अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२१० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-

अतीतानां धर्मार्णामतीतापि प्राप्तिरस्ति, अनागतापि, प्रत्युत्पन्नापि ।
एवमनागत-प्रत्युत्पन्नानां प्रत्येकं त्रिविधा ।
शुभादीनां शुभादिका ।
कुशलाकुशलाव्याकृतानां कुशलाकुशलाव्याकृतैव यथाक्रमं प्राप्तिः ।
स्वधातुका तदाप्तानां
ये धर्मास्तद्धात्वाप्तास्तेषां स्वधातुका प्राप्तिः । कामरूपारूप्यावचराणां
कामरूपारूप्यावचरी यथाक्रमम् ।
अनाप्तानां चतुर्विधा ॥ ३७ ॥
· अतीतानां धर्मार्णामतीतापि प्राप्तिरिति । विस्तरः—अतीतानां धर्माणां तद्यथा
क्लिष्टानामतीता प्राप्तिः । या उत्पन्ननिरुद्धा साग्रजापि सम्भवति, सहजापि,
पश्चात्कालजापि । तेषामेवानागता प्राप्तिरनुत्पन्ना । प्रत्युत्पन्ना या पश्चात्कालजा
उत्पन्नानिरुद्धा । अनागतानामपि प्राप्तिरतीता याग्रजोत्पन्ननिरुद्धा, अनागता
यानुत्पन्ना, प्रत्युत्पन्ना अग्रजोत्पन्नानिरुद्धा । तथा प्रत्युत्पन्नानामप्यतीता प्राप्तिर्या-
ग्रजोत्पन्ननिरुद्धा, अनागता यानुत्पन्ना, प्रत्युत्पन्ना या सहजा । अतीतादि-
जातिसामान्यं च गृहीत्वैवमुक्तम् । न त्वेकस्यातीतस्यावश्यं त्रिविधा प्राप्तिरस्ति ।
न हि विपाकजस्यानागतातीता वा प्राप्तिः सम्भवति; “अव्याकृताप्तिः सहजा”
( अभि० को० २.३८) इति वचनात् । यदि तु प्रतिद्रव्यं प्राप्तिव्यवस्था
क्रियेत, सम्भवं प्रत्येतदेवं भवेत् । क्लिष्टानामुत्पत्तिप्रतिलम्भिकानां च कुशला-
नामतीतादीनामतीतादयः प्राप्तयोऽवश्यं भवन्ति । न हि पृथग्जनस्यानुत्प-
न्नस्यानास्रवस्य मार्गस्यातीता प्रत्युत्पन्ना च प्राप्तिरस्ति । सापवादश्चायमुत्सर्गो-
ऽवगन्तव्यः; “अव्याकृताप्तिः सहजा” ( अभि० को० २.३८) इति वचनात् ।
असंस्कृतानां तु प्राप्तिरुत्पन्ननिरुद्धातीता, अनुत्पन्नानागता, उत्पन्नानिरुद्धा
प्रत्युत्पन्ना । सुगमत्वात् न सूत्रितमेतत् ।
कामरूपारूप्यावचराणां कामरूपारूप्यावचरी यथाक्रममिति । कामधातूप-
पन्नस्य कामावचराणां धर्माणां कामावचरी प्राप्तिः । तस्यैव रूपावचराणां
रूपावचरी । तस्यैवारूप्यावचराणा मारूप्यावचरी रूपधातूपपन्नस्य च कामा-
वचराणाम् । तद्यथा निर्माणचित्तानां कामावचरी, रूपावचराणां रूपावचरी,
आरूप्यावचराणा मारूप्यावचरी । आरूप्यधातूपपन्नस्य तद्धातुकानां तद्धातु-
कैव प्राप्तिः ।