अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४२९
तत्र चायं योगो दृश्यते—
गन्धस्थानाभिकामोऽन्यः,
संस्वेदजां योनिं प्रतिपद्यमान उपपत्तिस्थानं गन्धाभिलाषात्¹ गच्छत्यमे-
ध्यम्, मेध्यं वा यथाक्रमम् । उपपादुकां तु योनिं प्रपद्यमानः स्थानाभिलाषात् ।
कथं नरकेषु स्थानाभिलाषः ? विपर्यस्तबुद्धित्वात् । स हि शीतवात-
वर्षाभिषेकैरात्मानं बाध्यमानं पश्यति, नरकेषु चाग्निं दीप्यमानम् । तत्र उष्णा-
भिलाषाद् धावति । पुनस्तप्तवातातपाग्निसन्तापैरात्मानं बाध्यमानमनुपश्यन् शैत्यं
च नरकेषु शीताभिलाषाद्धावति । यदवस्थस्तदुपपत्तिसंवर्तनीयं कर्माकार्षीत्,
तदवस्थं² आत्मानं² तांश्च सत्त्वान् पश्यन् धावतीति पूर्वाचार्याः ।
तत्र पुनर्दैवान्तराभव ऊर्ध्वं गच्छत्यासनादिवोत्तिष्ठन् मनुष्यतिर्यक्प्रेतानां
मनुष्यादिवत् ।
ऊर्ध्वपादस्तु नारकः ॥ १५ ॥
“ते वै पतन्ति नरकादूर्ध्वपादा अवाङ्मुखाः ।
ऋषीणामतिवक्तारः³ संयतानां तपस्विनाम् ॥” ( )
इति गाथाभिधानात् ॥ १५ ॥
यदुक्तम्—“विपर्यस्तमतिर्याति” इति, किमवश्यं सर्वोऽन्तराभवस्तथा
मातुः कुक्षिमवक्रामति ? नेत्याह । किं तर्हि ? चतस्रो गर्भावक्रान्तयः सूत्र
उक्ताः । कतमाश्चतस्रः ?
सम्प्रजानन् विशत्येकः,
तत्र चायं योगो दृश्येत इति । आचार्यो ब्रवीति । शैत्यञ्च नरकेष्विति । शीत-
नरकोपपत्तिकोले । यदवस्थ इति । औरभ्रिकाद्यवस्थः । यथाभूतेन तद्वेधं कृतं
प्राक्कर्म तादृशान् सत्त्वान् स्वप्न इव प्रेक्ष्य नरके स धावति । पूर्वाचार्याः ।
योगाचारा आर्यासङ्गप्रभृतयः ।
आसनादिवोत्तिष्ठन्निति । ऊर्ध्वोपपत्तिस्थानगमनात् । मनुष्यादिवदिति ।
यथा मनुष्यस्तिर्यङ् प्रेतश्च गच्छति, तद्वत् ।
ऋषीणामतिवक्तार इति । अधिक्षेप्तारः अपवदितार इत्यर्थः ॥ १५ ॥
१. गत्वाभि०—का० । २-२. तदवस्था०—का० । ३. ०मभिवक्तारः—का० ।