अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

४३० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
तिष्ठति निष्क्रामति वा सम्प्रजानन् ।
तिष्ठत्यपरः,
सम्प्रजानन्निति वर्तते । प्रविशत्यपीत्यपिशब्दात् ।
अपरः ।
निष्क्रामत्यपि,
सम्प्रजानन् प्रविशति तिष्ठत्यपि ।
सर्वाणि मूढोऽन्यः,
कश्चित् पुनः सर्वाण्येवासम्प्रजानन् करोति प्रविशत्यसम्प्रजानन् तिष्ठति निष्क्रा-
मत्यपि । एताश्चतस्रो गर्भावक्रान्तयः प्रतिलोमं निर्दिष्टाः श्लोकबन्धानुगुण्यतः ।
नित्यमण्डजः ॥ १६ ॥
अण्डजः सत्त्वो नित्यं मूढ एव सर्वाणि करोति ।
कथमण्डाज्जातो गर्भं प्रविशति ? योऽपि जनिष्यते सोऽप्यण्डजः ।
अथ वा भाविन्यापि संज्ञया निर्देशः क्रियते । तद्यथा—"संस्कृतमभि-
संस्करोति" ( ) इति सूत्रे, ओदनं पचतीति सक्तुं पिनष्टीति लोके ।
तस्मान्नैष दोषः ।
“नित्यमण्डजः” इति नित्यग्रहणात् । “सर्वाणि मूढः” इत्यत्र नास्ति
नियमः । भवति तु सम्प्रजानन्नपि । प्रतिलोमं निर्दिष्टा इति । सूत्रे हि यः
सर्वाण्यसम्प्रजानन् करोति । एषा प्रथमा गर्भावक्रान्तिरुक्ता । तिस्रस्तु यथा-
निर्दिष्टानुपूर्विका एवेति ;
योऽपि जनिष्यते सोऽप्यण्डज इति । अण्डाज्जनिष्यते अण्डज इत्यभिप्रायः ।
आवश्यको ह्यभूतार्थो भूतवदुच्यते तथा, "वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा"
( पा० सू० ३.३.१३१ ), "आशंसायां भूतवच्च" ( पा० सू० ३.३.१३२ ) ।
कश्चित् कस्मैचिद्वक्ता भवेत्—आगच्छन्तमेव तथा आगतमेव मां विद्धीति ।
तस्माददोष एषः । अण्डाज्जातो जनिष्यते जायते चेत्यण्डजः; "अन्येभ्योऽपि
दृश्यते" (पा० सू० ३.३.१३०) इति वचनात् । तस्माददुष्टमेतदित्याचार्यसङ्घभद्रः ।
अथवा भाविन्यापि संज्ञयेति । भविष्यन्त्यापि संज्ञया निर्देशः क्रियते । तद्यथा
संस्कृतमभिसंस्करोतीति । जनितावस्थायां संस्कृतं भवति, न जन्यमाना-
वस्थायाम् । नहि संस्कृतस्य पुनः संस्कारो युज्यते । भविष्यन्त्या तु संज्ञया
तथा निर्देशः क्रियते । एवमोदनं पचतीत्यादि योज्यम् ।