अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २०५
इदानीं केषाञ्चिदेव चैत्तानां तन्त्रविहितं१ नानाकारणं वक्ष्यते ।
आहीक्यस्यानपत्राप्यस्य च किं नानाकारणम् ?
अह्रीरगुरुता
गुणेषु गुणवत्सु चागौरवता अप्रतीशता अभयवशवर्तिता२ आहीक्यं
गौरवप्रतिद्वन्द्वो धर्मः ॥
अवद्ये भयादर्शित्वमत्रपा ।
अवद्यं नाम यद् गर्हितं३ सद्भिः । तत्राभयदर्शिता अनपत्राप्यम् । भय-
मत्रानिष्टं फलम्—मीयतेऽस्मादिति ।
कथमिदं विज्ञातव्यम्—अभयस्य दर्शनमभयदर्शिता, आहोस्विद् भयस्या-
दर्शनम् ? किं चातः ? अभयस्य दर्शनं चेत्, प्रज्ञा विज्ञास्यते; भयस्यादर्शनं
तन्त्रविहितमिति । शास्त्रे विहितम् । स एव चात्रार्थः ।
गुणेषु गुणवत्सु चेति । तत्र विहितमिति केचित् पठन्ति । स्वपरसन्तानिकेषु
मैत्रीकरुणादिषु । गुणेषु गुणवत्सु च पुद्गलेष्वाचारगोचरगौरवादिसम्पन्नेषु ।
यद्योगाद् गौरवं न करोत्यसौ अगौरवता । नास्ति गौरवमस्येत्यगौरवः, तद्भा-
वोगौरवता, चेतसिकविशेषः । कोऽसौ ? इति पर्यायानाडुः । अप्रतीशता अभय-
वशवर्तितेति । शिष्यं प्रति दृष्ट इति प्रतीशी गुरुस्थानींय., नास्ति प्रतीशो-
ऽस्येत्यप्रतीशः, तद्भावोऽप्रतीशता । भावाभिधानेन चेत्तो गृह्यते । भयं नाम
मानसश्चेत्तो धर्म.। भयेन वशे वर्तितुं शीलमस्येति भयवशवर्ती, न भयवशवर्ती
अभयवशवर्ती, तद्भावोऽभयवशवर्तिता । तदेव चाहीक्यम् । नास्ति ह्रीरस्ये-
त्यहीकः, तद्भाव आहीक्यम् । स च गौरवप्रतिद्वन्द्वो धर्मः, न तदभावमात्रम् ।
“अवद्ये भयादर्शित्वमत्रपा” इति । अवाच्यम् = अवद्यम् । अतश्चाह—अवद्यं
नाम यद्गर्हितं सद्भिरिति । तत्राभयदर्शिता अनपत्राप्यमिति । अवद्येऽनिष्टफला-
दर्शितेत्यर्थः । मीयतेऽस्मादिति । अत्र भयशब्दोऽपादानसाधनः, तस्माद्भयशब्देन
अनिष्टं फलमुच्यते । अभयस्य दर्शनमभयदर्शितेति । विस्तार.—यदि तावदेवं
क्रियेत—न भयभभयम्, अभयं द्रष्टुं शीलमस्येत्यभयदर्शी, तद्भावोऽभयदर्शितेति ?
प्रज्ञा विज्ञास्यते । प्रज्ञया, ह्यभयं पश्यति । अथ पुनरेवं क्रियेत—भयं द्रष्टुं
शीलमस्येति भयदर्शी, न भयदर्शी अभयदर्शी, 'तद्भावोऽभयदर्शितेति ?
१. तत्रविहितं—स्फुटार्थापुस्तके मुद्रितः पाठः । तन्त्रे विहितम्—इत्युचितः पाठः ।
२ अभयमवश०—का० । ३ विगर्हितं—का० ।

२०२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
चेद्, अविद्या विज्ञास्यते ? नैव हि दर्शनं दर्शिता, नाप्यदर्शनमदर्शिता, किं
तर्हि ? यस्तयोर्निमित्तमुपक्लेशः। तच्चानपत्राप्यमिति ।
अन्ये पुनराहुः—आत्मापेक्षया दोषैरसज्जनमाहीक्यम्, परापेक्षयाऽनपत्रा-
प्यमिति ।
एवमपि द्वे अपेक्षे युगपत् कथं सेत्स्यतः ? न खलूच्यते—'युगपदात्मानं
परं चापेक्षते' इति, अपि त्वस्त्यसौ कदाचिल्लज्जा या आत्मानमपेक्षमाणस्यापि
प्रवर्त्तते सा आहीक्यम्। अस्ति या परमपेक्षमाणस्य प्रवर्त्तते साऽनपत्राप्यम् ।
विपर्ययेण हीरपत्राप्यं च वेदितव्यम् । प्रथमेन तावत् कल्पेन सगौरवता
सप्रतीशता न भयवशवर्तिता हीः। अवद्येष्वभयदर्शिता अपत्राप्यम् । द्वितीयेन
कल्पेनात्मपरापेक्षाभ्यां लज्जने ॥
अविद्या विज्ञास्यते । तथा हाविद्यायोगाद् भयं न पश्यति । नैव हि दर्शनं
दर्शितेति । विस्तरः—न प्रज्ञा नाप्यविद्या, किं तर्हि ? तयोः प्रज्ञाविद्ययोर्
निमित्तमुपक्लेशस्तद्भयदर्शनम् । तच्चानपत्राप्यमिति । अपत्रपतेऽनेनेत्यपत्रा-
प्यम् । "कृत्यल्युटो बहुलम्" ( पा० सू० ३.३.११३ ) इति करणे ण्यत्प्रत्ययः ।
न अपत्राप्यमनपत्राप्यमिति ।
“ह्री लज्जायाम्” ( मा० धा० ३.३ ) ‘श्रपूष् लज्जायाम्’ ( मा०
धा० १.२५५ ) इत्येकार्थयोरनयोर्धात्वोः कथमर्थान्तरे वाचकत्वम् ? इत्य-
परितुष्यन्तोऽन्ये पुनराहुः—आत्मापेक्षयेति विस्तरः ।
एवमपि द्वे अपेक्षे युगपत् कथं सेत्स्यत इति । अस्मिन्नपि पक्षे युगपदपेक्षा-
द्वयासम्भव इति पश्यंश्चोदक आह—एवमपीति । अपिशब्देनायमपि पक्षो
दुष्यतीत्यभिप्रायः । आहीक्यमनपत्राप्यं चैकस्मिंश्चित्ते कथं भवत इति मत्वा
चोदयति—अपेक्षे युगपत् कथं सेत्स्यत इति । न खलूच्यते युगपदात्मानं परं
चापेक्षत इति । विस्तरः—पर्यायेण वृत्तिमनयोर्दर्शयति । कस्यचिद्धि दोषैरा-
त्मानमपेक्षमाणस्यापि न प्रवर्त्तते लज्जा, कस्यचित् परमपेक्षमाणस्येति । विपर्ययेण
हीरपत्राप्यं चेति विस्तरः । प्रथमेन तावत् कल्पेन—"अह्रीरगुरुतावद्ये भया-
दर्शित्वमत्रपा" इत्यनेन । सगौरवतेति विस्तरेण । अभयदर्शिता अपत्राप्यमिति ।
भयदर्शितानिमित्तमपत्राप्यमित्यर्थः । द्वितीयेन कल्पेन आत्मापेक्षया दोषैरसज्जन-
माहीक्यं परापेक्षयानपत्राप्यमित्यनेन आत्मापेक्षया दोषैर्लज्जनं ह्री., परापेक्ष-
यानपत्राप्यमिति । एवमपि द्वे अपेक्षे इति विस्तरेण चोद्यपरिहारौ वक्तव्यौ ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २०३
प्रेम्णो गौरवस्य च किं नानाकारणम् ?
प्रेम श्रद्धा
द्विविधं हि प्रेम—क्लिष्टम्, अक्लिष्टं च। तत्र क्लिष्टं तृष्णा, यथा—
पुत्रदारादिषु । अक्लिष्टं श्रद्धा—शास्तृगुरुगुणान्वितेषु । स्याच्छ्रद्धा न प्रेम—
दुःखसमुदयालम्बना श्रद्धा । स्यात् प्रेम न श्रद्धा—क्लिष्टं प्रेम । उभयम्—
निरोधमार्गालम्बना श्रद्धा। नोभयमेतानाकारान् स्थापयित्वा ।
पुद्गलेषु तु प्रेम न गौरवम्—पुत्रदारसार्धविहार्यन्तेवासिषु । गौरवं न
प्रेम—अन्यगुरुषु । उभयम्—स्वगुरुषु । नोभयम्—एतानाकारान् स्थापयित्वा ।
श्रद्धा हि नाम गुणसम्भावना । तत्पूर्विका च प्रियता प्रेम । तस्मान्न
सैव प्रेमेत्यपरे ।
गुरुत्वं ह्रीः
गौरवं हि नाम सप्रतीशता । तत्पूर्विका च लज्जा ह्रीः । अतो न
गौरवमेव हीरित्यपरे ।
प्रेमगौरवयोरकत्वं मन्यन्ते केचित्। तस्मादनयोर्नानाकरणप्रदर्शनार्थमाह—
"प्रेम श्रद्धा" इति। प्रेमैव श्रद्धा, न गौरवम् । न तु श्रद्धैव प्रेम । तेनाह—
द्विविधं हि प्रेम क्लिष्टमक्लिष्टं चेत्यादि। स्याच्छ्रद्धा न प्रेमति चतुष्कोटिकं । दुःख-
समुदयसत्ययोः श्रद्धैवाभिसम्प्रत्ययरूपा, न प्रेम, अस्पृहणीयत्वात् । स्यात् प्रेम न
श्रद्धेति । प्रियतारूपा तृष्णा नाभिसम्प्रत्ययरूपेति श्रद्धा न भवति । उभयं श्रद्धा
च प्रेम च । अभिसम्प्रत्ययरूपत्वात् स्पृहणीयत्वाच्च निरोधमार्गसत्ययोस्तदु-
भयात्मकं भवतीत्यर्थः। नोभयमेतानाकारान् स्थापयित्वेति । अन्ये चैत्तसिका
वेदनादयो विप्रयुक्तादयश्च । एवं धर्मलम्बनस्य प्रेम्णः श्रद्धायाश्च चतुष्कोटिकं
कृत्वा, पुद्गलालम्बनस्य चतुष्कोटिकं करोति—पुद्गलेष्विति विस्तर । तत्र सार्धं
विहरन्तीति सार्धविहारिणः शिष्याः । ये प्रव्रजिता गुरोरन्तेवसन्तीत्यन्तेवासिनो
निश्रयाध्ययनसम्बन्धिनः । तेषु पुत्रादिषु प्रेम न गारव क्लिष्टमक्लिष्टं चेति
सम्भवतः । गौरवं न प्रेम । "गुरुत्वं ह्री" इति वक्ष्यमाणलक्षणं गौरवं न प्रेम;
गौरवस्थानत्वात् । उभयम्, प्रेम गौरवं च । तदुभयात्मक भवतीत्यर्थः ।
नोभयमेतानाकारान् स्थापयित्वा । योऽन्यो जनोऽसम्बद्धो निर्गुण., तत्र न
प्रेम न गौरवंमिति । तत्पूर्विका च प्रियता प्रेमेति । गुणसम्भावनापूर्विका प्रियता
तच्च प्रेम । तस्मान्न सैवै श्रद्धा प्रेमेत्याचार्य ।
"गुरुत्वं ह्रीः" इति । यथोक्ता ह्री सगौरवता सप्रतीक्षता सभयवश-

