अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

४१८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
यत्तर्हि सूत्र उक्तम्—"अथ च पुनर्दूषी मारः स्वशरीरेणावीचौ महा-
नरके प्रपतितः" ( ) इति, तत् कथमिति ? स हि
जीवन्नेव नारकीभिर्ज्वालाभिरालिङ्गितत्वात्¹ कालं कृत्वाऽन्तराभवेनावीचिं प्राप्त
इत्ययं तत्राभिप्रायः । अत्युदीर्णपरिपूर्णानि हि कर्माणि कायस्य निक्षेपं न
प्रतीक्षन्ते। अतोऽस्य दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म पूर्वं विपक्वम्, पश्चादुपपद्यवेदनीयमिति।
इदमिदानीं कथं नीयते—"पञ्चानन्तर्याणि कर्माणि यानि कृत्वोपचित्य
समनन्तरं नरकेषूपपद्यते" ( ) इति ? अन्यां गतिमगत्त्वे-
त्यभिप्रायः । उपपद्यवेदनीयत्वं तत्र कर्मणो द्योतितम् । अथ यथारुतं कल्प्यते² ?
पञ्चैव कृत्वा नैकमिति एतत्³ प्राप्नोति, कियानन्तरं च । न कालान्तरं
जीवित्वा को वाऽन्तराभवस्योपपद्यमानत्वं नेच्छति । अन्तराभवेनैव ह्यसौ
मरणान्तरं नरकेषूपपद्यते; अभिमुखत्वात् । न तु⁴ ब्रूमः—उपपन्नो भवतीति ।
दूषीमार इति। क्रकुच्छन्दस्य तथागतस्य विदुरं नाम श्रावकं दूषी नाम
मारस्तदानीं शिरसि मुष्टिनाऽभिघ्नन् तेनाङ्गीकृतस्तल्लक्षण एव च स्वशरीरेणा-
वीचौ महानरके प्रपतित इति। स्वशरीरेणेवेति वचनान्नास्त्यन्तराभव
इत्यभिप्रायः। स हि जीवन्नेव नारकीभिर्ज्वालाभिरिति। जीवन्नेवासौ मारो
नरकोत्थिताभिरग्निज्वालाभिरालिङ्गितत्वात् स्वशरीरावस्थादुःखोत्पत्तेः स्व-
शरीरेणैव प्रपतित इत्युक्तः, न तु कालमकृत्वा अन्तराभवावस्थां नरकोपपत्ति-
भवावस्थां च न गतवानित्यभिप्रायः। अत्युदीर्णपरिपूर्णानीति। क्षेत्राशयवि-
क्षेपयोगादत्युदीर्णानि, उपचितत्वात् परिपूर्णानि।
समनन्तरं नरकेषूपपद्यत इति। समनन्तरवचनान्नास्त्यन्तराभव इत्यभि-
प्रायः। अन्यां गतिमगत्त्वेति। उपपत्त्यन्तरप्रतिषेधपरमेतद्वाक्यम्, नान्तराभव-
प्रतिषेधपरमित्यभिप्रायः। पञ्चैवैति। यदि यथारुतं कल्प्यते, पञ्चभिरेवानन्तर्यैः
कृतैः, न त्वेकेन द्वाभ्यां वा नरकगमनं भवतीत्येतत् प्राप्नोति। पञ्चेति रुतात्
क्रियानन्तरं चानन्तर्यक्रियानन्तरं च नरकेषूपपन्न इति प्राप्नोति। यानि कृत्वोप-
चित्य समनन्तरं नरकेषूपपद्यत इति रुतान्न कालान्तरं जीवित्वा को वान्तराभव-
स्योपपद्यमानत्वं नेच्छतीति। विप्रकृतावस्थवचनादुपपत्त्यभिमुखो ह्युपपद्यमानः
इत्यभिप्रायः। न तु ब्रूम उपपन्नो भवतीति। न तूपपद्यत इत्येतत् पदमुपपन्ना-
र्थमिति ब्रूमः। तस्माददोष एषः।
१. ०रालिङ्गितः—का० । २. कल्पयते—जा० ।
३. का० पुस्तके नास्ति । ४. च—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४१९
इयं तर्हि गाथा कथं नीयते—
“उपनीतवया¹ जरातुरः सम्प्राप्तो हि यमान्तिकं² द्विज ।
वासोऽपि हि नास्ति तेऽन्तरा पाथेयं च न विद्यते तव” ॥
) इति ?
अत्रापि मनुष्येष्वन्तरावासो नास्तीत्यभिप्रायः । अथ वाऽन्तराभवेऽप्यस्य
वासो नास्ति; उपपत्तिदेशसम्प्राप्तिगमनाधिष्ठानादिति³ । अयमत्राभिप्रायः, नाय-
मभिप्रायः—इति कुत एतत्⁴ । तुल्य एष भवतोऽप्यनुयोगः ।
तस्मादुभयस्मिन्नपि पक्षे यथोक्तसूत्राविरोधान्न भवेदेतदन्तराभवस्याभावे
ज्ञापकम् । ज्ञापकं हि नाम अगतिका गतिरिति ॥ १२ ॥
अथ कां गतिं गमिष्यतः किमाकृतिरन्तराभवोऽभिनिवर्त्तते ?
एकाक्षेपादसावैष्यत्पूर्वकालभवाकृतिः
उपनीतवया इति । विस्तरः—मृत्युसमीपमुपनीतं वयोऽनेन सोऽयमुपनीत-
वयाः । द्विजेत्यामन्त्रणम् । कश्चिद् जीर्णो ब्राह्मण आमन्त्रितः । वासोऽपि
हि नास्ति तेऽन्तरेति । इदमत्र ज्ञापकम् । अन्तराभवाभावः इत्यभिप्रायः ।
पाथेयं पथ्योदनं च न विद्यते तव पारलौकिकः कुशलसम्भारस्तव नास्तीत्य-
भिप्रायः ।
मनुष्येष्वन्तरावासो नास्तीति । मरणगतस्य ते सतो मनुष्येष्वन्तरावासो
नास्ति । यथेह कस्यचित् प्रतिष्ठमानस्येत्यभिप्रायः । गमनाधिष्ठानादिति ।
गमनाविरामात् । अयमत्राभिप्रायः । यथा त्वया वर्ण्यतेऽस्त्यन्तराभव इति ।
नायमभिप्रायः । यथा मया वर्ण्यते नास्त्यन्तराभव इति । कुत एतत् ।
कुतो हेतोरेतद्भवति । तुल्य एष भवतोऽप्यनुयोगः । समान एष भवतोऽपि
प्रश्न इत्यर्थः ।
यथोक्तसूत्राविरोधादिति । तूष्णींभावसूत्राद्यविरोधात् । न भवेदेतत् सूत्र-
मन्तराभवस्याभावे ज्ञापकम् । ज्ञापकं हि नामागतिका गतिरिति । यस्यागतेरन्या
गतिर्नास्त्यसावगतिका गतिः । एतदुक्तं भवति—यदि यज्ज्ञापकं सूत्रं गाथा
वा यस्यार्थस्य द्योतनार्थमुच्यते, यदि तमेवार्थं द्योतयति नान्यदप्यर्थान्तरं
तद्विरुद्धम्, तज्ज्ञापकमनन्यगतिकमिति ॥ १२ ॥
१. उपनीततया—का० । २. ममान्तिकं—का० ।
३. ०संप्राप्तिप्रतिगम०—का० । ४. एवैतत्—का० ।

४२० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
येनैव कर्मणा गतिराक्षिप्यते तेनैवान्तराभवस्तत्प्राप्तये । अतो यां गतिं
गन्ता भवति, तस्यां गतौ य आगमिष्यत्पूर्वकालभवस्तस्यैवाभ्याकृतिर्भवति ।
एवं तर्हि शुनीप्रभृतीनामेकस्मिन् कुक्षौ पञ्चगतिकोऽन्तराभवोऽभिनिर्वर्त्तते¹
इति नारकोऽन्तराभवः मातुः² कुक्षिं निर्दहेत् ? पूर्वकालभवेऽपि तावन्नारका
न नित्यं प्रज्वलिता भवन्त्युत्सदेषु भ्रमन्तः, किं पुनरन्तराभविकाः !
