अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४११
कथं पुनरसम्प्रजानन् मातुः कुक्षिं प्रविशति यावन्निष्क्रामत, कथं वा
सम्प्रजानन् ?
अल्पेशाख्यस्य तावत् सत्त्वस्य मातुः कुक्षिं प्रविशतः एवं विपरीतौ
संज्ञाधिमोक्षौ प्रवर्त्तेते—वातो वाति, देवो वर्षति, शीतं दुर्द्दिनं महतो वा
जनकायस्य कोलाहलम्, हन्त तृणगहनं वा प्रविशामि वनगहनं वा पर्णकुटीं वा,
वृक्षमूलं वा चोपसर्पामि¹ कुड्यमूलं वेति, तिष्ठतोऽप्येषु तिष्ठामीति निष्क्रामतो-
ऽप्येभ्यो निर्यामीति । महेशाख्यस्य तु सत्त्वस्य—आरामं वा प्रविशाम्युद्यानं च²,
प्रसादं वाऽभिरोहामि कूटागारं वा पर्यङ्कं वेति, तथा तिष्ठामि निर्यामीति । एवं
तावदसम्प्रजानन् प्रविशति यावन्निष्क्रामति ।
सम्प्रजानँस्तु सम्यक् प्रजानाति—मातुः कुक्षिं प्रविशामि, अत्रैव तिष्ठामि,
अत एव निर्यामीति । नास्य विपरीतौ संज्ञाधिमोक्षौ प्रवर्त्तेते ॥ १६ ॥
अत्र पुनरपदिश्यते—
गर्भावक्रान्तयस्तिस्रश्चक्रवर्त्तिस्वयम्भुवाम् ।
चक्रवर्त्तिनश्च स्वयम्भुवोश्च प्रत्येकबुद्धसम्बुद्धयोश्च । यथाक्रममित्यन्ते वक्ष्यति ।
कथं पुनरसम्प्रजानन् मातुः कुक्ष प्रविशतीति विस्तरः । सन्निकृष्टावस्था
उपपत्तिदेशस्य । "विपर्यस्तमतिर्याति" ( अभि० ३.१५ ) इति । विप्रकृष्टा-
वस्था अधिमोक्षोऽधिमुक्तिः । तथा तिष्ठामि निर्यामीति । कथम् ? तथा
तिष्ठतोऽप्येषु तिष्ठामीति, निष्क्रामतोऽप्येभ्यो निर्यामीति । अयमनयोर्विपर्या-
सयोविशेष इति ।
अपरे पुनराहुः—न केवलं रागद्वेषाभ्यामेव विपर्यस्तमतिरुत्पत्तिदेशं
गच्छति, किं तर्हि ? अन्यथापि । कथमिति ? वातो वाति, देवो वर्षतीत्यादि ।
तथा आरामं प्रविशाम्युद्यानं चेत्यादि । सम्प्रजानंस्तु सम्यक् चित्तेन प्रजानाति—
मातुः कुक्षिं प्रविशामीत्येवमादिः । यदि सम्यक् प्रजानाति, कथं क्लिष्टेनैव
प्रतिसन्धबन्धो व्यवस्थाप्यते ? मातृस्नेहादियोगात् क्लिष्टं चित्तं भवति ।
अपर आह—मातुः कुक्षि प्रविशत एवं विपरीतौ संज्ञाविधामांक्षाविति । उप-
पन्नमात्रावस्थायामेतद् भवति—वातो वाति यावद्वृक्षमूलं चोपसर्पामि, कुण्ड्य-
मूलं चेति, तिष्ठतोऽप्येषु तिष्ठामीति, निष्क्रामतोऽप्येभ्यो निर्यामीत्येवमादि ।
१. सर्पामि—का० । २. वा—का० ।