२०४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
ते पुनः कामरूपयोः ॥ ३२ ॥
आरूप्यधातौ प्रेमगौरवे न स्तः। ननु च श्रद्धा हीश्च कुशलमहाभूमि-
कत्वात् तत्रापि विद्येते। द्विविधा हि श्रद्धा—धर्मेषु पुद्गलेषु च। एवं संप्रती-
शताऽपि। तत्र ये पुद्गलालम्बने श्रद्धाह्रियौ ते तत्र न स्तः। ते चेह प्रेमगौरवे
अभिप्रेते ॥ ३२ ॥
वितर्कविचारयोः किं नानाकरणम् ?
वितर्कचारावौदार्यसूक्ष्मते
कस्य ? चेतस इति पश्चाद् वक्ष्यति। चित्तौदारिकता वितर्कः। चित्त-
सूक्ष्मता विचारः।
कथं पुनः अनयोरेकत्र चित्ते योगः ?
केचिदाहुः—यथाऽप्सु निष्च्यूतं सर्पिः सूर्यरश्मिभिरुपरिष्टात् स्पृष्टं
नातिश्यायते नातिविलीयते, एव वितर्कविचारयोगाच्चित्तं नातिसूक्ष्मं भवति
नात्यौदारिकमिति, उभयोरपि तत्रास्ति व्यापारः।
एवं तर्हि निमित्तभूतौ वितर्कविचारौदार्यसूक्ष्मदयोः प्राप्नुतः, यथा
पयश्चातपश्च सर्पिषः श्यानत्वविलीनत्वयोर्न तु पुनस्तत्स्वभावौ। आपेक्षिकी चौदा-
र्वस्तितेत्युक्ता। या ह्रीस्तद् गौरवम्। तदेवं प्रेम श्रद्धालक्षणं भवति। ह्रीलक्षणं
तु गौरवमित्युक्तं तयोर्नानाकरणम्। एवं सप्रतीशताप्यति। एवं ह्रीरपि।
धर्मेषु च पुद्गलेषु च। ये पुद्गलालम्बने श्रद्धाह्रियौ ते तत्र न स्त इति।
पुद्गलालम्बने श्रद्धाह्रियाववधिक्रियेते ययोरेक्यं मन्यन्ते। ते आरूप्यधातौ न
स्तः। कामरूप्यधात्वोरेव भवत इत्युक्तम् ॥ ३२ ॥
कथं पुनरनयोरेकत्र चित्ते योग इति। न हि तदेव चित्तं तद्योगादौदारिकं
च सूक्ष्मं च युज्यते, विप्रतिषेधात्। निष्च्यूतमिति नि.पूर्वस्य ष्ठीवतेर्निष्ठायामेतद्
रूपम्-निष्पूतम्, निरस्तमित्यर्थः। नातिश्यायते नातिघनीभवति। नातिविलीयंत
नातिद्रवीभवति। नातिसूक्ष्मं भवति नात्यौदारिकमिति। मध्यमावस्थमित्यर्थः।
एवं तर्हि निमित्तभूताविति विस्तरः। यथोदकातपौ सर्पिष. श्यानत्वविलीन-
त्वयोर्निमित्तभूतौ, न तु पुनस्तत्स्वभावौ श्यानत्वविलीनत्वस्वभावौ। एवं वितर्क-
विचारौ चित्तस्यौदारिकतासूक्ष्मतयोर्निमित्तभूतौ, न तु पुनरौदारिकसूक्ष्मता-
स्वभावाविति। अत एवं वक्तव्यम्—चित्तौदारिकताहेतुर्वितर्कः, चित्तसूक्ष्मता-

[निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २०५

रिकसूक्ष्मता भूमिप्रकारभेदादित्याभवाग्राद् वितर्कविचारौ स्याताम् । न चौदारिक-
सूक्ष्मतया जातिभेदो युक्तः ।
अन्ये पुनराहुः—वाक्संस्कारा वितर्कविचाराः सूत्र उक्ताः—“वितर्क्य
विचार्य वाचं भाषते, नावितर्क्य नाविचार्य” ( ) इति । तत्र ये
औदारिकास्ते वितर्काः, ये सूक्ष्मास्ते विचाराः । यदि चैकत्र चित्तेऽन्यो धर्म
औदारिकः, अन्यः सूक्ष्मः—कोऽत्र विरोध इति ? न स्याद्विरोधो यदि जातिभेदः
हेतुर्विरोध इति । ब्रूयास्त्वमभ्युपगमाददोष एष इति ? तत इदं दोषान्तर-
माह—आपेक्षिकी चौदारिकसूक्ष्मतेति विस्तरः । भूमिप्रकारभेदात् । भूमिभेदात्,
प्रकारभेदाच्च । भूमिभेदात्तावत् प्रथमध्यानमपेक्ष्य कामधातुरौदारिकः; महा-
भिसंस्कारतरत्वात् । कामधातुमपेक्ष्य प्रथमं ध्यानं सूक्ष्ममल्पाभिसंस्कारतरत्वात्
प्रशान्तमिति । तदेव पुनर्द्वितीयं ध्यानमपेक्ष्यौदारिकम् । एवं यावद्भवाग्रं सूक्ष्मम् ।
प्रकारभेदादपि तस्यामेव भूमावापेक्षिक्यावौदारिकसूक्ष्मते । तद्यथा य एव ते
त्रयः क्लेशानां मूलप्रकारा मृदुमध्यादिमात्रा गुणानां च, कामधातौ यावद्भवाग्रे
तेषामधिमात्रः क्लेश औदारिकः, मृदु सूक्ष्म. क्लेशविपर्ययेण गुणानामिति ।
एवं भूमिप्रकारभेदेनापेक्षिक्यावौदारिकसूक्ष्मते इति आभवाग्रादौदारिकसूक्ष्मते
स्याताम् । अनिष्टं चैतत्, वितर्कविचारयो कामधातुप्रथमभूमिकत्वादिति । न
चौदारिकसूक्ष्मतया जातिभेदो युक्त इति । वितर्कविचारयोर्जातिभेद इष्यते—
अन्यो वितर्कः, अन्यो विचार इति । न चौदारिकत्वेन सूक्ष्मत्वेन च वितर्कविचा-
रयोर्यथाक्रमं स्वभावभेदो युक्तः । किं कारणम् ? जातिभिन्नयोर्हि वेदनासंज्ञयो-
रौदारिकसूक्ष्मता भवति । न च पुनरौदारिकसूक्ष्मतयैव तयोः स्वभावभेदः,
किं तर्हि ? अनुभवलक्षणतया निमित्तोद्ग्रहणलक्षणतया च तयोः स्वभावभेदः,
तस्मादप्यनयोर्नास्ति लक्षणम् ।
अन्ये पुनराहुरिति । सौत्रान्तिकाः । वाक्संस्कारा इति । वाक्समुत्थापका
इत्यर्थः । वितर्क्य विचार्य वाचं भाषते नावितर्क्य नाविचार्येति । वितर्कविचारैरेवं
चैवं च भाषिष्य इति । तत्र ये औदारिकास्ते वितर्का वाक्संस्काराः । कर्मणा
स्वभावो द्योतितो न शक्यमन्यथा स्वलक्षणं प्रदर्शयितुमिति । एवं सूक्ष्मास्ते
विचाराः । एतस्यां कल्पनायां समुदाय रूपा वितर्कविचाराः पर्यायभाविनश्च
भवन्ति, चित्तचैत्यकलापस्य वाक्समुत्थापकत्वात् । कथं पुनरनयोरेकत्र चित्ते
योग इत्युक्तम् ? अतो वैभाषिक आह—यदि चैकत्र चित्तेऽन्यो धर्म औदारिक इति ।
विस्तरः—एकत्र चित्ते वितर्क औदारिकस्वभावोऽन्यः धर्मः, विचारस्तु सूक्ष्म-
स्वभावोऽपरः, तौ च यथाक्रमं चित्तोदारिकतासूक्ष्मता हेतुत्वाच्चित्तौदारिकता-

स्याद्, वेदनासंज्ञावत् । एकस्यां तु जातौ मृद्वधिमात्रता युगपन्न सम्भवति ।
जातिभेदोऽप्यस्ति । स तर्हि वक्तव्यः ? दुर्वचो ह्यसौ—अतो मृद्वधिमात्रतया
व्यज्यते । नैवं व्यक्तो भवति; प्रत्येकं जातीनां मृद्वधिमात्रत्वात् ।
नैव हि वितर्कविचारावेकत्र चित्ते भवत इत्यपरे ।
सूक्ष्मतेत्युच्यते । अथ वा चित्तस्यौदारिकश्चित्तौदारिकः, चित्तौदारिकभावश्चित्तौ-
दारिकता । एवं चित्तसूक्ष्मतापि वक्तव्येति कोऽत्र विरोधः । न स्याद्विरोधो यदि
वितर्कविचारयोर्जातिभेदः स्याद् वेदनासंज्ञावत् । वेदना ह्यौदारिकी, संज्ञा सूक्ष्मा,
तयोस्तु जातिभेदोऽस्तीति औदारिकसूक्ष्मतायामप्येकत्र चित्ते न विरोधः ।
एकस्यां तु जातावनवधृतलक्षणायामैक्येन च कैश्चिद् गृहीतायां मृद्वधिमात्रता
औदारिकसूक्ष्मतालक्षणा युगपन्न सम्भवतीति । अर्थाद्युगपत् सम्भवतीत्युक्तम् ।
तथा हि वेदना अन्यो वा धर्मः पर्यायेण मृदुतामधिमात्रतां च भजते । नैवं
व्यक्तो भवति । किम् ? जातिभेदः, कस्मात् ? प्रत्येकं जातीनां मृद्वधिमात्रत्वात् ।
वेदना ह्यौदारिकी भवति सूक्ष्मा वा; अपेक्षाभेदात् । कथमिति ? वेदना संज्ञा-
मपेक्ष्यौदारिकी, रूपमपेक्ष्य सूक्ष्मा; तथा संज्ञा संस्कारानपेक्ष्यौदारिकी, वेदना-
मपेक्ष्य सूक्ष्मा वितर्कविचारवदेव वा । भवतोऽपि हि कामावचरौ वितर्कविचा-
राबौदारिकौ प्रथमध्यानभूमिकौ सूक्ष्मौ, ध्यानान्तरे च विचारः सूक्ष्मतर इति ।
तदेवं प्रत्येकं जातीनां मृद्वधिमात्रत्वान्नैनं व्यक्तो भवति । न मृद्वधिमात्रतया
जातिभेदो व्यक्तो भवतीत्यर्थः ।
अत्र सङ्घभद्र आचार्य आह—एकत्र च चित्ते औदारिकसूक्ष्मते भवतः । न
च विरोधः; प्रभवकालान्यत्वात् । यदा हि चित्तचैत्तकलापे वितर्क उद्भूतवृत्ति-
र्भवति, तदा चित्तमौदारिकं भवति । यदा विचारस्तदा सूक्ष्मम्, रागमौह-
चरितव्यपदेशवत् । रागमोहयोर्युगपद्भावेऽपि हि तयोरन्यतरोद्भूतवृत्तियोगाद् राग-
चरितो मोहचरित इति वा व्यपदिश्यते । तद्वदिहापि द्रष्टव्यमिति ।
अत्र वयं ब्रूमः—भवति कस्मिंश्चित् कलापे कस्यचिद्धर्मस्योद्भूतवृत्तित्वम्,
किं त्वनयोर्न लक्षणं विवेचितमिति न किञ्चिदेतत् । ननु च चित्तौदारिकता-
सूक्ष्मतालक्षणौ वितर्कविचारावुक्तौ ? सत्यमुक्तौ, प्रत्येकं तु जातीनामौदारिक-
सूक्ष्मते इति तावौदारिकसूक्ष्मतालक्षणौ भवितुमर्हतो यथोक्तमिति नैतदस्मा-
नाराधयति ।
नैव हि वितर्कविचारावेकत्र चित्ते भवत इत्यपर इति । आचार्यमतम् ।
अस्मिन् मते यथोक्तदोषप्रसङ्गो न भवति । कस्त्वनयोः पर्यायवर्त्तिनोर्विशेषः ?
अत्र पूर्वाचार्या आहुः—"वितर्कः कतमः ? चेतनां वा निश्रित्य प्रज्ञां वा पर्येषको
मनोजल्पोऽनभ्यूहाभ्यूहावस्थयोर्यथाक्रमम्, सा च चित्तस्यौदारिकता । विचारः