अस्तु वा प्रज्वलितः । स तु यथा न द्रष्टुं शक्यते तथा न स्प्रष्टुमपि;
अच्छत्वादात्मभावस्येत्योच्यमेतत् । अन्तराभवानामप्यन्योन्यं कुक्षावसंश्लेषात्
कर्मप्रतिबन्धाच्च न दाहः ।
प्रमाणं तु यथा पञ्चषड्वर्षस्य दारकस्य, स तु पट्विन्द्रियो भवति ।
बोधिसत्त्वस्य पुनर्यथा सम्पूर्णयूनः, सलक्षणानुव्यञ्जनश्च ।
अत एवान्तराभवस्थेन मातुः कुक्षिं प्रविशता कोटीशतं चातुर्द्दीपिका-
नामवभासितम्³ ।
“ऐष्यत्पूर्वकालभवाकृतिः” इति । आ एष्यदष्यत्, ऐष्यतः पूर्वकालभवस्ये-
वाकृतिरस्येति ऐष्यत्पूर्वकालभवाकृतिः । कस्मात् ? एकाक्षेपात् । यस्मादैष्यन्ती
गतिस्तत्प्रापकश्चान्तराभवस्तेनैवैकेन कर्मणाक्षिप्यते ।
शुनीप्रभृतीनामिति शुनीशूकराप्रभृतीनाम् । पञ्चगतिक इति । पञ्चगति-
गामीत्यर्थः । यदि गर्भस्थोऽपि म्रियेत तस्य नारकोऽन्तराभवो मातुः कुक्षिं
निर्दहेत् । नारको हि प्रदीप्तो भवति, तद्रूपं चान्तराभव इति । पूर्वकालभवे-
ऽपीति विस्तरः । नारकपूर्वकालभवावस्था अपि नारका न नित्यं प्रज्वलिता
भवन्त्युत्सदेषु कुक्कुलादिषु भ्रमन्तः, किमङ्गान्तराभविकाः ।
अस्तु वा प्रज्वलित । इति नारकोऽन्तराभवः । कुक्षावसंश्लेषादिति ।
अन्तराभवानामच्छत्वादात्मभावस्यान्योन्यमसंश्लेषान्न दाहः । कर्मप्रति-
बन्धाच्च । तत्कर्मप्रतिबन्धान्न दाह इति कृत्वा । अत एव शुनीप्रभृतीनां
कुक्षेरदाहः ।
कोटीशतं चानुद्वीपिकानामवभासितमिति । यतः पूर्णयून इव बोधिसत्त्व-
स्यान्तराभवः सलक्षणानुव्यञ्जनश्च, अतोऽन्तराभवस्थेन तेन मातुः कुक्षिं प्रवेष्टु
मिच्छता त्रिसाहस्रमहासाहस्रो लोकधातुः स्वक्षेत्रमिति कृत्वाऽवभासितः ।
१ पाठ०—का० । २. का० पुस्तके नास्ति ।
३. ०मवभासितः—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४२१
यत्तर्हि माता बोधिसत्त्वस्य स्वप्ने गजपोतं पाण्डरं कुक्षिं प्रविशन्त-
मदाक्षीत् ? निमित्तमात्रं तत्; तिर्यग्योनेश्चिरव्यावर्तितत्वात्¹। तद्यथा—कृकी
राजा दश स्वप्नानद्राक्षीदिति ।
पाण्डरं गजपोतमिति । यद्यैष्यत्पूर्वकालभवाकृतिरन्तराभवः, कस्माद्
बोधिसत्त्वस्य माता गजपोतमेवं रूपमद्राक्षीत् ? निमित्तमात्रं तत् । तस्य बोधि-
सत्त्वस्य । तिर्यग्योनेश्चिरव्यावर्तितत्वात् । यतः प्रभृति लक्षणविपाकानि कर्मा-
ण्यारभते कर्तुं कल्पशते शेषे ततः प्रभृति तस्य सर्वा दुर्गतयो व्यावृत्ताः । तद्
यथा कृकी राजा दश स्वप्नानद्राक्षीत् । भविष्यतोऽर्थस्य निमित्तमात्रमिति ।
दश स्वप्ना विनये पठ्यन्ते । कृकिना किल राज्ञा दश स्वप्ना दृष्टाः—हस्ती
वातायनेन निर्गत्य पुच्छे सक्तः, कूपस्तृषितस्य पृष्ठतोऽनुधावति, सक्तुप्रस्थेन
मुक्ताप्रस्थो लभ्यते, चन्दनं काष्ठार्घेण विक्रीयते, आरामाः पुष्पफलसम्पन्नाः,
सर्वैश्च पुष्पफलमदत्तादायिभिर्ह्रियते, कलभैर्गन्धहस्तिनस्त्रास्यन्ते, अशुचिम्रक्षितो
मर्कटः परानुपलिम्पति, मर्कटाभिषेको वर्त्तते, पटकोऽष्टादशभिर्जनैराकृष्यते,
महाजनकाय एकत्र
तेन च ते भगवते काश्यपाय तथागताय निवेदिताः, भगवता च व्याकृताः—
भविष्यत्यनागतेऽध्वनि शाक्यमुनिर्नाम तथागतः। तस्य श्रावका विस्तीर्ण-
स्वजनबन्धुवर्गं प्रहाय प्रव्रजिता विहारेषु गृहसंज्ञामुत्पाद्य सङ्गं करिष्यन्ति,
हस्तिनो वातायननिर्गमनपुच्छलग्नवत्। कूपस्वप्नेन तच्छावका एव ब्राह्मण-
गृहपतीनाममभ्युपेत्य धर्मं देशयिष्यन्ति, तेषा श्रोतुकामता न संस्थास्यत
इत्येतद्दर्शयति। सक्तुमुक्ताप्रस्थस्वप्नेन तच्छावका एव सक्तुभिक्षाया अप्यर्था-
येन्द्रियबलबोध्यङ्गादीन् प्रकाशयिष्यन्ति । चन्दनस्वप्नेन तच्छावका एवा-
भावितकायशीलप्रज्ञास्तीर्थ्यमतानि गृहीत्वा बुद्धवचनेन समानीकरिष्यन्तीत्ये-
तद्दर्शयति । आरामस्वप्नेन तच्छावका एवावासमाश्रयं कृत्वा यत्तद् भविष्यति
सङ्घस्य पुष्पं वा फलं वाधिकं वा तद्विक्रीय विक्रीय जीविकां कल्पयिष्यन्ति,
तेन च गृहिणः प्रतिसंस्तरिष्यन्तीत्येतद्दर्शयति । कलभस्वप्नेन तच्छावका
एव दुःशीला पापधर्माणो भविष्यन्ति, ये ते भिक्षवः स्थविराः शीलवन्तः
कल्याणधर्माणस्तानावासेभ्यः प्रवासयिष्यन्तीत्येतद्दर्शयति । अशुचिम्रक्षित-
मर्कटस्वप्नेन तच्छावका एव दुःशोला पापधर्माणः सन्तो ये ते भिक्षवः कल्याणा-
स्तानसद्भिर्दोषैश्चोदयिष्यन्तीत्येतद्दर्शयति । मर्कटाभिषेकस्वप्नेन तच्छावका एव
सामन्तिकाभिषेकं विहारेषु करिष्यन्ति, लोकेऽपि च पण्डका अधिराज्यं कार-
१. ०व्यावृत्तत्वात्—का०।

४२२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
"करिकूपसक्तुचन्दनकलभारामास्तथा कपेरभिषेकः ।
अशुचिकपिः पटकलहाविति दश दृष्ट्वा नृपेण कृकिणा स्वप्नाः" ॥
नैव चान्तराभविकः कुक्षिं भित्त्वा प्रविशति, अपि तु मातुर्योनिद्वारेण ।
अत एव यमलयोर्यः पश्चात् प्रजायते स ज्यायानुच्यते, यः पूर्वं स कनीयानिति ।
धर्मसूत्रविभाष्यं कथं नीयते-
"वारण त्वमुपगम्य पाण्डरं षड्विषाणरुचिरं चतुष्क्रमम् ।
मातृगर्भशयनं विशेषसम्प्रजानन् ऋषिराश्रमं यथा" ॥
( ) इति ?
