अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २०९
आकरणात् । सम्प्रयुक्ताः; समं प्रयुक्तत्वात् ।
केन प्रकारेण समं प्रयुक्ताः ? इत्याह—
पञ्चधा ॥ ३४ ॥
पञ्चभिः समताप्रकारैः—आश्रयालम्बनाकारकालद्रव्यसमताभिः । केयं समता ?
यथैव ह्येकं चित्तम्, एवं चैत्ता अप्येकैका इति ॥ ३४ ॥
निर्दिष्टाश्चित्तचैत्ताः सविस्तरप्रभेदाः ॥
विप्रयुक्तास्तु संस्काराः प्राप्त्यप्राप्ती सभागता ।
आसंज्ञिकं समापत्ती जीवित लक्षणानि च ॥ ३५ ॥
प्रकारेणाकरणात् । "येन तैं सालम्बनाः तस्यैवालम्बनस्य प्रकारेण ग्रहणात् ।
कथम् ? विज्ञानं हि नीलं पीतं वा वस्तु विजानाति । उपलभत इत्यर्थः । तदेव
तथालम्बनं वस्तु वेदनानुभवति, संज्ञा परिच्छिनत्ति, चेत नाभिसंस्करोती-
त्येवमादि । अथ वा—तस्यैवालम्बनस्य विज्ञानं सामान्यरूपेणोपलभ्यतारूपं
गृह्णाति, विशेषरूपेण तु वेदनानुभवनीयतारूपं गृह्णाति, संज्ञा परिच्छेद्यतारूपं
गृह्णातीत्येवमादि । सम्प्रयुक्ताः समं प्रयुक्तत्वादिति । समा अविप्रयुक्ताश्चान्यो-
न्यमिति सम्प्रयुक्ताः ।
आश्रयालम्बनाकारकालद्रव्यसमताभिरिति । येनाश्रयेण चित्तमुत्पद्यते, तेनैवा-
श्रयेण वेदनासंज्ञाचेतनादय उत्पद्यन्ते । तथा येनालम्बनेन चित्तम्, तेनेव
वेदनादयः । येनाकारेण चित्तम्, तेनैव वेदनादयः । यदि हि नीलाकारं चित्तम्,
नीलाकारा एव तत्सम्प्रयुक्ता वेदनादय उत्पद्यन्ते । यस्मिंश्च काले चित्तम्,
तस्मिन्नेव वेदनादयः । यथा च चित्तद्रव्यमेकमेवोत्पद्यते, न द्वे त्रीणि वा, तथा
वेदनाद्रव्यमेकमेवोत्पद्यते, न द्वे त्रीणि वा । तथा संज्ञाद्रव्यम्, चेतनाद्रव्यमित्येव-
मादि । तेनेदमेवान्त्यं दुर्गममिति व्याचष्टे—यथैव ह्येकं चित्तम् एवं चैत्ता अपि
एकैका इति ॥ ३४ ॥
विप्रयुक्तान् वक्तुकाम आचार्य उपोद्घातं करोति । निर्दिष्टाश्चित्तचैत्ताः
सविस्तरप्रभेदाः, विप्रयुक्तास्त्ववसरप्राप्ता इदानीमुच्यन्ते इत्यभिप्रायः ।
सविस्तरप्रभेदा इति । विस्तरश्च प्रभेदश्च विस्तरप्रभेदौ, सह विस्तरप्रभेदाभ्यां
सविस्तरप्रभेदा । अथ वा—विस्तरेण प्रभेद विस्तरप्रभेद., सह विस्तरप्रभेदेन
सविस्तरप्रभेदा । तत्र चित्तं तावत् सविस्तरप्रभेदं निर्दिष्टम्—"विज्ञानं
प्रतिविज्ञप्तिर्मनआयतनं च" ( अभि० को० १।१६ ) इत्येवमादिना । चैत्ता
अपि "वेदनानुभवः" (अभि० को० १.१४) इत्यारभ्य यावत् "पञ्चधा चैत्ताः"
( अभि० को० २ २३ ) इति विस्तरेण ।
अभि० को० १४