अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २१५
असत्यां हि प्राप्तौ लौकिकमानसानामार्यपृथग्जनानाम् 'आर्या इमे', 'पृथग्जना
इमे' इति न स्याद् व्यवस्थानम् ! प्रहीणाप्रहीणक्लेशताविशेषादेतद् भवितुमर्हति !
एतच्चैव कथं भविष्यति—एषां प्रहीणः क्लेशः, एषामप्रहीण इति; प्राप्तौ
सत्यामेतत् सिध्यति तद्विगमाविगमात् ? आश्रयविशेषादेतत् सिध्यति । आश्रयो हि
स आर्याणां दर्शनभावनामार्गसामर्थ्यात् तथा परावृत्तो भवति यथा न पुनस्तत्प्रहेयाणां
क्लेशानां प्ररोहसमर्थो भवति । अतोऽग्निदग्धव्रीहिवदबीजीभूत१ आश्रयः१
क्लेशानां प्रहीणक्लेश इत्युच्यते । उपहतबीजभावे वा लौकिकेन मार्गेण ।
हि प्राप्तौ लौकिकमानसानाम् इति । लोके भवं लौकिकम्, मन एव मानसम्,
लौकिकं मानसमेषां त इमे लौकिकमानसाः । आर्यपृथग्जनाः । आर्याश्च पृथ-
ग्जनाश्च । लौकिकमानसग्रहणमार्यविशेषणम् । पृथग्जना हि नित्यमेव लौकिक-
मानसाः । आसंज्ञिकासंज्ञिसमापत्त्यवस्थायां वा पृथग्जनविशेषणमपि सम्भवति ।
तेषामार्यपृथग्जनानाम् । तेषामिति निर्धारणे षष्ठी, सम्बन्धलक्षणा वा । तेषां न
स्याद् व्यवस्थानमिति परिच्छेदः । यत्कृतं व्यवस्थानं सा प्राप्तिः । प्रहीणाप्रहीण-
क्लेशताविशेषादिति । प्रहीणक्लेशा आर्याः, अप्रहीणक्लेशाः पृथग्जनाः, तद्भावः,
स एव विशेष इति प्रहीणाप्रहीणक्लेशताविशेषः, तस्मात् एतद् व्यवस्थानं
भवितुमर्हति ।
ननु च पृथग्जना अपि केचित् प्रहीणक्लेशा भवन्ति, कथमवधार्यते—आर्या
एव प्रहीणक्लेशा इति ? अत्यन्तसमुद्घातवचनादेवमुक्तम् । एतच्चैव कथमिति ।
एषां प्रहीणः क्लेशः एषामप्रहीण इति यदेतद्व्यवस्थानम्, तत् कथं भविष्यति ।
प्राप्तौ तु सत्यां क्लेशप्राप्त्या एतत्सिध्यति व्यवस्थानम्; तद्विगमाविगमात् क्लेश-
प्राप्तिविगमाविगमात् । छेदाच्छेदादित्यर्थः । येषां तत्प्राप्तिविगमाः ते आर्याः,
येषामविगमाः ते पृथग्जना इति । ननु च पृथग्जनानामपि केषाञ्चित् क्लेश-
प्राप्तिर्विगता ? विगता, न तु लोकोत्तरेण मार्गेण । स तर्हि लोकोत्तरमार्गकृतो
विशेषः कथं परिच्छिद्यते ? लोकोत्तरेणेयं क्लेशप्राप्तिर्विगता, लौकिकेनेयमिति;
सास्रवानास्रवविसंयोगप्राप्तिभेदात् । आश्रयविशेषादेतत्सिध्यतीति । आत्म-
भावविशेषादेतद्व्यवस्थानम्—एषां प्रहीणः क्लेशः, एषामप्रहीणः क्लेश इति
सिद्ध्यति । तथा परावृत्त इति । तथान्यथाभूतः । तत्प्रहेयाणां दर्शनभावना-
मार्गप्रहेयाणाम् । अग्निदग्धव्रीहिवदिति । यथा अग्निदग्धो व्रीहिरबीजभूतो
भवति, एवं यथोक्तेन न्यायेनाबीजीभूत आश्रयः क्लेशानां प्रहीणक्लेश इत्युच्यते ।
१-१. ०भूते आश्रये—का ।