अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२१० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
नामकायादयश्चेति
इमे संस्कारा न चित्तेन सम्प्रयुक्ताः, न च रूपस्वभावा इति चित्त-
विप्रयुक्ता उच्यन्ते।
तत्र तावत्—
प्राप्तिर्लाभः समन्वयः।
द्विविधा हि प्राप्तिः—अप्राप्तविहीनस्य च प्रतिलम्भः १, प्रतिलब्धेन च
“नामकायादयश्च” इति। चशब्द एवञ्जातीयाननुक्तविप्रयुक्तप्रदर्शनार्थः।
सङ्घभेदप्रभृतयो हि द्रव्यतश्चित्तविप्रयुक्ता इष्यन्त इति। 'येऽप्येवञ्जातीयकाः'
इति शास्त्रेऽप्युक्तत्वात्। चित्तविप्रयुक्ता इति। चित्तग्रहणं चित्तसमानजातीय-
प्रदर्शनार्थम्। चित्तमिव चित्तेन न विप्रयुक्ता इत्यर्थः। किं च तेषां चित्तेन
समानजातीयत्वम् ? यदरूपिणोऽमी भवन्ति। रूपित्वादेव हि विप्रयुक्तत्वेऽपि
रूपं न विप्रयुक्तत्वे नाम लभते। यद्वा अमीषा नामरूपमिति नामत्वम्, तत्तेषा
चित्तेन समानजातीयत्वम्। चैत्ता अपि चित्तेन तुल्यजातीया। ते तु चित्तेन
सहाऽऽलम्बने सम्प्रयुक्ता। तद्विशेषणार्थं विप्रयुक्तग्रहणम्। असंस्कृतमपि तत्समान-
जातीयमनालम्बनत्वेनेति तत्परिहारार्थं संस्कारग्रहणम्। अत एवाह—इमे
सस्कारा न चित्तेन सम्प्रयुक्ताः, न च रूपस्वभावा इति चित्तविप्रयुक्ता उच्यन्त इति।
तत्रेति वाक्योपन्यासे, निर्धारणे वा। तावच्छब्द क्रमे।
“प्राप्तिर्लाभ समन्वयः” इति। प्राप्तिरिति सामान्यसंज्ञा। लाभ, समन्वय
इति विशेषसंज्ञा। लाभ, प्रतिलम्भ इत्येकार्थं। समन्वय, समन्वागम
इत्यनर्थान्तरम्। प्रतिलम्भ इत्युक्ते समन्वागमस्याग्रहणम्, समन्वागम इत्युक्ते
प्रतिलम्भस्याग्रहणम्, प्राप्तिरित्युक्ते तूभयोर्ग्रहणम्। अत एवाह—द्विविधा हि
प्राप्तिः—अप्राप्तविहीनस्य च प्रतिलम्भः, प्रतिलब्धेन च समन्वागम इति। अप्राप्तं च
विहीनं चाप्राप्तविहीनम्, तस्याप्राप्तविहीनस्य प्रतिलम्भः। अप्राप्तस्य तद्यथा—
दु खे धर्मज्ञानक्षान्ते। विहीनस्य तद्यथा—कामावचरस्य कामवैराग्येण त्यक्तस्य
धातुप्रत्यागमनात् परिहाण्या वा पुन प्रतिलम्भः। प्रतिलब्धेन च द्वितीयादिषु
क्षणेषु समन्वागम, तस्याः समनुवर्त्तनात्। यश्च प्रतिलम्भो यश्च समन्वागमः
सा द्विधा प्राप्ति —इति प्रतिलम्भे समन्वागमे च प्राप्तिशब्दो वर्त्तते। अभेद-
विवक्षाया तु प्राप्ति, प्रतिलम्भ, समन्वागम इत्येक एवार्थः। तथा हि प्रथमे
क्षणे दुःखे धर्मज्ञानक्षान्ते, प्राप्ति, प्रतिलम्भ इष्यते। सापि समन्वागम
१. लाभ —का०।