अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०८३
सामान्येन सर्वेषां पुद्गलानां क्षयज्ञाने गुणभावनोक्ता ॥ २७ ॥
अष्टादशावेणिकास्तु बुद्धधर्मा बलादयः ।
ये बुद्धस्यैव भगवतः क्षयज्ञाने भावनां गच्छन्ति, नान्यस्य । कतमे-
ऽष्टादश ? दश बलानि, चत्वारि वैशारद्यानि, त्रीणि स्मृत्युपस्थानानि,
सामान्येन सर्वेषामिति१ । श्रावक-प्रत्येकबुद्ध-सम्यक्सम्बुद्धानां
क्षयज्ञानक्षणे गुणभावनोक्ता, "सास्रवाश्च क्षयज्ञाने" (अभि० को० ७.२६)
इति वचनात् ॥ २७ ॥
दश बलानीति विस्तरः । एते बलाद्या महाकरुणान्ता अष्टादशा-
वेणिका वैभाषिकैर्व्यवस्थाप्यन्ते । बलादिव्यतिरिक्तान् केचिद् अन्यान्
अष्टादशावेणिकान् बुद्धधर्मान् वर्णयन्ति । तद्यथा—नास्ति तथागतस्य
स्खलितम्, नास्ति रवितम्, नास्ति द्रवता, नास्ति नानात्वसंज्ञा, नास्त्यव्याकृतं
मन , नास्त्यप्रतिसंख्यायोपेक्षा, नास्त्यतीतेषु प्रतिहतं ज्ञानदर्शनम्, नास्त्यनागतेषु
प्रतिहतं ज्ञानदर्शनम्, नास्ति प्रत्युत्पन्नेषु प्रतिहतं ज्ञानदर्शनम्, सर्वं कायकर्म
ज्ञानानुपरिवर्ति, सर्वं वाक्कर्म ज्ञानानुपरिवर्ति, सर्वं मनस्कर्म ज्ञानानुपरिवर्ति,
नास्ति छन्दहानि , नास्ति वीर्यहानिः, नास्ति स्मृतिहानिः, नास्ति
समाधिहानिः, नास्ति प्रज्ञाहानिः नास्ति विमुक्तज्ञानदर्शनहानिरिति ।
तत्र रवितं नाम महसा क्रिया । द्रवता = क्रीडाभिप्रायता । नानात्वसंज्ञा
सुखदुःखादुःखामुषेषु विषयेषु रागद्वेषमोहातो नानात्वसंज्ञा । शेषं सुगमम् ॥
दश बलानि--स्थानास्थानज्ञानबलम्, कर्मविपाकज्ञानबलम्, ध्यानविमोक्ष-
समाधिसमापत्तिज्ञानवलम्, इन्द्रियपरापरज्ञानवलम्, नानाधिमुक्तिज्ञानवलम्,
नानाधातुज्ञानबलम्, सर्वत्रगामिनीप्रतिपज्ज्ञानवलम्, पूर्वनिवासानुस्मृतिज्ञान-
बलम्, च्युत्युपपत्तिज्ञानवलम्, आस्रवक्षयज्ञानवलं च ।
सूत्रं तु—"दश आयुष्मन्तः तथागतबलानि । कतमानि दश ? इहा-
युष्मन्तः स्थानं च स्थानतो यथाभूतं प्रजानाति, अस्थानं चास्थानतः—इदं
प्रथमं तथागतबलम् । येन बलेन समन्वागतस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्सम्बुद्धः
उदारमार्षभस्थानं प्रतिजानाति, ब्राह्मं चक्रं प्रवर्तयति, पर्षदि सम्यक्
सिंहनादं नदति । पुनरपरमायुष्मन्तस्तथागतोऽतीतानागतप्रत्युत्पन्नानि
कर्मधर्मसमादानानि स्थानतो हेतुतो वस्तुतो विपाकतश्च यथाभूतं प्रजानाति ।
यदायूष्मन्तस्तथागतः, पूर्ववत्, यावत् विपाकतश्च यथाभूतं प्रजानाति—इदं
