अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

तस्माद् बीजमेवात्रानपोद्धृतमनुपहतं परिपुष्टं¹ च वशित्वकाले समन्वगमाख्यां
लभते, नान्यद् द्रव्यम् ॥
किं पुनरिदं बीजं नाम ? यन्नामरूपं फलोत्पत्तौ समर्थं साक्षात् पारम्पर्येण
वा; सन्ततिपरिणामविशेषात् ।
कोऽयं परिणामो नाम ? सन्ततेरन्यथात्वम् ।
का चेयं सन्ततिः ? हेतुफलभूतास्त्रैयध्विकाः संस्काराः ।
²यत्र तूक्तम्—"लोभेन समन्वगतोऽभव्यश्चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि उत्पाद-
यितुम्³" ( ) इति ? तत्राधिवासनं लोभस्याविनोदनं वा
समन्वगमः । यावद्धि तस्याधिवासकोऽविनोदको भवति तावद् भव्यस्तानि
यस्मादेवं तस्माद्बीजमेव शक्तिविशेष एवात्र समन्वगावस्थायामनपोद्धृतं
क्लिष्टानां धर्माणामार्यमार्गेण, अनुपहतं लौकिकमार्गेण । अयत्नभाविनां च
कुशलानां धर्माणां मिथ्यादृष्ट्या । परिपुष्टं च वशित्वकाले । यत्नभाविनां
कुशलानां बीजमिति प्रकृतम् । समन्वगमाख्यां लभते । नान्यद् द्रव्यं यद्
वैभाषिकैः कल्पितम् ।
किं पुनरिदं बीजं नामेति द्रव्याशङ्कया पृच्छति । यन्नामरूपं फलोत्पत्तौ
समर्थम् । यत् पञ्चस्कन्धात्मकं रूपं फलोत्पत्तिसमर्थम् । साक्षादनन्तरम् । पार-
म्पर्येण दूरतः ।
कोऽयं परिणामो नामेति सांख्यीयपरिणामाशङ्कया पृच्छति । सन्ततेरन्यथात्व-
मिति । अन्यथोत्पादः । का चेयं सन्ततिरिति । किं यथा सांख्यानामवस्थित-
द्रव्यस्य धर्मान्तरनिवृत्तौ धर्मान्तरप्रादुर्भावः, तथावस्थायिन्याः सन्ततेरन्य-
थात्वमिति ? नेत्युच्यते । किं तर्हि ? हेतुफलभूता । हेतुश्च फलं च हेतुफलम् ।
हेतुफलमिति नैरन्तर्येण प्रवृत्तास्त्रैयध्विकाः संस्काराः सन्ततिरिति व्यवस्थाप्यन्ते ।
यत्र तूक्तमिति । विस्तरः—यत्र तु सूत्र उक्तम् । किम् ? इत्याह—लोभेन
समन्वंगतोऽभव्योऽयोग्यश्चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि कायस्मृत्युपस्थानादीनि
उत्पादयितुमिति । यदि बीजं प्राप्तिः ? बीजं नित्यमस्तीति स्मृत्युपस्थानोत्पत्तिर्न
स्यात् । भवदीयायामपि प्राप्तौ तदुत्पत्तिर्न स्यादिति तुल्यमेतत् । तस्मादुभा-
भ्यामपि वक्तव्यम् ।
तत्राधिवासनं लोभस्याविनोदनं वा समन्वगम इति । अधिवासनम्=अभ्यनु-
१. परिपूष्टं—फा० । २. यत्—का० ।
३. भावयितुम्—का० ।