निर्देश. ] द्वितीयं कोशस्थानम् २०७
कथमिदानीं प्रथमं ध्यानं पञ्चाङ्गमुक्तम्¹ ? भूमितस्तत् पञ्चाङ्गमुक्तम्,
न क्षणतः ॥
मानमदयोः किं नानाकारणम् ?
मान उन्नतिः ।
मदः स्वधर्मे रक्तस्य पर्यादानं तु चेतसः ॥ ३३ ॥
येन केनचित् परतो विशेषपरिकल्पेन चेतस उन्नतिर्मानः ।
मदस्तु स्वधर्मेष्वेव रक्तस्य यच्चेतस पर्यादानम् । यथा मद्यज एवं
रागूजः । सम्प्रहर्षणविशेषो मद इत्यपरे ॥ ३३ ॥
उक्ता सह चित्तेन चैत्ताः प्रकारेण ॥
कतम ? चेतनां वा निश्चित्य प्रज्ञा वा प्रत्यवेक्षको मनोजल्पोऽनभ्यूहाभ्यूहावस्थ-
योर्यथाक्रमम्, सा च चित्तसूक्ष्मता" इति । अस्मिन् पक्षे वितर्कविचारावेकस्व-
भावौ समुदायकूपौ पर्यायवर्तिनौ पर्येषणप्रत्यवेक्षणाकारमात्रेण भिन्नाविव्येते ।
तत्रोदाहरणं केचिदाचक्षते—“तद्यथा बहुषु घटेष्ववस्थितेषु 'कोऽत्र दृढः, को
जर्जर.' इति मुष्टिनाभिघ्नतो य ऊह स वितर्कः, 'इयन्तो जर्जरा दृढा वा'
इति यदन्ते ग्रहणं स विचार" इति ।
कथमिदानी प्रथमं ध्यानं पञ्चाङ्गमिति विस्तर. । विविक्तं कामैर्विविक्तं
पापपैरकुशलैर्धर्मै. सवितर्क सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य
विहरतीति सूत्रे पञ्चाङ्गमुक्तम्, तत् कथम् ? भूमितस्तत् पञ्चाङ्गमुक्तं न क्षणात
इति । प्रथमध्यानभूमि. कदाचिद् वितर्केण व्यवकीर्णा, कदाचिद् विचारेण;
तदेवं सन्तानमधिकृत्य पञ्चाङ्गमुक्तम्, न क्षणमधिकृत्येत्यदोष ।
येन केनचित् परतो विशेषपरिकल्पेनेति भूतेनाभूतेन वा परत उत्कर्षपरिकल्पेन
'शूरोऽर्थवानस्मि शीलवान् बुद्धिसम्पन्न' इति वा या चेतस उन्नति स मानो
नाम चेतसिको धर्म.।
“पर्यादानं तु चेतसः” इति । तु-शब्दो विशेषणार्थो भिन्नक्रमश्चावगन्तव्य.,
अत एवाह—मदस्तु स्वधर्मेष्वेव रक्तस्येति । विस्तर.—चेतसः पर्यादानमिति ।
येन स्वधर्मेष्वेव रूपशौर्यादिषु रक्तं चेत पर्यादीयते सन्निरुध्यते स रागनिष्यन्दो
मद । य. स्वधर्मेष्वेव रक्तस्य दर्पचेतसः पर्यादानात् कुशलधर्मक्रियाभ्यः
प्रतिसंहारो मद इत्याचार्यसङ्घभद्र. । सम्प्रहर्षविशेषो मद इति । क्लिष्टसौमन-
स्यमभिप्रेतम् । तदेतन्नेच्छन्ति वैभाषिकाः । यस्मात् सौमनस्यमा द्वितीयाद्
ध्यानात् । मदश्च त्रेधातुक., “स्त्यानौद्धत्यमदा धातुत्रये” (अभि०को०५.५३)
इति वचनात् ॥ ३३ ॥
१. पञ्चाङ्गयुक्तम्—का० । एवमुपर्यपि ।

२०८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
तेषां पुनरिमाः संज्ञाः परिभाष्यन्ते, प्रवचन एताभिः सद्व्यवहारात् ।
चित्तं मनोऽथ विज्ञानमेकार्थं
चिनोतीति चित्तम् । मनुत इति मनः । विजानातीति विज्ञानम् । चितं
शुभाशुभैर्धातुभिरिति चित्तम् । तदेवाश्रयभूतं मनः । आश्रितभूतं विज्ञानमित्यपरे ।
यथा चित्तं मनो विज्ञानमित्येकोऽर्थः, एव
चित्तचैतसाः ।
साश्रयालम्बनाकाराः सम्प्रयुक्ताश्च
एकोऽर्थः । त एव हि चित्तचैत्ताः साश्रया उच्यन्ते; इन्द्रियाश्रित्वात् ।
सालम्बनाः; विषयग्रहणात् । साकाराः; तस्यैवालम्बनस्य प्रकारेण¹
उक्ताः सह चित्तेन चैत्ताः प्रकारेणेति । चित्तं तावत् प्रकारेणोक्तम्— “विज्ञानं
प्रतिविज्ञप्तिः” (अभि० को० १.१६) इत्येवमादिना स्वलक्षणस्कन्धधात्वा-
यतनकुशलादिप्रभेदेन । चैत्ता अपि स्वलक्षणपरस्परविशेषेण चित्तसंख्याव-
धारणकामप्रथमध्यानादिभूमिप्रभेदेन ।
“एकार्थम्” इति । यच्चित्तं तदेव मनस्तदेव विज्ञानमिति एकोऽर्थोऽस्येत्ये-
कार्थम् । निर्वचनभेदस्तूच्यते--चिनोतीति चित्तमिति । कुशलमकुशलं वा
चिनोतीत्यर्थः । नैरुक्तेन विधिनेवं सिद्धम् । मनुत इति मनः “मन ज्ञाने”
इत्यस्य औणादिकप्रत्ययात् तस्यैतद् रूपम्—मन इति । विजानात्यालम्बनमिति
विज्ञानम्, कर्तरि ल्युट् । चितं शुभाशुभर्धातुभिरिति चित्तम् । वासनासंनिवेश-
योगेन सौत्रान्तिकमतेन, योगाचारमतेन वा । आश्रयभूतं मन आश्रितभूतं
विज्ञानमिति । आश्रयभावापेक्षं मन , “षण्णामनन्तरातीतं विज्ञानं यदि
तन्मनः” (अभि० को० १.१७) इत्यर्थपरिग्रहात् । आश्रितभावापेक्षं विज्ञानम्,
‘द्वयं प्रतीत्य विज्ञानस्योत्पत्तिः’ इति वचनात् ।
“चित्तचैत्ताः साश्रयालम्बनाकाराः सम्प्रयुक्ताश्च” इति । च-शब्द एकानु-
कर्षणार्थः । त² एव हि चित्तचैत्ता इत्यनेन शब्देनाभिहितास्त एव साश्रया
इत्यनेनापि शब्देनाभिधीयन्ते । एवं सालम्बनाः साकाराः सम्प्रयुक्ताश्च । तत्र
साश्रया इन्द्रियाश्रितत्वात् । षडायतनाश्रितत्वादित्यर्थः । सालम्बना विषय-
ग्रहणात् । न हि विनालम्बनेन चित्तचैत्ता उत्पद्यन्ते । साकाराः तस्यैवालम्बनस्य
१. प्रकारशः---का० ।
२. य--मुद्रित. पाठः ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २०९
आकरणात् । सम्प्रयुक्ताः; समं प्रयुक्तत्वात् ।
केन प्रकारेण समं प्रयुक्ताः ? इत्याह—
पञ्चधा ॥ ३४ ॥
पञ्चभिः समताप्रकारैः—आश्रयालम्बनाकारकालद्रव्यसमताभिः । केयं समता ?
यथैव ह्येकं चित्तम्, एवं चैत्ता अप्येकैका इति ॥ ३४ ॥
निर्दिष्टाश्चित्तचैत्ताः सविस्तरप्रभेदाः ॥
विप्रयुक्तास्तु संस्काराः प्राप्त्यप्राप्ती सभागता ।
आसंज्ञिकं समापत्ती जीवित लक्षणानि च ॥ ३५ ॥
प्रकारेणाकरणात् । "येन तैं सालम्बनाः तस्यैवालम्बनस्य प्रकारेण ग्रहणात् ।
कथम् ? विज्ञानं हि नीलं पीतं वा वस्तु विजानाति । उपलभत इत्यर्थः । तदेव
तथालम्बनं वस्तु वेदनानुभवति, संज्ञा परिच्छिनत्ति, चेत नाभिसंस्करोती-
त्येवमादि । अथ वा—तस्यैवालम्बनस्य विज्ञानं सामान्यरूपेणोपलभ्यतारूपं
गृह्णाति, विशेषरूपेण तु वेदनानुभवनीयतारूपं गृह्णाति, संज्ञा परिच्छेद्यतारूपं
गृह्णातीत्येवमादि । सम्प्रयुक्ताः समं प्रयुक्तत्वादिति । समा अविप्रयुक्ताश्चान्यो-
न्यमिति सम्प्रयुक्ताः ।
आश्रयालम्बनाकारकालद्रव्यसमताभिरिति । येनाश्रयेण चित्तमुत्पद्यते, तेनैवा-
श्रयेण वेदनासंज्ञाचेतनादय उत्पद्यन्ते । तथा येनालम्बनेन चित्तम्, तेनेव
वेदनादयः । येनाकारेण चित्तम्, तेनैव वेदनादयः । यदि हि नीलाकारं चित्तम्,
नीलाकारा एव तत्सम्प्रयुक्ता वेदनादय उत्पद्यन्ते । यस्मिंश्च काले चित्तम्,
तस्मिन्नेव वेदनादयः । यथा च चित्तद्रव्यमेकमेवोत्पद्यते, न द्वे त्रीणि वा, तथा
वेदनाद्रव्यमेकमेवोत्पद्यते, न द्वे त्रीणि वा । तथा संज्ञाद्रव्यम्, चेतनाद्रव्यमित्येव-
मादि । तेनेदमेवान्त्यं दुर्गममिति व्याचष्टे—यथैव ह्येकं चित्तम् एवं चैत्ता अपि
एकैका इति ॥ ३४ ॥
विप्रयुक्तान् वक्तुकाम आचार्य उपोद्घातं करोति । निर्दिष्टाश्चित्तचैत्ताः
सविस्तरप्रभेदाः, विप्रयुक्तास्त्ववसरप्राप्ता इदानीमुच्यन्ते इत्यभिप्रायः ।
सविस्तरप्रभेदा इति । विस्तरश्च प्रभेदश्च विस्तरप्रभेदौ, सह विस्तरप्रभेदाभ्यां
सविस्तरप्रभेदा । अथ वा—विस्तरेण प्रभेद विस्तरप्रभेद., सह विस्तरप्रभेदेन
सविस्तरप्रभेदा । तत्र चित्तं तावत् सविस्तरप्रभेदं निर्दिष्टम्—"विज्ञानं
प्रतिविज्ञप्तिर्मनआयतनं च" ( अभि० को० १।१६ ) इत्येवमादिना । चैत्ता
अपि "वेदनानुभवः" (अभि० को० १.१४) इत्यारभ्य यावत् "पञ्चधा चैत्ताः"
( अभि० को० २ २३ ) इति विस्तरेण ।
अभि० को० १४