नैतदवश्यनेतव्यम् । न ह्येतत् सूत्रम्, न विनयः, नाभिधर्मः; काव्यमेतत् ।
कवीनां च काव्यं समायोजयतां केचिद् भावाः समारोपिता गच्छन्ति ।
अथवा-नेतव्यमेव । यथा अस्य माता स्वप्ने तं प्रविशन्तमद्राक्षीत्, तथा
सोऽपि गाथामकार्षीदिति ।
रूपावचरोऽप्यन्तराभवः सम्पूर्णप्रमाणः सवस्त्रश्च प्रादुर्भवति; अपत्राप्योत्स-
दत्वात् बोधिसत्त्वस्य सवस्त्रः । शुक्लायाश्च भिक्षुण्याः प्रणिधानवशाद् यावन्त-
मेव परिवेष्टिता निर्दग्धा । अन्यो नग्नः; कामधातोरनपत्राप्योत्सदत्वात् ॥
अथ कोऽयं पूर्वकालभवो नाम ?
स पुनर्मरणात् पूर्वं उपपत्तिक्षणात् परः ॥ १३ ॥
भवो हि नामाविशेषेण पञ्चोपादानस्कन्धाः । स एव चतुर्धा भिद्यते-
यिष्यन्ति इत्येतद्दर्शयति । पटस्वप्नेन तच्छासनमेवाष्टादशधाभेदं गमिष्यति,
न च विमुक्तिपटः स्फाटयिष्यत इत्येतद्दर्शयति । कलहस्वप्नेन तच्छ्रावका
एव निकायपरिग्रहात् परस्परं विवादमापत्स्यन्त इत्येतद्दर्शयतीति । संग्रह
श्लोकः-
"करिकूपसक्तुचन्दनकलभारामास्तथा कपेरभिषेकः ।
अशुचिकपिः पटकलहाविति दश दृष्टा नृपेण कृकिणा स्वप्नाः ॥"
( )
अपत्राप्योत्सदत्वात् । अपत्राप्योत्कटत्वात् ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४२३
अन्तराभवो यथोक्तः, उपपत्तिभवो प्रतिसन्धिक्षण एव¹, तस्मात् परेण
मरणक्षणं पर्युदस्यान्यः सर्वो भवः पूर्वकालभवः, चरमक्षणो मरणभवः, यत
ऊर्ध्वमन्तराभवो भवति रूपिषु चेत् सत्त्वेषूपपद्यते ॥ १३ ॥
स चायमन्तराभवः—
सजातिशुद्धदिव्याक्षिदृश्यः
समानजातीयैरेवान्तराभवैर्दृश्यते²। येषां च दिव्यं चक्षुः सुविशुद्धम-
भिज्ञामयं त एनं पश्यन्ति । उपपत्तिचक्षुषा तु न दृश्यते; अत्यर्थमच्छत्वात्³ ।
देवान्तराभविकः सर्वान् पश्यति । मनुष्यप्रेततिर्यङ्नारकान्तराभविकाः पूर्वं
पूर्वमपास्येत्यपरे ।
कर्मर्द्धिवेगवान् ।
उपपत्तिभवः प्रतिसन्धिक्षण एव । तस्मात् परेण प्रतिसन्धिक्षणादन्यो भवः
पूर्वकालभवः । रूपिषु चेत् सत्त्वेषूपपद्यत इति । आरूप्यधातावन्तराभावाद्विदं
विशेषवचनम् ॥ १३ ॥
समानजातीयैरिति । नारकोऽन्तराभवो नारकैरेवान्तराभवैर्दृश्यते । एवं
यावद्देवान्तराभवः देवान्तराभवैरेवेति । सुविशुद्धमिति । एकादशदिव्य-
चक्षुरुपक्षालवर्जितम् । ते पुनरपक्षाला विचिकित्सामनसिकारो कायदौष्ठुल्यं
स्त्यानमिद्धमौद्धत्यमभ्यारभ्य वीर्यमौद्धित्यं छम्भितत्वं नानात्वसंज्ञा अभिजल्पः
अभिध्यायितत्वं ज्ञेयेषु यथासूत्रम् । अभिज्ञामयमिति । अभिज्ञास्वभावभाव-
नामयमित्यर्थः । उपपत्तिप्रतिलम्भिकमपि देवादीनां दिव्यमिष्यते, न तु
सुविशुद्धम् ।
देवान्तराभविकमिति विस्तरः । अपर आहुः । न समानजातीयैवान्तराभवो
दृश्यते, किं तर्हि ? देवान्तराभविकः सर्वान् देवान्तराभविकादीन् पश्यति ।
मनुष्यप्रेततिर्यङ्नारकान्तराभविकाः पूर्वं पूर्वमपास्य । कथम् ? मनुष्यान्तराभविको
देवान्तराभविकं पूर्वमपास्य मनुष्यप्रेततिर्यङ्नारकान्तराभविकान् पश्यति,
प्रेतान्तराभविको देवमनुष्यान्तराभविकौ पूर्वावपास्य प्रेततिर्यङ्नारकान्तरा-
भविकान् पश्यति, एवं यावन्नारकान्तराभविको देवान्तराभविकादीन् पूर्वा-
नपास्य नारकान्तराभविकानेव पश्यति । गतीनामुत्तरोत्तरनिकृष्टत्वादिति ।
१. गतिषु प्रतिसन्धिक्षणः—का० । २ ०भविकै०—का० ।
, ३. जात्यर्थम०—का० ।

४२४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
ऋद्धिः = आकाशगमनम्, कर्मणा ऋद्धिः कर्मर्द्धिः, तस्या वेगः कर्मर्द्धि-
वेगः = शीघ्रता, सोऽस्यास्तीति कर्मर्द्धिवेगवान् । येनासौ न शक्यो बुद्धैरपि
प्रतिबन्धुम्; कर्मणोऽस्य बलीयत्वात् ।
सकलाक्षः,
समग्रपञ्चेन्द्रियः ।
अप्रतिघवान्,
प्रतिघातः = प्रतिघः, सोऽस्यास्तीति प्रतिघवान्, न प्रतिघवानप्रतिघवान् ।
वज्रादिभिरप्यनिवार्यत्वात् । तथा हि--प्रदीप्तायःपिण्डभेदे तन्मध्यसम्भूतः
किमिरुपलब्धः श्रूयते ।
यस्यां च गतौ स उत्पत्स्यमानस्तस्याः सर्वथा--
अनिवर्त्यः,
न हि कदाचिन्मनुष्यान्तराभवोऽन्तर्धाय देवान्तराभवो भवति, अन्यो वा ।
नियतमनेन--यामेव गतिमधिकृत्याभिनिर्वृत्तस्तस्यामेवोत्पत्तव्यम्, नान्यस्यामिति ।
किं पुनरन्तराभवोऽपि कामावचरः कवलीकारमाहारं भुङ्क्ते ? ओमित्याह ।
न त्वौदारिकम्, किं तर्हि ?
स गन्धभुक् ॥ १४ ॥
अत एव 'गन्धर्वः' इत्युच्यते, धातूनामनेकार्थत्वात् । ह्रस्वत्वं शकन्धु-
कर्कन्धुवत् । अल्पेशाख्यस्तु दुर्गन्धाहारः, महेशाख्यः सुगन्धाहारः ।
अत एव गन्धर्व इति । यतो गन्धगतो गन्धर्वः । गन्धमर्वति भक्षयति
गन्धर्व इत्यर्थः । धातूनामनेकार्थत्वात् । अयमर्वतिर्न केवलं गत्यर्थे वर्तते, किं
तर्हि ? भोजनार्थेऽपीति । गत्यर्थपरिग्रहेऽप्यदोषः । गन्धमर्वति गच्छति भोक्तु-
मिति गन्धर्व इति । ह्रस्वत्वं शकन्धुकर्कन्धुवदिति । कृदन्त इति पररूपनिपात-
नात् शकन्धुकर्कन्धुरिति पररूपसिद्धिर्यथा तथेहापि गन्धर्व इति ।
अल्पेशाख्यः । अनुदारो हीनजातीय इत्यर्थः । ईष्ट इतीशः, अल्प
ईशोऽल्पेशः । अल्पेश इत्याख्या यस्य सोऽल्पेशाख्यः । विपर्ययान्महेशाख्यः ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४२५
कियन्तं कालमवतिष्ठते ?
