अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

४३४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक--
यदि पुनः कदाचिन्मातुराहारविहारक्रियापचारेण च पूर्वकर्मापराधेन
गर्भ एव व्यापादं प्राप्नोति, तत एनं तज्ज्ञाः स्त्रियः कुमारभृत्यका वा
सुखोष्णेन सर्पिस्तैलेन सुपिष्टेन शाल्मलीकल्कनान्येन वा हस्तमभ्यज्य तीक्ष्णं
तनुकां चात्र शस्त्रकमुपनिबध्य तस्मिन् वर्चस्कूप इवोग्रदुर्गन्धान्धकारसमलपल्वले
सुबहुकृमिकुलसहस्रावासे नित्यस्राविणि सततप्रतिक्रिये शुक्रशोणितलसिकामल-
संक्लिन्नकथितपिच्छिले परमबीभत्सदर्शने छिद्रतनुचर्मावच्छादिते पूर्वकर्मविपाकजे
तस्मिन्¹ कायनाडीव्रणे¹ हस्तं प्रवेश्याङ्गमङ्गं निकृत्याध्याहरन्ति । स चाप्यपर-
पर्यायवेदनीयेन कर्मणा पूर्वकेण कामपि गतिं नीयते ।
अथ पुनः स्वस्ति प्रजायते, तत एनं माता पुत्राभिलाषिणी तत्परिचारिका²
वा स्त्रियः सद्योजातकं तरुणव्रणायमानात्मानं शङ्खक्षारायमाणसंस्पर्शाभ्यां पाणिभ्यां
परिगृह्य स्नापयन्ति, स्तन्येन सर्पिषा वाप्याययन्ति, औदारिकं चाहारमाहर्तुं
क्रमेणाभ्यासयन्ति । तस्य वृद्धेरन्वयादिन्द्रियाणां परिपाकात् पुनरपि क्लेशाः समुदा-
चरन्ति, कर्माणि चोपचयं गच्छन्ति । स तैः कायस्य भेदान्तराभवसन्तत्या
पूर्ववत् परलोकं पुनर्याति ।
इत्यनादिभवचक्रकम् ॥ १९ ॥
तस्मिन् वर्चः कूप इवेति । तस्मिन् कायनाडीव्रणे । निन्दावचनमेतत् । नाडी-
व्रण इव नाडीव्रण इति । उग्रो दुर्गन्धः उग्रदुर्गन्धः । अन्धकारश्चासावालोकरहि-
तत्वात् । समलानां च पल्वलोऽसौ पल्वल इवेति कृत्वा, तस्मिन् सततप्रतिक्रिये
नित्यकर्त्तव्यशौचे । शुक्रेण पौंस्नेन । शोणितेन स्त्रैणेन । लसीकया द्रवविशेष-
लक्षणया, मलेन च संक्लिन्ने समन्तात् क्लिन्ने । विक्किन्ने विशेषेण क्लिन्ने
कथिते पूतौ पिच्छिले च तस्मिन् हस्तौ सम्प्रवेश्याङ्गमङ्गं हस्तपादादिकं निकृत्य
छित्त्वा अध्याहरन्ति अध्याकर्षयन्ति ।
तरुणं व्रणं सरुजम्, तरुणव्रणमिवात्मानमाचरंस्तरुणव्रणायमानः, तरुण-
व्रणायमान आत्माऽस्येति तरुणव्रणायमानात्मानं बालकम्, शङ्खं च क्षारं च
शङ्खक्षारम्, तदिवात्मानमाचरन् शङ्खक्षारायमाणः, शङ्खक्षारायमाणः संस्पर्शोऽन-
योरिति शङ्खक्षारायमाणसंस्पर्शौ पाणी, ताभ्यां परिगृह्य स्नापयन्ति; तस्य बुद्धे-
रन्वयादनुगमात् ।
१-१. महति कामनाडी०--का० । २. तत्परिका--का० ।