२१० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
नामकायादयश्चेति
इमे संस्कारा न चित्तेन सम्प्रयुक्ताः, न च रूपस्वभावा इति चित्त-
विप्रयुक्ता उच्यन्ते।
तत्र तावत्—
प्राप्तिर्लाभः समन्वयः।
द्विविधा हि प्राप्तिः—अप्राप्तविहीनस्य च प्रतिलम्भः १, प्रतिलब्धेन च
“नामकायादयश्च” इति। चशब्द एवञ्जातीयाननुक्तविप्रयुक्तप्रदर्शनार्थः।
सङ्घभेदप्रभृतयो हि द्रव्यतश्चित्तविप्रयुक्ता इष्यन्त इति। 'येऽप्येवञ्जातीयकाः'
इति शास्त्रेऽप्युक्तत्वात्। चित्तविप्रयुक्ता इति। चित्तग्रहणं चित्तसमानजातीय-
प्रदर्शनार्थम्। चित्तमिव चित्तेन न विप्रयुक्ता इत्यर्थः। किं च तेषां चित्तेन
समानजातीयत्वम् ? यदरूपिणोऽमी भवन्ति। रूपित्वादेव हि विप्रयुक्तत्वेऽपि
रूपं न विप्रयुक्तत्वे नाम लभते। यद्वा अमीषा नामरूपमिति नामत्वम्, तत्तेषा
चित्तेन समानजातीयत्वम्। चैत्ता अपि चित्तेन तुल्यजातीया। ते तु चित्तेन
सहाऽऽलम्बने सम्प्रयुक्ता। तद्विशेषणार्थं विप्रयुक्तग्रहणम्। असंस्कृतमपि तत्समान-
जातीयमनालम्बनत्वेनेति तत्परिहारार्थं संस्कारग्रहणम्। अत एवाह—इमे
सस्कारा न चित्तेन सम्प्रयुक्ताः, न च रूपस्वभावा इति चित्तविप्रयुक्ता उच्यन्त इति।
तत्रेति वाक्योपन्यासे, निर्धारणे वा। तावच्छब्द क्रमे।
“प्राप्तिर्लाभ समन्वयः” इति। प्राप्तिरिति सामान्यसंज्ञा। लाभ, समन्वय
इति विशेषसंज्ञा। लाभ, प्रतिलम्भ इत्येकार्थं। समन्वय, समन्वागम
इत्यनर्थान्तरम्। प्रतिलम्भ इत्युक्ते समन्वागमस्याग्रहणम्, समन्वागम इत्युक्ते
प्रतिलम्भस्याग्रहणम्, प्राप्तिरित्युक्ते तूभयोर्ग्रहणम्। अत एवाह—द्विविधा हि
प्राप्तिः—अप्राप्तविहीनस्य च प्रतिलम्भः, प्रतिलब्धेन च समन्वागम इति। अप्राप्तं च
विहीनं चाप्राप्तविहीनम्, तस्याप्राप्तविहीनस्य प्रतिलम्भः। अप्राप्तस्य तद्यथा—
दु खे धर्मज्ञानक्षान्ते। विहीनस्य तद्यथा—कामावचरस्य कामवैराग्येण त्यक्तस्य
धातुप्रत्यागमनात् परिहाण्या वा पुन प्रतिलम्भः। प्रतिलब्धेन च द्वितीयादिषु
क्षणेषु समन्वागम, तस्याः समनुवर्त्तनात्। यश्च प्रतिलम्भो यश्च समन्वागमः
सा द्विधा प्राप्ति —इति प्रतिलम्भे समन्वागमे च प्राप्तिशब्दो वर्त्तते। अभेद-
विवक्षाया तु प्राप्ति, प्रतिलम्भ, समन्वागम इत्येक एवार्थः। तथा हि प्रथमे
क्षणे दुःखे धर्मज्ञानक्षान्ते, प्राप्ति, प्रतिलम्भ इष्यते। सापि समन्वागम
१. लाभ —का०।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २११
समन्वागमः । विपर्ययादप्राप्तिरिति सिद्धम् ।
कस्य पुनरिमे प्राप्त्यप्राप्ती ?
प्राप्त्यप्राप्ती स्वसन्तानपतितानां
न परसन्तानपतितानाम् । नहि परकीयैः कश्चित् समन्वागतः । नाप्य-
सन्ततिपतितानाम् । न ह्यसत्त्वसङ्ख्यातैः कश्चित् समन्वागतः ।
एष तावत् संस्कृतेषु नियमः ।
असंस्कृतेषु पुन प्राप्त्यप्राप्ती—
निरोधयोः ॥ ३६ ॥
इत्युच्यते । प्रथमक्षणस्थ आयंपुद्गलो दुःखधर्मज्ञानक्षान्त्या समन्वागत इत्युच्यते,
“आज्ञास्यामीन्द्रियेणैखयोदशभिरन्वितः ' ( अभि०का० २ १६ ) इत्यादिवच-
नात् । कथमयं लक्षणनिर्देशः ? न हि भेदविवक्षायामपि पर्यायवचनेन लक्षण-
निर्देशः कल्पते—'प्राप्तिः कतमा ? यः प्रतिलम्भो यः समन्वागमः' इति । पर्याय-
[L

२१२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय
सर्वसत्त्वा अप्रतिसंख्यानिरोधेन समन्वागताः । अत एव हि चोक्तमभि-
धर्मे ( ज्ञा० प्र० १९.९ )— "अनास्रवैर्धर्मैः कः समन्वागतः ? आह—
सर्वसत्त्वा" इति । प्रतिसंख्यानिरोधेन सकलबन्धनादिक्षणस्थवर्ज्याः सर्व आर्या
पृथग्जनाश्च केचित् समन्वागताः । आकाशेन तु नास्ति कश्चित् समन्वागतः ।
तस्मादस्य नास्ति प्राप्तिः । यस्य च नास्ति प्राप्तिस्तस्याप्राप्तिरपि नास्तीति
सिद्धान्तः ।
प्राप्तिर्नामास्ति किञ्चित् भावान्तरमिति । कुत एतत् ? आह—सूत्रात् ।
सूत्रे ह्युक्तम्—"स एषां दशानामशैक्षाणां धर्माणामुत्पादात् प्रतिलम्भात्
प्राप्त्यप्राप्ती भवत । सर्वसत्त्वा अप्रतिसंख्यानिरोधेन यथा प्रत्ययवैकल्यं समन्वा-
गताः । सकलबन्धनादिक्षणस्थवर्ज्या इति । आदौ क्षण.