१. नास्ति नियम इति भदन्तः । यावदुपपत्तिसामग्रीं न लभते नहि
तस्यायुषः पृथगेवाक्षेपः, एकनिकायसभागत्वात् । इतरथा हि तस्यायुषः क्षया-
न्मरणभवः प्रसज्येत ।
यथासुमेरोः स्थलं मांसस्य स्यात् तत् सर्वं वर्षासु किमीणां पूर्येत, किमिदानीं
तत्प्रतीक्षा एव तेषामन्तराभवा आसन्, कुतो वा तदा तेभ्यो गता इति
वक्तव्यम् ? नैतदागतं सूत्रे शास्त्रे वा ।
एवं तु युज्यते—गन्धरसामिगृद्धानामल्पायुषां जन्तूनामन्तो नास्ति ।
ते तं गन्धं घ्रात्वा गन्धरसाभिगृद्धाः कालं कुर्वन्तः क्रिमिनिकायभागोत्पादकं¹
कर्म विबोध्य² तया तृष्णया क्रिमिषूपजायन्त³ इति ।
अथ वा—नूनं तत्प्रत्ययप्रचुर एव काले तत्संवर्त्तनीयानि कर्माणि विपाका-
भिनिर्वृत्तौ वृत्तिं लभन्ते, नान्यत्र । तथा हि चक्रवर्त्तिसंवर्त्तनीये कर्माणि अशीति-
वर्षसहस्रायुषि प्रजायां बहुतरायुषि वा चक्रवर्त्तिनो जायन्ते, नान्यस्याम् ।
एकनिकायसभागादिति । यश्च पूर्वकालभवो यश्चान्तराभवस्तत् प्रापकः,
तयोरेक एव निकायसभागः । अत एकनिकायसभागत्वात् । येनैव कर्मणायुष्येण
पूर्वकालभवस्यायुराक्षिप्यते, तेनैवान्तराभवस्य । इतरथा हि । यदि तस्यान्तरा-
भवायुषः पृथगाक्षेपः स्यात्, तस्याप्यायुषः अन्तराभविकस्य क्षयान्मरणभवः
प्रसज्येत, पूर्वकालभववत् । तस्मान्नास्ति नियम इति भदन्तः ।
ते तं गन्धं घ्रात्वा गन्धरसाभिगृद्धा इति विस्तरः । ते क्षुद्रजन्तवस्तं गन्धं
घ्रात्वा तत्सहचरं चानुभूतं रसमनुस्मृत्य गन्धरसाभिगृद्धाः कालं कुर्वन्तः क्रिमि-
निकायभागोत्पादकं कर्म विबोध्य तया गन्धरसतृष्णया विपाकाभिमुखं कृत्वाऽन्त-
राभवसन्तत्या क्रिमिषूपजायन्त इति । तत्प्रत्ययप्रचुर एव काल इति । क्रिमिप्रत्यय-
प्रचुरे काले तत्संवर्त्तनीयानि कर्माणि क्रिमिसंवर्त्तनीयानि विपाकाभिनिर्वृत्तौ वृत्तिं
लभन्ते । विपाकदानायाभिमुखीभवन्तीत्यर्थः । "सामग्रीं प्राप्य कालं च फलन्ति
खलु देहिनाम्" ( ) इति वचनात् । नान्यत्र । न तत्प्रचुरे काले ।
नान्यस्यामिति । नाल्पायुषि "—*-किन्तुःहिना नोन्जीतिनह्यवत्वात्" (
) इति वचनात् । अत एवेति । यस्माद् विद्यमानान्यपि चक्रवर्त्ति-
१. क्रिमिभावसंवर्त्तनीय—का० । २. प्रबोध्य—का० ।
३. ०पूपद्यन्ते—का० ।

अत एव चोक्तं भगवता—“अचिन्त्यः सत्त्वानां कर्मविपाकः” ( ) इति ।
२. सप्ताहं तिष्ठतीति भदन्तवसुमित्रः । यदि तावता सामग्रीं न लभते
तत्रैव पुनश्च्युत्वा जायन्ते ।
३. सप्ताहानीत्यपरे ।
४. अल्पं कालमिति वैभाषिकाः । स हि सम्भवैषित्वात् सन्धावगत्वा
सन्धिं बध्नातीति यथास्वसमग्राः प्रत्यया भवन्ति । नियतं चानेन—तस्मिन् देशे
तस्यां जातौ जनितव्यं भवति, तदा कर्माण्येव प्रत्ययानां सामग्रीमावहन्ति ।
अथानियतं ततोऽन्यत्र देशे तस्यां जातौ जायते सदृश्यामिति ।
५. अपरे त्वन्यथा—गवामूष्मसु मैथुनस्य प्राचुर्यम्, शरदि शुनाम्,
ऋक्षाणां हेमन्ते, वसन्ते चाश्वानाम् । गवयशृगालखरतरक्षाणां पुनः कालो
नास्तीति येनान्यत्र काले गोषूपपत्तव्यं स गवयेषूपपद्यते, येन श्वसु स शृगालेषु,
येनाश्वेषु स गर्दभेषु, येन ऋक्षेषु स तरक्षूषूपपद्यत इति ।
न त्वस्य निकायभागान्तरभवो नान्यत्र निकायसभागे शक्यमुत्पत्तुमेक-
कर्माक्षेपादिति १ वक्तव्यमेतत् ॥ १४ ॥
स खल्वेष गतिदेशसम्प्राप्त्यर्थं प्रादुर्भूतोऽन्तराभवः—
विपर्यस्तमतिर्याति गतिदेशं रिरंसया ।
संवर्त्तनीयानि कर्माणि विपाकाभिनिवृत्तौ कदाचिदेव वृत्तिं लभन्ते, बहुप्रत्यया-
पेक्षित्वात्, सम्भवैषित्वादुपपत्त्यभिलाषित्वात् ।
कर्माण्येव प्रत्ययानां सामग्रीमावहन्तीति । कर्माधिपत्येनाश्वादीनां प्रसिद्धं
कालमतिक्रम्य कालान्तरेऽपि मैथुनं भवतीति । एककर्माक्षेपादिति । येनैव
कर्मणा गवादिनिकायसभाग आक्षिप्यते, तेनैव कर्मणा तदन्तराभव आक्षिप्यत
इत्यतो वक्तव्यमेतत् । यदुक्तं येनान्यत्र काले गोषूपपत्तव्यं स गवयेषूपपद्यत
इति विस्तरेण । न निकायभेदादेकाक्षेपकत्वं हीयते, तत्कर्मण एकजातीयत्वात्,
गत्याकृतिसंस्थानान्तरापरित्यागाच्च । गतिनियतानां हि कर्मणामुपपत्तिवैचित्र्यं
दृष्टम्, कल्माषपादादिवदिति । नास्त्येष दोष इत्याचार्यसङ्घभद्रः ॥ १४ ॥
“विपर्यस्तमतिः” इति । अनुनयसहगतेन वा चित्तेन यथा विपर्यस्तमति-
१. ॰मेककाम०—का० ।

ते" -> in line 7:
जा - त - ह - र्षो - ऽ - भि - नि - वि - श - ते
In line 7 it is clearly 'अभिनिविशते'.
In line 24:
अ - भि - नि - वि - [?] - [?]
Wait, look at line 24:
Between 'वि' and 'प्रतिष्ठतीत्यर्थः':
Wait, look at the word:
"अभिनिविशंतं"? No!
