अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

[५५४] भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-

किं खलु प्राथमकल्पिका अपि मनुष्याः सराजका आसन् ? नेत्याह । किं
तर्हि ?
प्रागासन् रूपिवत् सत्त्वाः,
प्राथमकल्पिका मनुष्या रूपावचरा इवासन् । सूत्र उक्तम्—“ते भवन्ति
रूपिणो मनोमयाः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेता अविकला अहीनेन्द्रियाः शुभा वर्णस्थायिनः
स्वयम्प्रभा विहायसङ्गमाः प्रीतिभक्षाः प्रीत्याहारा दीर्घायुषो दीर्घमध्वानं तिष्ठन्ति”
( ) इति ।
रसरागात् ततः शनैः ॥ ९७ ॥
आलस्यात् सन्निधिं कृत्वा साग्रहैः क्षेत्रपो भृतः ।
तेषां तथाभूतानां भूमिरसः प्रादुर्भूतो मधुस्वादुरसः ।
तस्यान्यतमो लोलुपजातीयः सत्त्वो गन्धं घ्रात्वा रसं स्वादितवान्, भक्षित-
वांश्च । तथा अन्येऽपि सत्त्वास्तथैवाकार्षुः । स आरम्भः कवडीकाराहारस्य ।
तेषां तदाहाराभ्यासात् खरत्वं गुरुत्वं च कायेऽवक्रान्तम्, प्रभावा अन्तर्हिताः ।
ततोऽन्धकार उत्पन्ने सूर्यचन्द्रमसौ प्रादुर्भूतौ ।
सोऽप्येषां भूमिरस आस्वादगृद्धानां क्रमेणान्तर्हितो भूमिपर्पटकं प्रादुर्भूतम् ।
तत्रापि गृद्धाः, तदप्यन्तर्हितम् । वनलता प्रादुर्भूता । तत्रापि गृद्धाः, साऽप्यन्त-
र्हिता । अकृष्टोप्तः शालिरुत्पन्नः, तं प्रभुक्ताः । तस्येदानीमौदारिकत्वान्निःष्यद-
निर्वाहार्थं सत्त्वानां मूत्रपुरीषमार्गैः सह स्त्रीपुरुषेन्द्रियाभ्यां प्रादुर्भूतौ, संस्थानं च

चक्रवर्त्तिराजप्रस्तावेनेदं विचार्यते—किं खलु यावत् सराजका इति । रूपा-
वचरा इवासन्निति, अस्यार्थस्य प्रतिपादनाय सूत्रमानयति—सूत्र उक्तमिति
विस्तरः । दृश्यरूपत्वाद् रूपिणः । उपपादुकत्वान्मनोमयाः । हस्तपादतदङ्गुल्या-
द्युपेतत्वात् सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेताः । समग्रेन्द्रियत्वादविकलाः । काणविभ्रान्ताद्य-
भावादहीनेन्द्रियाः । दर्शनीयसंस्थानत्वात् शुभाः । रमणीयवर्णत्वाद् वर्णस्था-
यिनः । आदित्यादिप्रभानपेक्षत्वात् स्वयम्प्रभाः । कर्मर्द्धिसंयोगेनाकाशचरत्वाद्
विहायसङ्गमाः । कवडीकाराहारानपेक्षत्वात् प्रीतिभक्षाः, प्रीत्याहारा इति
पर्यायौ । तथा दीर्घायुषो दीर्घमध्वानं तिष्ठन्तीति ।
मधुस्वादुरस इति । मधुन इव स्वादुरसोऽस्य स इति ।