निर्देश ] द्वितीयं कोशस्थानम् २१३
समन्वागमादार्यो भवति पञ्चाङ्गविप्रहीणः" (म० आ० ४९.१६) इति
विस्तरः।
तेन तर्हि असत्त्वाख्यैरपि समन्वागमः प्राप्नोति, परसत्त्वैश्च। किं कारणम् ?
सूत्रे¹ वचनात्¹ । "राजा भिक्षवश्चक्रवर्ती सप्तभी रत्नैः समन्वागतः"
(दी० नि० ३. ५९) इति विस्तरः। वशित्वमत्र समन्वागमशब्देनोक्तम्।
तस्य तेषु रत्नेषु वशित्व कामचार इति। तत्र² वशित्वं समन्वागमः, अन्यत्र
पुनर्द्रव्यान्तरमिति।
कुत एतत् कः पुनरेवमयोगः ? अयमयोगः—यदस्या नैव 'स्वभावः
प्रज्ञायते रूपशब्दादिवद्, रागद्वेषादिवद्वा; न चापि कृत्यं चक्षुःश्रोत्रादिवत् ।
तस्माद् द्रव्यधर्मासम्भवादयोगः।
चेति। प्रतिनिधिभूताया प्राप्तैर्योगान् प्रकृतिस्थोऽप्यर्हन्नार्य इत्युच्यते। साधनं
चात्र—'द्रव्यतोऽस्ति समन्वागमः, सूत्रोक्तत्वात्, आयतनद्रव्यवत्' इति।
आचार्यस्तं प्रत्याह—तेन तर्ह्यसत्त्वाख्यैरपि चक्ररत्नादिभिः परसत्त्वैरपि
स्त्रीरत्नादिभि समन्वागमो द्रव्यसन् प्राप्नोति। सूत्रे वचनात्। कथमिति ? सूत्र
दर्शयति—राजा यावद्विस्तर इति। राजा भिक्षवश्चक्रवर्ती सप्तभी रत्नै समन्वा-
गत । तस्येमानि सप्त रत्नानि, तद्यथा—चक्ररत्नम्, हस्तिरत्नम्, अश्वरत्नम्,
मणिरत्नम्, स्त्रीरत्नम्, गृहपतिरत्नम्, परिणायकरत्नमेवं सप्तममिति विस्तरः।
एभि सप्तभी रत्नै समन्वागमः सूत्र उक्तः। न च द्रव्यतोऽस्तीत्यनेनानैकान्तिकता
दर्शयति, प्रतिज्ञादोषं चायमुद्ग्राहयति, अनुमानविरोधात्। कथम् ? इत्युच्यते -
'न द्रव्यसन् दशाशैक्षधर्मसमन्वागम समन्वागमस्वभाव्यात् चक्रवर्तिसप्तरत्न
समन्वागमवद्' इति। अनेन प्रतिज्ञाया धर्मस्वरूपं विपर्यामयति ।
वशित्वं कामचार इति। इच्छानुविधायित्वम्। तत्र वशित्वमिति चक्रवर्तिसूत्रे।
अन्यत्र पुनर्द्रव्यान्तरमिति। दशाशैक्षधर्मसमन्वागमसूत्रे। कः पुनरेवमयोग इति।
प्रवचने हि द्विविधमिष्यते—द्रव्यसच्च वस्तु, प्रज्ञप्तिसच्चेति। कथमयुक्तिः ? इति
वैभाषिकाः। आचार्य आह—अयमयोग इति। विस्तर.—इह यद् द्रव्यसद्वस्तु तत्
प्रत्यक्षग्राह्यं वा भवेदनुमानग्राह्यं वा। तत्र प्रत्यक्षग्राह्यं रूपशब्दादि, पञ्चेन्द्रिय
ग्राह्यत्वात्। मनोविज्ञानग्राह्यमपि किञ्चित् प्रत्यक्षं रागद्वेषादि; स्वसंवेद्यत्वात्।
चक्षुःश्रोत्रादि त्वनुमानग्राह्यं चक्षुर्विज्ञानादिकृत्यानुमेयत्वात्, तद्भावाभावयोस्त-
१-१. सूत्रवचनात्—का०। २ अत्र—का०।

उत्पत्तिहेतुर्धर्माणां प्राप्तिरिति चेत् ? असंस्कृतस्य न स्यात् । ये च धर्मा
अप्राप्ता ये च त्यक्ता भूमिसञ्चारवैराग्यतः, तेषां कथमुत्पत्तिः स्यात् ।
सहजप्राप्तिहेतुका चेत् ? जातिरिदानीं किङ्करी, जातिजातिर्वा । सकल-
बन्धनानां खल्वपि मृदुमध्याधिमात्रक्लेशोत्पत्तिप्रकारभेदो १ न स्यात् ; प्राप्त्यभेदात् ।
यतो वा स भेदस्तत एवास्तु तदुत्पत्तिः । तस्मान्नोत्पत्तिहेतुः प्राप्तिः ।
कश्चैवमाह—उत्पत्तिहेतुः प्राप्तिरिति ? किं तर्हि ? व्यवस्थाहेतुः प्राप्तिः २ ।
द्वात्राभावात् । प्राप्तिः पुनर्ना प्रत्यक्षग्राह्या, न चानुमानग्राह्या; तत्सिद्धौ
निरवद्यानुमानादर्शनात् । तस्माद् द्रव्यधर्मासम्भवादयोग इति स्थितमेतत् ।
इदानीमाचार्यस्तत्पक्षमुत्थाप्योत्थाप्य दूषयति—उत्पत्तिहेतुरिति । विस्तरः-
यस्य प्राप्तिरस्ति स उत्पद्यते, हेतुसद्भावात् । असंस्कृतस्य न स्यात् प्राप्तिः;
तस्यासंस्कृतस्यानुत्पन्नान्न । ये च धर्मा अप्राप्ता दुःखधर्मज्ञानक्षान्तयादयः । ये च
त्यक्ता भूमिसञ्चारवैराग्यतः । तद्यथा कामावचरा अक्लिष्टा ऊर्ध्वभूम्युपपत्त्या
क्लिष्टाश्च वैराग्येण त्यक्ताः । तेषां धातुप्रत्यागमतः परिहाण्या वा कथमुत्पत्तिः
स्यात् ! नहि तेषां प्राप्तिरस्ति; अनुत्पन्ननिरुद्धत्वात् ।
सहजप्राप्तिहेतुका चेत् । का ? तेषामुत्पत्तिरधिकृता । सहजा या प्राप्तिरिदानी-
मुत्पद्यते सा तेषां जनिकेति । आह—जातिरिदानीं किङ्करी जातिजातिर्वेति ।
किंकरणशीला किङ्करी । जातिर्लक्ष्यं धर्मं जनयति । जातिजातिस्तु तल्लक्षणं
जाति जनयति । तेन यदि लक्ष्याणां धर्माणांमुत्पत्तितः प्राप्तिहेतुकोच्यते
तत्र जातिः किङ्करी । अथ लक्षणानाम्, उत्पत्तिस्तद्धेतुकोच्येत, तत आह—
जातिजातिर्वा किङ्करीति विकल्पः । अथवा यदि भवतेवं कल्प्येत—जातिर्धर्मं
जनयति, प्राप्तिः पुनर्जाति जनयतीति, तत्रोच्यते—जातिजातिर्वा किङ्करीति ।
सकलबन्धनानां खल्वपीति । विस्तरः—येषामेकोऽपि क्लेशप्रकारो न प्रहीणस्ते
सकलबन्धनाः, तेषा सकलबन्धनानां खल्वपि मृदुमध्याधिमात्रक्लेशोत्पत्तिप्रकार-
भेदो न स्यात् । कस्मात् ? प्राप्त्यभेदात् । विकल्पबन्धनानां हि प्राप्तिवैकल्यान्
मृदुमध्याधिमात्रक्लेशोत्पत्तिभेदः परिकल्प्येत, न तु सकलबन्धानाम्; प्राप्तीनां
तुल्यत्वात् । यतो वा स भेद इति । ततो वा कारणादभ्यासतोऽन्यतो वा स
भेदः—कस्यचित् सकलबन्धनस्याधिमात्रः, कस्यचिन्मध्यः, कस्यचिन्मृदुः ।
तत एव भेदकारणात् तदुत्पत्तिरस्तु । तेषां मृद्वादीनां क्लेशानामुत्पत्तिः ।
तस्मान्नोत्पत्तिहेतुः प्राप्तिरिति ।
वैभाषिक आह—कश्चैवनाहेति । विस्तरः—व्यवस्थाहेतुः प्राप्तिः । असत्यां
१. ०त्पत्तिभेदो—का० । २. का० पुस्तके नास्ति ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २१५
असत्यां हि प्राप्तौ लौकिकमानसानामार्यपृथग्जनानाम् 'आर्या इमे', 'पृथग्जना
इमे' इति न स्याद् व्यवस्थानम् ! प्रहीणाप्रहीणक्लेशताविशेषादेतद् भवितुमर्हति !
एतच्चैव कथं भविष्यति—एषां प्रहीणः क्लेशः, एषामप्रहीण इति; प्राप्तौ
सत्यामेतत् सिध्यति तद्विगमाविगमात् ? आश्रयविशेषादेतत् सिध्यति । आश्रयो हि
स आर्याणां दर्शनभावनामार्गसामर्थ्यात् तथा परावृत्तो भवति यथा न पुनस्तत्प्रहेयाणां
क्लेशानां प्ररोहसमर्थो भवति । अतोऽग्निदग्धव्रीहिवदबीजीभूत१ आश्रयः१
क्लेशानां प्रहीणक्लेश इत्युच्यते । उपहतबीजभावे वा लौकिकेन मार्गेण ।
हि प्राप्तौ लौकिकमानसानाम् इति । लोके भवं लौकिकम्, मन एव मानसम्,
लौकिकं मानसमेषां त इमे लौकिकमानसाः । आर्यपृथग्जनाः । आर्याश्च पृथ-
ग्जनाश्च । लौकिकमानसग्रहणमार्यविशेषणम् । पृथग्जना हि नित्यमेव लौकिक-
मानसाः । आसंज्ञिकासंज्ञिसमापत्त्यवस्थायां वा पृथग्जनविशेषणमपि सम्भवति ।
तेषामार्यपृथग्जनानाम् । तेषामिति निर्धारणे षष्ठी, सम्बन्धलक्षणा वा । तेषां न
स्याद् व्यवस्थानमिति परिच्छेदः । यत्कृतं व्यवस्थानं सा प्राप्तिः । प्रहीणाप्रहीण-
क्लेशताविशेषादिति । प्रहीणक्लेशा आर्याः, अप्रहीणक्लेशाः पृथग्जनाः, तद्भावः,
स एव विशेष इति प्रहीणाप्रहीणक्लेशताविशेषः, तस्मात् एतद् व्यवस्थानं
भवितुमर्हति ।
ननु च पृथग्जना अपि केचित् प्रहीणक्लेशा भवन्ति, कथमवधार्यते—आर्या
एव प्रहीणक्लेशा इति ? अत्यन्तसमुद्घातवचनादेवमुक्तम् । एतच्चैव कथमिति ।
एषां प्रहीणः क्लेशः एषामप्रहीण इति यदेतद्व्यवस्थानम्, तत् कथं भविष्यति ।
प्राप्तौ तु सत्यां क्लेशप्राप्त्या एतत्सिध्यति व्यवस्थानम्; तद्विगमाविगमात् क्लेश-
प्राप्तिविगमाविगमात् । छेदाच्छेदादित्यर्थः । येषां तत्प्राप्तिविगमाः ते आर्याः,
येषामविगमाः ते पृथग्जना इति । ननु च पृथग्जनानामपि केषाञ्चित् क्लेश-
प्राप्तिर्विगता ? विगता, न तु लोकोत्तरेण मार्गेण । स तर्हि लोकोत्तरमार्गकृतो
विशेषः कथं परिच्छिद्यते ? लोकोत्तरेणेयं क्लेशप्राप्तिर्विगता, लौकिकेनेयमिति;
सास्रवानास्रवविसंयोगप्राप्तिभेदात् । आश्रयविशेषादेतत्सिध्यतीति । आत्म-
भावविशेषादेतद्व्यवस्थानम्—एषां प्रहीणः क्लेशः, एषामप्रहीणः क्लेश इति
सिद्ध्यति । तथा परावृत्त इति । तथान्यथाभूतः । तत्प्रहेयाणां दर्शनभावना-
मार्गप्रहेयाणाम् । अग्निदग्धव्रीहिवदिति । यथा अग्निदग्धो व्रीहिरबीजभूतो
भवति, एवं यथोक्तेन न्यायेनाबीजीभूत आश्रयः क्लेशानां प्रहीणक्लेश इत्युच्यते ।
१-१. ०भूते आश्रये—का ।