Wait, look at line 24:
"अभिनिविशते" - wait, look at the character:
Could it be "अभिनिविशते"?
Wait, look at the dot above: there is a dot above 'श' and a dot above 'ते'?
Wait, no, look at the word:
अ भि नि वि शं तं -> wait, look at the bottom of 'तं' vs 'ते':
It has no right loop, it's just 'त'.
Above it, there is a dot AND a stroke?
Actually, let's look at:
Does it say "अभिनिविशते"?
Let's look at the letters:
अ भि नि वि श ते
Wait, why does it look like there might be an anusvara? It's just a broken letter or a small ink mark. But wait, could it be 'अभिनिविशते'?
Yes, "अभिनिविशते प्रतिष्ठतीत्यर्थः" is

४२८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
तान्येवेत्येके। अनिन्द्रियं हि शुक्रशोणितमन्तराभवेन सार्धं निरुध्यते, सेन्द्रियं
प्रादुर्भवति। बीजाङ्कुरनिरोधोत्पादन्यायेन यत्तत् कललमित्याख्यायते। एवं च
कृत्वा^१ सूत्रपदं सूत्रे सुनीतं भवति—“मातापितृशुचिकललसम्भूतस्य” ( )
इति। तथा “दीर्घरात्रं युष्माभिर्भिक्षवः कटसिः संवर्द्धिता रुधिरबिन्दुरुपात्तः”
( ) इति।
भूतान्तराण्येवेत्यपरे। तद्यथा पर्णक्रिमेः। अशुचिसन्निश्रयोत्पत्त्यभिसन्धि-
वचनात्^२ तु कललस्य सूत्राविरोध इति। एवं तावदण्डजां च योनिं प्रतिपद्यते।
अन्यत्र तु यथायोगं वक्तव्यमित्याहुः।
स्मिन्नेव क्षणे बीजं निरुध्यतेऽङ्कुरश्चोत्पद्यते; तुलादण्डनामोन्नामवन्नाशोत्पादयोः
समकालत्वात्।
यत्तत् कललमित्याख्यायत इति। “कललं प्रथमं भवति कललाज्जायतेऽ-
र्बुदः” इत्यादिवचनात्। एवं च कृत्वा सूत्रपदमिति। “वल्मीक इति भिक्षो अस्य
कायस्यैतदधिवचनम्। रूपिण औदारिकस्य चातुर्महाभूतस्य ओदनकुल्माषोपचि-
तस्य मातापितृशुचिकललँसम्भूतस्य” इति विस्तरः। मातापितृशुच्येव कललम्,
ततः सम्भूतस्येत्यर्थः। कटसिरिति। श्मशानम्। रु

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४२९
तत्र चायं योगो दृश्यते—
गन्धस्थानाभिकामोऽन्यः,
संस्वेदजां योनिं प्रतिपद्यमान उपपत्तिस्थानं गन्धाभिलाषात्¹ गच्छत्यमे-
ध्यम्, मेध्यं वा यथाक्रमम् । उपपादुकां तु योनिं प्रपद्यमानः स्थानाभिलाषात् ।
कथं नरकेषु स्थानाभिलाषः ? विपर्यस्तबुद्धित्वात् । स हि शीतवात-
वर्षाभिषेकैरात्मानं बाध्यमानं पश्यति, नरकेषु चाग्निं दीप्यमानम् । तत्र उष्णा-
भिलाषाद् धावति । पुनस्तप्तवातातपाग्निसन्तापैरात्मानं बाध्यमानमनुपश्यन् शैत्यं
च नरकेषु शीताभिलाषाद्धावति । यदवस्थस्तदुपपत्तिसंवर्तनीयं कर्माकार्षीत्,
तदवस्थं² आत्मानं² तांश्च सत्त्वान् पश्यन् धावतीति पूर्वाचार्याः ।
तत्र पुनर्दैवान्तराभव ऊर्ध्वं गच्छत्यासनादिवोत्तिष्ठन् मनुष्यतिर्यक्प्रेतानां
मनुष्यादिवत् ।
ऊर्ध्वपादस्तु नारकः ॥ १५ ॥
“ते वै पतन्ति नरकादूर्ध्वपादा अवाङ्मुखाः ।
ऋषीणामतिवक्तारः³ संयतानां तपस्विनाम् ॥” ( )
इति गाथाभिधानात् ॥ १५ ॥
यदुक्तम्—“विपर्यस्तमतिर्याति” इति, किमवश्यं सर्वोऽन्तराभवस्तथा
मातुः कुक्षिमवक्रामति ? नेत्याह । किं तर्हि ? चतस्रो गर्भावक्रान्तयः सूत्र
उक्ताः । कतमाश्चतस्रः ?
सम्प्रजानन् विशत्येकः,
तत्र चायं योगो दृश्येत इति । आचार्यो ब्रवीति । शैत्यञ्च नरकेष्विति । शीत-
नरकोपपत्तिकोले । यदवस्थ इति । औरभ्रिकाद्यवस्थः । यथाभूतेन तद्वेधं कृतं
प्राक्कर्म तादृशान् सत्त्वान् स्वप्न इव प्रेक्ष्य नरके स धावति । पूर्वाचार्याः ।
योगाचारा आर्यासङ्गप्रभृतयः ।
आसनादिवोत्तिष्ठन्निति । ऊर्ध्वोपपत्तिस्थानगमनात् । मनुष्यादिवदिति ।
यथा मनुष्यस्तिर्यङ् प्रेतश्च गच्छति, तद्वत् ।
ऋषीणामतिवक्तार इति । अधिक्षेप्तारः अपवदितार इत्यर्थः ॥ १५ ॥
१. गत्वाभि०—का० । २-२. तदवस्था०—का० । ३. ०मभिवक्तारः—का० ।

४३० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
तिष्ठति निष्क्रामति वा सम्प्रजानन् ।
तिष्ठत्यपरः,
सम्प्रजानन्निति वर्तते । प्रविशत्यपीत्यपिशब्दात् ।
अपरः ।
निष्क्रामत्यपि,
सम्प्रजानन् प्रविशति तिष्ठत्यपि ।
सर्वाणि मूढोऽन्यः,
कश्चित् पुनः सर्वाण्येवासम्प्रजानन् करोति प्रविशत्यसम्प्रजानन् तिष्ठति निष्क्रा-
मत्यपि । एताश्चतस्रो गर्भावक्रान्तयः प्रतिलोमं निर्दिष्टाः श्लोकबन्धानुगुण्यतः ।
नित्यमण्डजः ॥ १६ ॥
अण्डजः सत्त्वो नित्यं मूढ एव सर्वाणि करोति ।
कथमण्डाज्जातो गर्भं प्रविशति ? योऽपि जनिष्यते सोऽप्यण्डजः ।
अथ वा भाविन्यापि संज्ञया निर्देशः क्रियते । तद्यथा—"संस्कृतमभि-
संस्करोति" ( ) इति सूत्रे, ओदनं पचतीति सक्तुं पिनष्टीति लोके ।
तस्मान्नैष दोषः ।
“नित्यमण्डजः” इति नित्यग्रहणात् । “सर्वाणि मूढः” इत्यत्र नास्ति
नियमः । भवति तु सम्प्रजानन्नपि । प्रतिलोमं निर्दिष्टा इति । सूत्रे हि यः
सर्वाण्यसम्प्रजानन् करोति । एषा प्रथमा गर्भावक्रान्तिरुक्ता । तिस्रस्तु यथा-
निर्दिष्टानुपूर्विका एवेति ;
योऽपि जनिष्यते सोऽप्यण्डज इति । अण्डाज्जनिष्यते अण्डज इत्यभिप्रायः ।
आवश्यको ह्यभूतार्थो भूतवदुच्यते तथा, "वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा"
( पा० सू० ३.३.१३१ ), "आशंसायां भूतवच्च" ( पा० सू० ३.३.१३२ ) ।
कश्चित् कस्मैचिद्वक्ता भवेत्—आगच्छन्तमेव तथा आगतमेव मां विद्धीति ।
तस्माददोष एषः । अण्डाज्जातो जनिष्यते जायते चेत्यण्डजः; "अन्येभ्योऽपि
दृश्यते" (पा० सू० ३.३.१३०) इति वचनात् । तस्माददुष्टमेतदित्याचार्यसङ्घभद्रः ।
अथवा भाविन्यापि संज्ञयेति । भविष्यन्त्यापि संज्ञया निर्देशः क्रियते । तद्यथा
संस्कृतमभिसंस्करोतीति । जनितावस्थायां संस्कृतं भवति, न जन्यमाना-
वस्थायाम् । नहि संस्कृतस्य पुनः संस्कारो युज्यते । भविष्यन्त्या तु संज्ञया
तथा निर्देशः क्रियते । एवमोदनं पचतीत्यादि योज्यम् ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४११
कथं पुनरसम्प्रजानन् मातुः कुक्षिं प्रविशति यावन्निष्क्रामत, कथं वा
सम्प्रजानन् ?
