् परमाणुभ्यः ।
किमिदं बीजादीनामङ्कुरादिषु सामर्थ्यम् ? न किञ्चिदन्यत्र परमाणूप-
सर्पणात्¹।
किं पुनः कारणं त एवमिच्छन्ति ? नहि विजातीयात् सम्भवो युक्त इति ।
कस्माच्च युक्तः ? अनियमो हि स्यात् ।
तीर्थकराः कणभुकप्रभृतयः ।
वायुर्बीजमुक्तमिति । "दृष्टविप्रत्रभावभिन्नेष्वदृग्भिरभिमघ्ननानाः²" इति
वचनात् । तस्य निमित्तमिति । रूपावचरो वायुरविनष्टः । कामावचरस्य विवर्त-
काले प्रथमक्षणोत्पन्नस्य वायोर्निमित्तम् । बीजान्याह्रियन्त इति । पञ्च बीज-
जातानि मूलबीजादीनि । मूलबीजम्, फलबीजम्, बीजबीजम्, अग्रबीजम्,
स्कन्धबीजम् ।
एवमपीति । यद्यप्याह्रियन्ते बीजानि न ते स्थूलभावानां बीजादिभ्यो
बीजाङ्कुरगण्डादिभ्यो, — । बीजादीनि
हि तेषां निमित्तकारणानि, न समवायिकारणानि, समवायिकारणैश्च भवि-
तव्यम् ? अत आह--किं तर्हि, स्वेभ्य एवावयवेभ्य इति विस्तरः । तद्यथा—
अङ्कुराद्यवयवी अङ्कुराद्यवयवेभ्यः । तेषामप्यङ्कुराद्यवयवानां स्वेभ्य एवावय-
वेभ्यः । तेषामपि स्वेभ्य एवेति । एवं यावत् परमाणुभ्यः ।
अन्यत्र परमाणूपसर्पणादिति । न जनने बीजादीनां सामर्थ्यं किञ्चिदस्ति ।
अङ्कुरादिपरमाणूपसर्पणात्तु तेषां सामर्थ्यमिष्यत इत्यभिप्रायः । अनियमो हि
१. तत्परमाणू०—फा० । २. द्र०—अभि० को० ३.४९; ५०८ तमे पृष्ठे ।

निर्देशः 1 ] तृतीयं कोशस्थानम् ५५९
शक्तिनियमान्नैवं भविष्यति । शब्दपाकजोत्पत्तिवत् ।
चित्रो हि गुणधर्मः, द्रव्यं तु नैवम् । समानजातीयेभ्यः एव हि द्रव्येभ्यः
समानजातीयानां दृष्ट उत्पादः, तद्यथा—वीरणेभ्यः कटस्य, तन्तुभ्यः पटस्येति ।
इदमयुक्तं वर्तते ।
किमत्रायुक्तम् ? यदसिद्धं साधनायोदाह्रियते ।
किमत्रासिद्धम् ? अन्यो वीरणेभ्यः कटः, अन्यश्च तन्तुभ्यः पट इति ।
त एव हि ते तथासन्निविष्टास्तां संज्ञां लभन्ते, पिपीलिकापङ्क्तिवत् ।
कथं गम्यते १ ? एकतन्तुसंयोगे पटस्यानुपलम्भात् । को हि तदा सतः
पटस्योपलब्धौ प्रतिबन्धः !
स्यादिति । तन्त्वादिभ्योऽपि कटाद्युत्पत्तिः स्यादित्यर्थः । शक्तिनियमादिति ।
यथा बीजादीनां सामर्थ्यनियमान्नानियमो भविष्यति । शब्दपाकजोत्पत्तिवत् ।
यथा शब्दोऽभिघातादिभ्यो विजातीयेभ्य उत्पद्यते, अथ च न यतः कुतश्चिद्
गन्धरसादेर्विजातीयादुत्पद्यते, अभिघातादीनामेव विजातीयानां तदुत्पादने
सामर्थ्यात्; तथा पाकजा रूपादयो विजातीयादग्न्यादेरुत्पद्यन्ते, अथ च न यतः
कुतश्चिद् विजातीयाच्चक्षुरादेरुत्पद्यन्ते, अग्न्यादेरेव तदुत्पादने सामर्थ्यात् ।
वैशेषिक आह—चित्रो वै गुणधर्मः स्वजातीयेभ्यो विजातीयेभ्यश्चोत्पद्यते ।
स्वजातीयेभ्यस्तावद् :परसगन्धस्पर्शादयः कारणपूर्वा रूपरसगन्धस्पर्शादिभ्यः
एवोत्पद्यन्ते, विजातीयेभ्योऽपि संयोगविभागपाकजादयः कर्मादिभ्यः । तदेवं
गुणधर्मो द्रव्यधर्मं प्रत्यनुदाहरणम् ।
त एव हि ते तथेति विस्तरः । वीरणादय एव हि ते तथा तेन प्रकारेण
कटादिरूपेण सन्निविष्टा व्यवस्थितास्तां कटसंज्ञां लभन्ते ।
यथा पिपीलिकास्तथासन्निविष्टाः पंक्तिरिति संज्ञां लभन्ते, न च ताभ्योऽन्यत्
पंक्तिद्रव्यमस्ति भवतामपि सिद्धान्ते ।
कथं गम्यते तानि वीरणादीनि तथासन्निविष्टानि कटादिसंज्ञां लभन्ते, न
पुनस्तेभ्यो द्रव्यान्तराणीति ? अत आह—एकतन्तुसंयोगे पटस्यानुपलम्भात् ।
आरब्धकार्ये ह्येकस्मिन् तन्तौ चक्षुःसंस्पर्शाभ्यां संयुक्ते तत्समवेतः, पटोऽपि च
ताभ्यां सन्निकृष्ट इत्यसावपि तथैवोपलभ्येत । यदि ब्रूयात्—प्रतिबन्धात्तस्यानुप-
लब्धिरिति ? अत आह—को हि तदा सतः विद्यमानस्य पटस्योपलब्धौ प्रतिबन्ध
इति । नास्ति प्रतिबन्ध इत्यभिप्रायः । तस्मान्न पटो नाम द्रव्यान्तरमस्तीति ।
स्यान्मतम्, एकैकस्मिंस्तन्तौ प्रदेशेन पटो वर्तते, न सर्वात्मना वर्तत इति ?
१. गम्येत—का० ।