..."!
Wait, look at the ra-phala: "तदुत्पत्तेर्वशित्वाविघातात्".
Wait, is it "तदुत्पत्तेर्" or "तदुत्पत्तौ"?
It has an e-matra and a repha: "तदुत्पत्तेर्"!
Then: "वशित्वाविघातात् समन्वगतः—का० ।"

Let's double check all punctuation and hyphens:
L1: २१६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
L2: विपर्ययादप्रहीणक्लेशः । यश्चाप्रहीणस्तेन समन्वगतः, यश्च१· प्रहीणस्तेनासमन्वा-
Wait, is it "यश्च १·" or "यश्च १"?
Look at L2: "यश्च १·" - there is a footnote marker '१' and a dot/hyphen: "१·" or "१"?
Actually it looks like "यश्च१·" or "यश्च १". Let's write "यश्च१·".
L3: गत इति प्रज्ञप्यते ।
L4: कुशला अपि२ द्विप्रकाराः—अयत्नभाविनः, यत्नभाविनश्च; ये त
L5: उच्यन्ते—उत्पत्तिप्रतिलम्भिकाः, प्रायोगिकाश्चेति । तत्रायत्नभाविभिराश्र

तस्माद् बीजमेवात्रानपोद्धृतमनुपहतं परिपुष्टं¹ च वशित्वकाले समन्वगमाख्यां
लभते, नान्यद् द्रव्यम् ॥
किं पुनरिदं बीजं नाम ? यन्नामरूपं फलोत्पत्तौ समर्थं साक्षात् पारम्पर्येण
वा; सन्ततिपरिणामविशेषात् ।
कोऽयं परिणामो नाम ? सन्ततेरन्यथात्वम् ।
का चेयं सन्ततिः ? हेतुफलभूतास्त्रैयध्विकाः संस्काराः ।
²यत्र तूक्तम्—"लोभेन समन्वगतोऽभव्यश्चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि उत्पाद-
यितुम्³" ( ) इति ? तत्राधिवासनं लोभस्याविनोदनं वा
समन्वगमः । यावद्धि तस्याधिवासकोऽविनोदको भवति तावद् भव्यस्तानि
यस्मादेवं तस्माद्बीजमेव शक्तिविशेष एवात्र समन्वगावस्थायामनपोद्धृतं
क्लिष्टानां धर्माणामार्यमार्गेण, अनुपहतं लौकिकमार्गेण । अयत्नभाविनां च
कुशलानां धर्माणां मिथ्यादृष्ट्या । परिपुष्टं च वशित्वकाले । यत्नभाविनां
कुशलानां बीजमिति प्रकृतम् । समन्वगमाख्यां लभते । नान्यद् द्रव्यं यद्
वैभाषिकैः कल्पितम् ।
किं पुनरिदं बीजं नामेति द्रव्याशङ्कया पृच्छति । यन्नामरूपं फलोत्पत्तौ
समर्थम् । यत् पञ्चस्कन्धात्मकं रूपं फलोत्पत्तिसमर्थम् । साक्षादनन्तरम् । पार-
म्पर्येण दूरतः ।
कोऽयं परिणामो नामेति सांख्यीयपरिणामाशङ्कया पृच्छति । सन्ततेरन्यथात्व-
मिति । अन्यथोत्पादः । का चेयं सन्ततिरिति । किं यथा सांख्यानामवस्थित-
द्रव्यस्य धर्मान्तरनिवृत्तौ धर्मान्तरप्रादुर्भावः, तथावस्थायिन्याः सन्ततेरन्य-
थात्वमिति ? नेत्युच्यते । किं तर्हि ? हेतुफलभूता । हेतुश्च फलं च हेतुफलम् ।
हेतुफलमिति नैरन्तर्येण प्रवृत्तास्त्रैयध्विकाः संस्काराः सन्ततिरिति व्यवस्थाप्यन्ते ।
यत्र तूक्तमिति । विस्तरः—यत्र तु सूत्र उक्तम् । किम् ? इत्याह—लोभेन
समन्वंगतोऽभव्योऽयोग्यश्चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि कायस्मृत्युपस्थानादीनि
उत्पादयितुमिति । यदि बीजं प्राप्तिः ? बीजं नित्यमस्तीति स्मृत्युपस्थानोत्पत्तिर्न
स्यात् । भवदीयायामपि प्राप्तौ तदुत्पत्तिर्न स्यादिति तुल्यमेतत् । तस्मादुभा-
भ्यामपि वक्तव्यम् ।
तत्राधिवासनं लोभस्याविनोदनं वा समन्वगम इति । अधिवासनम्=अभ्यनु-
१. परिपूष्टं—फा० । २. यत्—का० ।
३. भावयितुम्—का० ।