अल्पेशाख्यस्य तावत् सत्त्वस्य मातुः कुक्षिं प्रविशतः एवं विपरीतौ
संज्ञाधिमोक्षौ प्रवर्त्तेते—वातो वाति, देवो वर्षति, शीतं दुर्द्दिनं महतो वा
जनकायस्य कोलाहलम्, हन्त तृणगहनं वा प्रविशामि वनगहनं वा पर्णकुटीं वा,
वृक्षमूलं वा चोपसर्पामि¹ कुड्यमूलं वेति, तिष्ठतोऽप्येषु तिष्ठामीति निष्क्रामतो-
ऽप्येभ्यो निर्यामीति । महेशाख्यस्य तु सत्त्वस्य—आरामं वा प्रविशाम्युद्यानं च²,
प्रसादं वाऽभिरोहामि कूटागारं वा पर्यङ्कं वेति, तथा तिष्ठामि निर्यामीति । एवं
तावदसम्प्रजानन् प्रविशति यावन्निष्क्रामति ।
सम्प्रजानँस्तु सम्यक् प्रजानाति—मातुः कुक्षिं प्रविशामि, अत्रैव तिष्ठामि,
अत एव निर्यामीति । नास्य विपरीतौ संज्ञाधिमोक्षौ प्रवर्त्तेते ॥ १६ ॥
अत्र पुनरपदिश्यते—
गर्भावक्रान्तयस्तिस्रश्चक्रवर्त्तिस्वयम्भुवाम् ।
चक्रवर्त्तिनश्च स्वयम्भुवोश्च प्रत्येकबुद्धसम्बुद्धयोश्च । यथाक्रममित्यन्ते वक्ष्यति ।
कथं पुनरसम्प्रजानन् मातुः कुक्ष प्रविशतीति विस्तरः । सन्निकृष्टावस्था
उपपत्तिदेशस्य । "विपर्यस्तमतिर्याति" ( अभि० ३.१५ ) इति । विप्रकृष्टा-
वस्था अधिमोक्षोऽधिमुक्तिः । तथा तिष्ठामि निर्यामीति । कथम् ? तथा
तिष्ठतोऽप्येषु तिष्ठामीति, निष्क्रामतोऽप्येभ्यो निर्यामीति । अयमनयोर्विपर्या-
सयोविशेष इति ।
अपरे पुनराहुः—न केवलं रागद्वेषाभ्यामेव विपर्यस्तमतिरुत्पत्तिदेशं
गच्छति, किं तर्हि ? अन्यथापि । कथमिति ? वातो वाति, देवो वर्षतीत्यादि ।
तथा आरामं प्रविशाम्युद्यानं चेत्यादि । सम्प्रजानंस्तु सम्यक् चित्तेन प्रजानाति—
मातुः कुक्षिं प्रविशामीत्येवमादिः । यदि सम्यक् प्रजानाति, कथं क्लिष्टेनैव
प्रतिसन्धबन्धो व्यवस्थाप्यते ? मातृस्नेहादियोगात् क्लिष्टं चित्तं भवति ।
अपर आह—मातुः कुक्षि प्रविशत एवं विपरीतौ संज्ञाविधामांक्षाविति । उप-
पन्नमात्रावस्थायामेतद् भवति—वातो वाति यावद्वृक्षमूलं चोपसर्पामि, कुण्ड्य-
मूलं चेति, तिष्ठतोऽप्येषु तिष्ठामीति, निष्क्रामतोऽप्येभ्यो निर्यामीत्येवमादि ।
१. सर्पामि—का० । २. वा—का० ।

४३२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कोश-
तत्र प्रथमा चक्रवर्तिनः । स हि प्रविशत्येव सम्प्रजानन् न तिष्ठति नापि
निष्क्रामति । प्रत्येकबुद्धस्तिष्ठत्यपि । बुद्धो निष्क्रामत्यपि । अत्रापि भाविन्या
संज्ञया निर्देशः ।
कर्मज्ञानोभयेषां वा विशदत्वाद् यथाक्रमम् ॥ १७ ॥
विशदकर्मणामुदारपुण्यक्रियाणां प्रथमा । विशदज्ञानानां बाहुश्रुत्यकृत-
प्रविचयानां द्वितीया । विशदपुण्यकर्मज्ञानानां तृतीया । त एव त्वेते चक्रवर्त्यादय
एवम्भूता युज्यन्ते यथाक्रमम् । शेषाणां चतुर्थीति सिद्धं भवति ॥ १७ ॥
अत्रेदानीं बाह्यका आत्मवादं परिगृह्योत्तिष्ठन्ते-यदि सत्त्वो लोकान्तरं
सञ्चरतीति प्रतिज्ञायते सिद्ध आत्मा भवतीति ? स एष प्रतिषिध्यते-
नात्मास्ति,
कीदृश आत्मा ? य इमान् निक्षिपत्यन्यांश्च स्कन्धान् प्रतिसन्दधातीति
परिकल्प्यते, स तादृशो नास्त्यन्त्व्यापारपुरुषः । एवं तूक्तं भगवता-
“अस्ति कर्मास्ति विपाकः, कारकस्तु नोपलभ्यते य इमांश्च स्कन्धान्निक्षिपति
अन्यांश्च स्कन्धान् प्रतिसन्दधात्यन्यत्र धर्मसंकेतात् । तत्रायं धर्मसंकेतो यदु-
तास्मिन् सतीदं भवतीति विस्तरेण प्रतीत्यसमुत्पादः” ( ) ।
कीदृशस्तर्ह्यात्मा न प्रतिषिध्यते ?
स्कन्धमात्रं तु,
यदि तु स्कन्धमात्रमेवात्मेति उपचर्यते, तस्याप्रतिषेधः । एवं तर्हि स्कन्धा
एव लोकान्तरं सञ्चरन्तीति प्राप्तम्, स्कन्धमात्रं तु नात्र सञ्चरतीति ।
क्लेशकर्माभिसंस्कृतम् ।

तत्र प्रथमेति विस्तरः । चक्रवर्तिनः, येयं “सम्प्रजानन् विशत्येकः” इति ।
द्वितीया प्रत्येकबुद्धस्य, येयं “तिष्ठत्यपरः” इति । तृतीया बुद्धस्य, येयं
“निष्क्रामत्यपि” इति । अत्रापि भाविन्येति । ते न चक्रवर्त्यादयस्तदानीमिति
कृत्वा । त एवं त्वेते चक्रवर्त्यादय इति । पर्यायमात्रमेतदुक्तम् । अर्थस्तु स
एवेत्यभिप्रायः ॥ १६-१७ ॥
सङ्केतो हेतुफलसम्बन्धव्यवस्था ।
“क्लेशकर्माभिसंस्कृतम्” इति क्लेशकर्मपरिभावितमित्यर्थः ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४३३
अन्तराभवसन्तत्या कुक्षिमेति प्रदीपवत् ॥ १८ ॥
क्षणिका हि स्कन्धाः, तेषा सञ्चरितुं नास्ति शक्तिः । क्लेशैस्तु परिभावितं
कर्मभिश्च क्लेशमात्रमन्तराभवसंज्ञिकया सन्तत्या मातुः कुक्षिमायाति ।
तद्यथा—प्रदीपः क्षणिकोऽपि सन्तत्या देशान्तरमिति नास्त्येष दोषः ।
तस्मात् सिद्धमेतद्—सत्यप्यात्मनि क्लेशकर्माभिसंस्कृतः स्कन्धानां सन्तानो
मातुः कुक्षिमापद्यत इति ॥ १८ ॥
स पुनः—
यथाक्षेपं क्रमाद् वृद्धः सन्तानः क्लेशकर्मभिः ।
परलोकं पुनर्याति ;
न हि सर्वस्य स्कन्धसन्तानस्याक्षेपस्तुल्यो भवति; आयुष्यस्य कर्मणो
भेदात् । अतो यस्य यावानाक्षेपस्तस्य तावती वृद्धिः क्रमेण भवति ।
केन क्रमेण ?
