अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४३५
एतेन प्रकारेण क्लेशकर्महेतुकं जन्म तद्धेतुकानि पुनः क्लेशकर्माणि तेभ्यः
पुनर्जन्मेत्यनादिभवचक्रकं वेदितव्यम् ।
आदौ हि परिकल्प्यमाने तस्याहेतुकत्वमेतेषु सज्येत । सति चास्याहेतुकत्वे १
सर्वमेवेदमहेतुकं प्रादुःस्यात् । दृष्टं चाङ्कुरादिषु बीजादीनां सामर्थ्यं देशकाल-
प्रतिनियमादग्न्यादीनां वा २ पाकजादिष्विति नास्ति निर्हेतुकः प्रादुर्भावः ।
नित्यकारणास्तित्ववादः ३ प्रागेव पर्युदस्तः । तस्मान्नास्त्येव संसारस्यादिः ।
अन्तस्तु हेतुक्षयाद् युक्तः । हेत्वधीनत्वाज्जन्मनो बीजक्षयादिवाङ्कु-
रस्येति ॥ १९ ॥
य एष स्कन्धसन्तानो जन्मत्रयावस्थ उपदिष्टः,
स प्रतीत्यसमुत्पादो द्वादशाङ्गस्त्रिकाण्डकः ।
तत्र द्वादशाङ्गानि—अविद्या, संस्काराः, विज्ञानम्, नामरूपम्, षडायतनम्,
स्पर्शः, वेदना, तृष्णा, उपादानम्, भवः, जातिः, जरामरणं च ।
त्रीणि काण्डानि पूर्वापरान्तमध्यान्यतीतानागतप्रत्युत्पन्नानि जन्मानि ।
कथमेषु त्रिकाण्डेषु द्वादशाङ्गानि व्यवस्थाप्यन्ते ?
पूर्वापरान्तयोर्द्वे द्वे, मध्येऽष्टौ,
तस्याहेतुकमिति । आदेरहेतुकत्वम् । सति चास्याहेतुकत्वे । तद्वदेव सर्व-
महेतुकं प्रादुः स्यात् । दृष्टं चांकुरादिषु बीजादीनां सामर्थ्यम् । अङ्कुरनाल-
काण्डपत्रादिषु बीजाङ्कुरनालकाण्डादीनां सामर्थ्यमुत्पादनाय । कस्मात् ? देश-
कालप्रतिनियमात् । देशकालयोस्तु प्रतिनियमात् । तत्र देशप्रतिनियमो बीजा-
दिसम्बद्ध एव देश उत्पत्तेः । कालप्रतिनियमो बीजानन्तरमुत्पत्तेः । अग्न्यादीनां
वाग्निशीतोष्णाभिघातचक्षुरादीनां पाकजादिषु पाकजसुखदुःखशब्दचक्षुर्विज्ञाना-
दिषु दृष्टं सामर्थ्यम्; देशकालप्रतिनियमात् । यदि हि निर्हेतुकः प्रादुर्भावः
स्यात्, बीजादीनामङ्कुरादिषु अग्न्यादीनाञ्च पाकजादिषु देशकालप्रतिनिय-
मेनोत्पत्तिं प्रति सामर्थ्यं न स्यात् । सर्वं सर्वत्र सर्वदोत्पद्येत । न चैवं दृष्टम्,
इत्यतो नास्ति निर्हेतुकः प्रादुर्भावः । नित्यकारणास्तित्ववादः प्रागेव पर्युदस्तः;
“नेश्वरादेः क्रमादिभिः” ( अभि० को० २.६५ ) इति वचनात् ॥ १८-१९ ॥
१. चाहेतुकत्वे—का० । २. च—का० । '
३. ०वादश्च—का० ।