२१८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-

भावयितुम् । एवमयं समन्वागमः सर्वथा प्रज्ञप्तिधर्मः, न तु द्रव्यधर्मः । तस्य
च प्रतिषेधोऽसमन्वागम इति ।
द्रव्यमेव तु वैभाषिकाः उभयं वर्णयन्ति । किं कारणम् ? एष हि नः
सिद्धान्त इति ॥ ३६ ॥
ज्ञानम्, अविनोदनम्, अव्युपशमनम् । सर्वथा प्रज्ञप्तिधर्मो न द्रव्यधर्म इति । सर्व-
प्रकारेण—यद्युत्पत्तिहेतुर्यदि व्यवस्थाहेतुर्यद्याश्रयविशेषो यद्यधिवासनमविनोदनं
वा, सर्वथा प्रज्ञप्तिधर्मः । प्रज्ञप्त्या संवृत्या व्यवहारेण धर्मः प्रज्ञप्तिधर्मः । न
द्रव्यधर्मः न द्रव्यतो धर्मः, स्वभाव इत्यर्थः । अथ वा—द्रव्यं च तद्धर्मश्च स
द्रव्यधर्मः । न रूपादिवत् विद्यमानस्वलक्षणो धर्मः इत्यर्थः। तस्य च प्रतिषेधः ।
तस्य च प्रज्ञप्तिधर्मस्य प्रतिषेधोऽसमन्वागम इति ।
“इदमस्येति ज्ञानचिह्नं प्रतिलब्धधर्माविप्रणाशकारणं च प्राप्तिः” इत्याचार्य-
सङ्घभद्रः ।
'इदमस्येति ज्ञानचिह्नम्' इत्यसिद्धमेतत्, आश्रयविशेषेण तज्ज्ञानमिति
ब्रूमः । यदि च प्रतिलब्धधर्माविप्रणाशकारणं प्राप्तिरिष्यते ? प्राप्तपरित्यागो नैव
स्यात्, भवति च । तस्मादकारणमेतत् ।
स एव च शक्तिविशेषलक्षणं बीजभावमाचार्येण व्यवस्थापितं दूषयति—
किमयं शक्तिविशेषश्चित्तादर्थान्तरम् ? उतानर्थान्तरम् ? किं चातः ? अर्थान्तरं
चेत्, प्राप्तिरस्तीति, संज्ञामात्रे तु विवादः । अनर्थान्तरं चेत् ? नन्वकुशलं
कुशलस्य बीजमभ्युपगतं भवति, अकुशलस्य च कुशलम् । को हि नामोष्ण्यस्य
तेजसोऽनर्थान्तरत्वे सत्योष्ण्यमेव दाहकमध्यवस्येन्न तेजः ! कुशलबीजं ह्यकुशले
चेतस्यव्याकृते वा वर्तते । एवमकुशलबीजं कुशले चेतस्यव्याकृते वा वर्तते ।
तथैव चाव्याकृतबीजमपि कुशले चाकुशले च वर्तते । सास्रवबीजं चानास्रवे,
अनास्रवबीजं च सास्रवे चेतसि वर्तते—इति साङ्कर्यदोषः प्रसज्यत इति ?
अत्र वयं ब्रूमः—अनर्थान्तरभावे माकर्यदोषो भवेत् । तत्तु बीजं न चित्ता-
दर्थान्तरं वक्तव्यम्, नाप्यनर्थान्तरम्; उपादायप्रज्ञप्तिरूपत्वात् । अथाप्यनर्था-
न्तरभावः, तथाप्यदोषः; कुशलेन हि चित्तेनोत्पन्नेन स्वजातीयेऽन्यजातीये
वा स्वसन्तानचित्ते बीजमाधीयेत, ततः कारणविशेषात् कार्यविशेष इति
विशिष्टम्, तेन तच्चित्तमुत्पद्येत । तद्विशिष्टं चित्तं कुशलबीजकार्यक्रियायां समर्थ-
मुत्पद्येत । एवमकुशलेनापि स्वजातीयेऽन्यजातीये वा स्वसन्तानचित्ते बीज-
माधीयेत, तच्च तेन विशिष्टमकुशलबीजकार्यक्रियाया समर्थमुत्पद्येत । एवम-
व्याकृतेनापि चित्तेन स्वजातीये अन्यजातीये वा स्वसन्तानचित्ते बीजमाधी-

[निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २१६

सा क्लिष्टा प्राप्तिः
त्रैधातुक्या सा त्रिविधा

येत, तत्रापि तेन किञ्चिद्रव्याकृतवीर्यकार्यक्रियायां समर्थमुत्पद्येत। सास्रवे-
णाप्यनास्रवे चित्ते बीजमाधीयेत, अनास्रवेणापि सास्रवे। इत्येवमन्योन्यबीजा-
धायकमन्योन्यजनकं च चित्तं चित्तान्तरादुत्पद्यमानमन्योन्यवास्यवासकत्वेन
प्रवर्त्तते। न च कुशले नाकुशले चित्ते शक्तिविशेष आहित इति तदकुशलं
कुशलतामापद्यते, कुशलं वा तदकुशलताम्; शक्तिविशेषमात्रत्वात्। शक्तिबीजं
वासनेत्येकोऽयमर्थः। एवमकुशलादिवासनापि वक्तव्या। यावत् सास्रवेणानास्रवे
शक्तिविशेषाधानेऽपि, अनास्रवेणापि सास्रवे शक्तिविशेषाधाने। न तत्
सास्रवमनास्रवं सम्पद्यते, अनास्रवं वा सास्रवमिति। भवतामपि वैभाषिकाणामिदं

२१० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-

अतीतानां धर्मार्णामतीतापि प्राप्तिरस्ति, अनागतापि, प्रत्युत्पन्नापि ।
एवमनागत-प्रत्युत्पन्नानां प्रत्येकं त्रिविधा ।
शुभादीनां शुभादिका ।
कुशलाकुशलाव्याकृतानां कुशलाकुशलाव्याकृतैव यथाक्रमं प्राप्तिः ।
स्वधातुका तदाप्तानां
ये धर्मास्तद्धात्वाप्तास्तेषां स्वधातुका प्राप्तिः । कामरूपारूप्यावचराणां
कामरूपारूप्यावचरी यथाक्रमम् ।
अनाप्तानां चतुर्विधा ॥ ३७ ॥
· अतीतानां धर्मार्णामतीतापि प्राप्तिरिति । विस्तरः—अतीतानां धर्माणां तद्यथा
क्लिष्टानामतीता प्राप्तिः । या उत्पन्ननिरुद्धा साग्रजापि सम्भवति, सहजापि,
पश्चात्कालजापि । तेषामेवानागता प्राप्तिरनुत्पन्ना । प्रत्युत्पन्ना या पश्चात्कालजा
उत्पन्नानिरुद्धा । अनागतानामपि प्राप्तिरतीता याग्रजोत्पन्ननिरुद्धा, अनागता
यानुत्पन्ना, प्रत्युत्पन्ना अग्रजोत्पन्नानिरुद्धा । तथा प्रत्युत्पन्नानामप्यतीता प्राप्तिर्या-
ग्रजोत्पन्ननिरुद्धा, अनागता यानुत्पन्ना, प्रत्युत्पन्ना या सहजा । अतीतादि-
जातिसामान्यं च गृहीत्वैवमुक्तम् । न त्वेकस्यातीतस्यावश्यं त्रिविधा प्राप्तिरस्ति ।
न हि विपाकजस्यानागतातीता वा प्राप्तिः सम्भवति; “अव्याकृताप्तिः सहजा”
( अभि० को० २.३८) इति वचनात् । यदि तु प्रतिद्रव्यं प्राप्तिव्यवस्था
क्रियेत, सम्भवं प्रत्येतदेवं भवेत् । क्लिष्टानामुत्पत्तिप्रतिलम्भिकानां च कुशला-
नामतीतादीनामतीतादयः प्राप्तयोऽवश्यं भवन्ति । न हि पृथग्जनस्यानुत्प-
न्नस्यानास्रवस्य मार्गस्यातीता प्रत्युत्पन्ना च प्राप्तिरस्ति । सापवादश्चायमुत्सर्गो-
ऽवगन्तव्यः; “अव्याकृताप्तिः सहजा” ( अभि० को० २.३८) इति वचनात् ।
असंस्कृतानां तु प्राप्तिरुत्पन्ननिरुद्धातीता, अनुत्पन्नानागता, उत्पन्नानिरुद्धा
प्रत्युत्पन्ना । सुगमत्वात् न सूत्रितमेतत् ।
कामरूपारूप्यावचराणां कामरूपारूप्यावचरी यथाक्रममिति । कामधातूप-
पन्नस्य कामावचराणां धर्माणां कामावचरी प्राप्तिः । तस्यैव रूपावचराणां
रूपावचरी । तस्यैवारूप्यावचराणा मारूप्यावचरी रूपधातूपपन्नस्य च कामा-
वचराणाम् । तद्यथा निर्माणचित्तानां कामावचरी, रूपावचराणां रूपावचरी,
आरूप्यावचराणा मारूप्यावचरी । आरूप्यधातूपपन्नस्य तद्धातुकानां तद्धातु-
कैव प्राप्तिः ।