“कललं प्रथमं भवति कललाज्जायतेऽर्बुदः ।
अर्बुदाज्जायते पेशी पेशीतो जायते घनः ॥
घनात् प्रशाखा जायन्ते केशरोमनखादयः ।
इन्द्रियाणि च रूपीणि व्यञ्जनान्यनुपूर्वशः ॥ ( )
इत्यार्याः । एताः पञ्च गर्भावस्थाः कललार्बुदपेशीघनप्रशाखावस्थाः ।
तस्य खलु कालान्तरेण परिपाकप्राप्तस्य गर्भशय्यस्याभ्यन्तरात् मातुः कुक्षौ
कर्मविपाकजा वायवो वान्ति, ये तं गर्भशल्यं सम्परिवर्त्य मातुः कायादधःद्वारा-
भिमुखमवस्थापयन्ति । स कूरपुरीषपिण्ड इवातिमात्रं स्थानात् प्रच्युतो दुःखं
सम्परिवर्त्तयते ।
“प्रदीपवत्” इति । ‘सन्ततिन्यायसञ्चारि स्कन्धपञ्चकम्, क्षणिकत्वात्,
प्रदीपवत्’ इति दर्शयति ।
“यथाक्षेपम्” इति । आक्षेपस्तावत् कालप्रबन्धः । एतच्च विशेषणमायुष्य-
स्यायुःसंवर्त्तनीयस्य कर्मणो भेदात् ।
व्यञ्जनान्यनुपूर्वश इति । व्यञ्जनानि चक्षुराद्यधिष्ठानानि, तैर्हि चक्षुरादीन्य-
भिव्यज्यन्ते ।

४३४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक--
यदि पुनः कदाचिन्मातुराहारविहारक्रियापचारेण च पूर्वकर्मापराधेन
गर्भ एव व्यापादं प्राप्नोति, तत एनं तज्ज्ञाः स्त्रियः कुमारभृत्यका वा
सुखोष्णेन सर्पिस्तैलेन सुपिष्टेन शाल्मलीकल्कनान्येन वा हस्तमभ्यज्य तीक्ष्णं
तनुकां चात्र शस्त्रकमुपनिबध्य तस्मिन् वर्चस्कूप इवोग्रदुर्गन्धान्धकारसमलपल्वले
सुबहुकृमिकुलसहस्रावासे नित्यस्राविणि सततप्रतिक्रिये शुक्रशोणितलसिकामल-
संक्लिन्नकथितपिच्छिले परमबीभत्सदर्शने छिद्रतनुचर्मावच्छादिते पूर्वकर्मविपाकजे
तस्मिन्¹ कायनाडीव्रणे¹ हस्तं प्रवेश्याङ्गमङ्गं निकृत्याध्याहरन्ति । स चाप्यपर-
पर्यायवेदनीयेन कर्मणा पूर्वकेण कामपि गतिं नीयते ।
अथ पुनः स्वस्ति प्रजायते, तत एनं माता पुत्राभिलाषिणी तत्परिचारिका²
वा स्त्रियः सद्योजातकं तरुणव्रणायमानात्मानं शङ्खक्षारायमाणसंस्पर्शाभ्यां पाणिभ्यां
परिगृह्य स्नापयन्ति, स्तन्येन सर्पिषा वाप्याययन्ति, औदारिकं चाहारमाहर्तुं
क्रमेणाभ्यासयन्ति । तस्य वृद्धेरन्वयादिन्द्रियाणां परिपाकात् पुनरपि क्लेशाः समुदा-
चरन्ति, कर्माणि चोपचयं गच्छन्ति । स तैः कायस्य भेदान्तराभवसन्तत्या
पूर्ववत् परलोकं पुनर्याति ।
इत्यनादिभवचक्रकम् ॥ १९ ॥
तस्मिन् वर्चः कूप इवेति । तस्मिन् कायनाडीव्रणे । निन्दावचनमेतत् । नाडी-
व्रण इव नाडीव्रण इति । उग्रो दुर्गन्धः उग्रदुर्गन्धः । अन्धकारश्चासावालोकरहि-
तत्वात् । समलानां च पल्वलोऽसौ पल्वल इवेति कृत्वा, तस्मिन् सततप्रतिक्रिये
नित्यकर्त्तव्यशौचे । शुक्रेण पौंस्नेन । शोणितेन स्त्रैणेन । लसीकया द्रवविशेष-
लक्षणया, मलेन च संक्लिन्ने समन्तात् क्लिन्ने । विक्किन्ने विशेषेण क्लिन्ने
कथिते पूतौ पिच्छिले च तस्मिन् हस्तौ सम्प्रवेश्याङ्गमङ्गं हस्तपादादिकं निकृत्य
छित्त्वा अध्याहरन्ति अध्याकर्षयन्ति ।
तरुणं व्रणं सरुजम्, तरुणव्रणमिवात्मानमाचरंस्तरुणव्रणायमानः, तरुण-
व्रणायमान आत्माऽस्येति तरुणव्रणायमानात्मानं बालकम्, शङ्खं च क्षारं च
शङ्खक्षारम्, तदिवात्मानमाचरन् शङ्खक्षारायमाणः, शङ्खक्षारायमाणः संस्पर्शोऽन-
योरिति शङ्खक्षारायमाणसंस्पर्शौ पाणी, ताभ्यां परिगृह्य स्नापयन्ति; तस्य बुद्धे-
रन्वयादनुगमात् ।
१-१. महति कामनाडी०--का० । २. तत्परिका--का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४३५
एतेन प्रकारेण क्लेशकर्महेतुकं जन्म तद्धेतुकानि पुनः क्लेशकर्माणि तेभ्यः
पुनर्जन्मेत्यनादिभवचक्रकं वेदितव्यम् ।
आदौ हि परिकल्प्यमाने तस्याहेतुकत्वमेतेषु सज्येत । सति चास्याहेतुकत्वे १
सर्वमेवेदमहेतुकं प्रादुःस्यात् । दृष्टं चाङ्कुरादिषु बीजादीनां सामर्थ्यं देशकाल-
प्रतिनियमादग्न्यादीनां वा २ पाकजादिष्विति नास्ति निर्हेतुकः प्रादुर्भावः ।
नित्यकारणास्तित्ववादः ३ प्रागेव पर्युदस्तः । तस्मान्नास्त्येव संसारस्यादिः ।
अन्तस्तु हेतुक्षयाद् युक्तः । हेत्वधीनत्वाज्जन्मनो बीजक्षयादिवाङ्कु-
रस्येति ॥ १९ ॥
य एष स्कन्धसन्तानो जन्मत्रयावस्थ उपदिष्टः,
स प्रतीत्यसमुत्पादो द्वादशाङ्गस्त्रिकाण्डकः ।
तत्र द्वादशाङ्गानि—अविद्या, संस्काराः, विज्ञानम्, नामरूपम्, षडायतनम्,
स्पर्शः, वेदना, तृष्णा, उपादानम्, भवः, जातिः, जरामरणं च ।
त्रीणि काण्डानि पूर्वापरान्तमध्यान्यतीतानागतप्रत्युत्पन्नानि जन्मानि ।
कथमेषु त्रिकाण्डेषु द्वादशाङ्गानि व्यवस्थाप्यन्ते ?
