अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

४३२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कोश-
तत्र प्रथमा चक्रवर्तिनः । स हि प्रविशत्येव सम्प्रजानन् न तिष्ठति नापि
निष्क्रामति । प्रत्येकबुद्धस्तिष्ठत्यपि । बुद्धो निष्क्रामत्यपि । अत्रापि भाविन्या
संज्ञया निर्देशः ।
कर्मज्ञानोभयेषां वा विशदत्वाद् यथाक्रमम् ॥ १७ ॥
विशदकर्मणामुदारपुण्यक्रियाणां प्रथमा । विशदज्ञानानां बाहुश्रुत्यकृत-
प्रविचयानां द्वितीया । विशदपुण्यकर्मज्ञानानां तृतीया । त एव त्वेते चक्रवर्त्यादय
एवम्भूता युज्यन्ते यथाक्रमम् । शेषाणां चतुर्थीति सिद्धं भवति ॥ १७ ॥
अत्रेदानीं बाह्यका आत्मवादं परिगृह्योत्तिष्ठन्ते-यदि सत्त्वो लोकान्तरं
सञ्चरतीति प्रतिज्ञायते सिद्ध आत्मा भवतीति ? स एष प्रतिषिध्यते-
नात्मास्ति,
कीदृश आत्मा ? य इमान् निक्षिपत्यन्यांश्च स्कन्धान् प्रतिसन्दधातीति
परिकल्प्यते, स तादृशो नास्त्यन्त्व्यापारपुरुषः । एवं तूक्तं भगवता-
“अस्ति कर्मास्ति विपाकः, कारकस्तु नोपलभ्यते य इमांश्च स्कन्धान्निक्षिपति
अन्यांश्च स्कन्धान् प्रतिसन्दधात्यन्यत्र धर्मसंकेतात् । तत्रायं धर्मसंकेतो यदु-
तास्मिन् सतीदं भवतीति विस्तरेण प्रतीत्यसमुत्पादः” ( ) ।
कीदृशस्तर्ह्यात्मा न प्रतिषिध्यते ?
स्कन्धमात्रं तु,
यदि तु स्कन्धमात्रमेवात्मेति उपचर्यते, तस्याप्रतिषेधः । एवं तर्हि स्कन्धा
एव लोकान्तरं सञ्चरन्तीति प्राप्तम्, स्कन्धमात्रं तु नात्र सञ्चरतीति ।
क्लेशकर्माभिसंस्कृतम् ।

तत्र प्रथमेति विस्तरः । चक्रवर्तिनः, येयं “सम्प्रजानन् विशत्येकः” इति ।
द्वितीया प्रत्येकबुद्धस्य, येयं “तिष्ठत्यपरः” इति । तृतीया बुद्धस्य, येयं
“निष्क्रामत्यपि” इति । अत्रापि भाविन्येति । ते न चक्रवर्त्यादयस्तदानीमिति
कृत्वा । त एवं त्वेते चक्रवर्त्यादय इति । पर्यायमात्रमेतदुक्तम् । अर्थस्तु स
एवेत्यभिप्रायः ॥ १६-१७ ॥
सङ्केतो हेतुफलसम्बन्धव्यवस्था ।
“क्लेशकर्माभिसंस्कृतम्” इति क्लेशकर्मपरिभावितमित्यर्थः ।