अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देश: ] तृतीयं कोशस्थानम् ५४३
कथं कृत्वा ? तेभ्यो हि दशवर्षायुष्केभ्य उत्कर्षं गच्छन्तः क्रमेणाशीति-
वर्षसहस्रायुषो भवन्ति । पुनश्चापकर्षं गच्छन्तो दशवर्षायुषो भवन्ति । एवं
द्वितीयोऽन्तरकल्पः । एवं यावदष्टादश ॥ ९१ ॥
उत्कर्ष एकः,
एकान्तरकल्पो विंशतितम उत्कर्षः । एवमपकर्षः । दशवर्षायुष्केभ्यो
यावदशीतिवर्षायुषां मनुष्याणामिति वर्तते ।
अथैते उत्कर्षाः कियन्तं प्रकर्षं गच्छन्ति ?
तेऽशीतिसहस्राद् यावदायुषः ।
नातः परेण वर्धन्ते । यावानेव चान्येषामन्तरकल्पानामुत्कर्षापकर्षकालः,
तावानेव प्रथमस्यापकर्षकालः पश्चिमस्य चोत्कर्षकाल इति समानकालाः सर्वे
भवन्ति ।
इति लोको विवृत्तोऽयं कल्पांस्तिष्ठति विंशतिम् ॥ ९२ ॥
इत्यनेनान्तरकल्पन्यायेनायं विंशतिमन्तरकल्पान् विवृत्तस्तिष्ठति ॥९२॥
यावन्तं कालं विवृत्तस्तिष्ठति, तावन्तमेव कालम्—
विवर्ततेऽथ संवृत्त आस्ते संवर्तते समम् ।
विंशतिमेवान्तरकल्पान् विवर्तते, विंशतिं संवर्तते, विंशतिं संवृत्त आस्ते ।
यद्यपि तदानीमुत्कर्षा अपकर्षाश्च न प्रवर्तन्ते, कालस्तु समानः परि-
संख्यायते । तत्रैकेनान्तरकल्पेन भाजनान्यभिनिवर्तन्ते, एकान्नविंशत्याऽन्तर-
कल्पेन भाजनानि विध्वंस्यन्ते, एकान्नविंशत्या शूनयीभवन्ति । ता एता
अन्तरकल्पानां चतस्रो विंशत्योऽशीतिर्भवन्ति ।
ते ह्यशीतिर्महाकल्पः,
एतन्महाकल्पस्य प्रमाणम् ॥
कल्पः किंस्वभावः ? पञ्चस्कन्धस्वभावः । यदुच्यते—
ततस्तु "उत्कर्ष एकः" इति । विंशत्यन्तरकल्पपरिमाणा विवृत्तावस्था अव-
गन्तव्या ॥ ९२ ॥
पञ्चस्कन्धस्वभावः कल्पः । "त एवाध्वा कथावस्तु" ( अभि० को० १.७ )
इति ।