पूर्वापरान्तयोर्द्वे द्वे, मध्येऽष्टौ,
तस्याहेतुकमिति । आदेरहेतुकत्वम् । सति चास्याहेतुकत्वे । तद्वदेव सर्व-
महेतुकं प्रादुः स्यात् । दृष्टं चांकुरादिषु बीजादीनां सामर्थ्यम् । अङ्कुरनाल-
काण्डपत्रादिषु बीजाङ्कुरनालकाण्डादीनां सामर्थ्यमुत्पादनाय । कस्मात् ? देश-
कालप्रतिनियमात् । देशकालयोस्तु प्रतिनियमात् । तत्र देशप्रतिनियमो बीजा-
दिसम्बद्ध एव देश उत्पत्तेः । कालप्रतिनियमो बीजानन्तरमुत्पत्तेः । अग्न्यादीनां
वाग्निशीतोष्णाभिघातचक्षुरादीनां पाकजादिषु पाकजसुखदुःखशब्दचक्षुर्विज्ञाना-
दिषु दृष्टं सामर्थ्यम्; देशकालप्रतिनियमात् । यदि हि निर्हेतुकः प्रादुर्भावः
स्यात्, बीजादीनामङ्कुरादिषु अग्न्यादीनाञ्च पाकजादिषु देशकालप्रतिनिय-
मेनोत्पत्तिं प्रति सामर्थ्यं न स्यात् । सर्वं सर्वत्र सर्वदोत्पद्येत । न चैवं दृष्टम्,
इत्यतो नास्ति निर्हेतुकः प्रादुर्भावः । नित्यकारणास्तित्ववादः प्रागेव पर्युदस्तः;
“नेश्वरादेः क्रमादिभिः” ( अभि० को० २.६५ ) इति वचनात् ॥ १८-१९ ॥
१. चाहेतुकत्वे—का० । २. च—का० । '
३. ०वादश्च—का० ।

४३६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
अविद्या संस्काराश्च पूर्वान्ते, जातिर्जरामरणं चापरान्ते । शेषाण्यष्टौ मध्ये ।
किं पुनरेतान्यष्टाङ्गानि सर्वस्यां जातौ भवन्ति ? नेत्याह । कस्य तर्हि ?
परिपूरिणः ॥ २० ॥
परिपूरोऽस्यास्तीति परिपूरी, य एतानि सर्वाण्येवावस्थान्तराणि स्पृशति
सोऽत्र पुद्गलोऽभिप्रेतः, न तु योऽन्तराल एव म्रियते । नापि रूपारूप्यावचरः ।
तथा हि महानिदानपर्यायसूत्रे¹ कामावचर एव पुद्गलो निर्दिष्टः; “विज्ञानं
चेदानन्द मातुः कुक्षिं नावक्रामेत्” ( ) इति वचनात् ।
यदा तु द्विविधः प्रतीत्यसमुत्पाद उच्यते—पौर्वान्तिकश्च, अपरान्तिकश्चेति;
तदा सप्ताङ्गानि पौर्वान्तिको यावद्वेदनान्तः, पञ्चापरान्तिकः, सफलहेतुकयोः
पूर्वापरान्तयोर्ग्रहणात् ॥ २० ॥
अथ क इमेऽविद्यादयः ?
पूर्वक्लेशो दशाऽविद्या,
या पूर्वके जन्मनि क्लेशावस्था, सेहाविद्येत्युच्यते; साहचर्यात्, तद्वशेन तेषां
शेषाण्यष्टौ मध्य इति । विज्ञाननामरूपषडायतनस्पर्शवेदना तृष्णोपादान-
भवाङ्गानि ।
नापि रूपारूप्यावचर इति । रूपावचरस्य विज्ञानाङ्गकाल एव नामरूप-
षडायतनाङ्गयोः सद्भावात् । न मध्येऽष्टावङ्गानि; आरूप्यावचरस्य च नामरूप-
षडायतनाङ्गयोरभावात् । महानिदानपर्यायसूत्रे “विज्ञानं चेदानन्द मातुः कुक्षिं
नावक्रामेदपि तु तन्नामरूपं कललत्वायाभिसम्मूच्छेत्, नो भदन्त” इत्यादि तत् सूत्रं
पठ्यते । मातुः कुक्ष्यवक्रमणं हि कामधातावेवेति । सफलहेतुकयोः पूर्वापरान्त-
योर्ग्रहणादिति । यथाक्रममेतत्—पूर्वान्तस्य सफलस्य ग्रहणाद्, अपरान्तस्य
च सहेतुकस्य ग्रहणादिति । तत्र पूर्वान्ते हेतुरविद्या संस्काराश्च, तस्य फलं
पञ्चाङ्गानि—विज्ञानं यावद्वेदनेति । अपरान्ते जातिर्जरामरणं चेति, फलम्
तस्य त्रीण्यङ्गानि हेतवस्तृष्णोपादानभवाः । तदेवं सप्ताङ्गानि पौर्वान्तिकः,
पञ्चाङ्गान्यपरान्तिक इति व्याख्यातं भवति ॥ २० ॥
अथ क इमेऽविद्यादय इति । किमविद्यैव केवला, उताहो सर्वे क्लेशाः, आहो-
स्वित् क्लेशावस्था—इति सन्देहे पृच्छति । साहचर्यादिति । यस्मादविद्यासह-
१. ०पर्याये—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४३७
समुदाचाराच्च। राजागमनवचने तदनुयातृकागमनसिद्धवत्¹।
संस्काराः पूर्वकर्मणः।
'दश' इति वर्त्तते। पूर्वजन्मन्येव या पुण्यादिकर्मावस्था सेह संस्कारा
इत्युच्यन्ते, यस्य कर्मण इह विपाकः।
सन्धिस्कन्धास्तु विज्ञानम्,
मातुः कुक्षौ प्रतिसन्धिक्षणे पञ्च स्कन्धा विज्ञानम्।
नामरूपमतः परम् ॥ २१ ॥
प्राक् षडायतनोत्पादात्,
सन्धिचित्तात् परेण यावत् षडायतनं नोत्पद्यते साऽवस्था नामरूपं
तावत् षडायतनमित्युच्यते। प्राक्चतुरायतनोत्पादादिति वक्तव्ये षडायतनवचनं
तदा तद्ब्यवस्थापनात् ॥ २१ ॥
तत्पूर्वं त्रिकसङ्गमात्।
उत्पन्ने षडायतने सावस्था तावत् षडायतनमित्युच्यते यावदिन्द्रिय-विषय-
विज्ञानत्रिकसन्निपातः।

चारिणः क्लेशाः। तद्वशेन तेषां समुदाचाराच्च। यस्माच्चाविद्यावशेन तेषां
क्लेशानां समुदाचारः स पुनस्तदनुवृत्तिः। मूढस्य हि क्लेशसमुदाचारः,
नामूढस्य। राजागमनवचन इति विस्तरः। साहचर्यात् तद्वशेन तेषां समुदा-
चारात्, तद्वदेतत्। तदेवमविद्यावशादविद्याङ्गः क्लेशदशेत्यर्थः। तस्मादुक्तम्—
“पूर्वक्लेशदशाविद्या” इति, न तूक्तम्—पूर्वाविद्यादशाविद्येति।
पुण्यादिकर्मावस्थेति। पुण्यापुण्यकर्मावस्थेत्यर्थः ॥ २१ ॥
प्राक् चतुरायतनोत्पादादिति वक्तव्य इति। मनःकायायतनयोरुपपत्तिभव
एवोत्पादात्। तदा तद्व्यवस्थापनादिति। चक्षुराद्यायतननोत्पत्तिकाले कायमन-
आयतनयोर्व्यवस्थापनादित्यर्थः।
“तत्पूर्वं त्रिकसङ्गमात्” इति। तत् षडायतनाङ्गं प्राक् त्रिकसङ्गमात्,
प्रागिन्द्रियविषयविज्ञानत्रिकसङ्गमात्। प्रागिन्द्रियविषयविज्ञानत्रिकसन्निपाता-
दित्यर्थः ॥
१. तदनुयात्रिक०—का० ।