१ सर्वस्वमिति—जा० ।

महाकरुणा च । असाधारणं हि आवेणिकमित्युच्यते । तत्र
द्वितीयं तथागतबलम् । येन बलेनेति पूर्ववत् । पुनरपरमायुष्मन्तस्तथागतो
ध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तीनां संक्लेश-व्यवदान-व्यवस्थान-विशुद्धिं यथाभूतं
प्रजानाति । यदायुष्मन्तस्तथागतः पूर्ववत् । इदं तृतीयं० । पुनरपरमायुष्मन्तस्त-
थागतः परसत्त्वानां परपुद्गलानामिन्द्रियपरापरतां यथाभूतं प्रजानाति । यदा-
युष्मन्तस्तथागतः पूर्ववत् —इदं चतुर्थं तथागतबलम् । येन बलेनेति पूर्ववत् ।
पुनरपरमायुष्मन्तस्तथागतो नानाविमुक्तिकं लोकमनेकविमुक्तिकमिति यथाभूतं
प्रजानाति । यदायुष्मन्तस्तथागतः पूर्ववत् । इदं पञ्चमं तथागतवलम् । येन
बलेनेति पूर्ववत् । पुनरपरमायुष्मन्तस्तथागतो नानाधातुकं लोकमनेक-
धातुकमिति यथाभूतं प्रजानाति । यदायुष्मन्तस्तथागतः पूर्ववत् —इदं षष्ठं
तथागतबलम् । येन बलेनेति पूर्ववत् । पुनरपरमायुष्मन्तस्तथागतः सर्वत्र-
गामिनीं प्रतिपदं यथाभूतं प्रजानाति । यदायुष्मन्तस्तथागतः पूर्ववत् —इदं
सप्तमं तथागतबलम् । येन बलेनेति पूर्ववत् । पुनरपरमायुष्मन्तस्तथागतो-
ऽनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति, तद्यथा एकामपि जातिम्, द्वे, तिस्रः, चतस्रः,
पञ्च, षट्, सप्त, अष्ट, नव, दश, विंशति यावत् अनेकामपि संवर्तविवर्त-
कल्पामनुस्मरति—अमी नाम ते भवन्तः सत्त्वाः यत्राहमासम् एवंनामा, एवं-
जातीयः, एवंगोत्रः, एवमाहारः, एवंसुखदुःखप्रतिसंवेदी, एवं दीर्घायुः, एवं-
चिरस्थितिकः, एवमायुपर्यन्तः; सोऽहं तस्मात् स्थानाच्च्युतोऽमुत्रोपपन्नः,
तस्मादपि च्युत इहोपपन्नः—इति साकारं सनिदानं सोद्देशमनेकविधं पूर्व-
निवासमनुस्मरति । यदायुष्मन्तस्तथागतः पूर्ववत्--इदमष्टमं तथागतवलम् ।
येन बलेनेति पूर्ववत् । पुनरपरमायुष्मन्तस्तथागतो दिव्येन चक्षुषा विशुद्धे-
नातिक्रान्तमानुष्यकेन सत्त्वान् पश्यति च्यवमानानप्युत्पद्यमानानपि, सुवर्णान्,
हीनान् दुर्वरणान्, प्रणीतान् सुगतिमपि गच्छतो दुर्गतिमपि गच्छतो यथाकर्मोपगान्
यथाभूतं प्रजानाति – अमी भवन्तः सत्त्वाः कायदुश्चरितेन समन्वागताः,
वाङ्मनोदुश्चरितेन समन्वागताः, आर्याणामपवादकाः मिथ्यादृष्टयो मिथ्या-
दृष्टिकर्म-धर्म-समादानहेतोस्तद्धेतुं तत्प्रत्ययं कायस्य भेदात् परंमरणाद् अपाय-
दुर्गतिविनिपाते नरकेषूपपद्यन्ते । अमी पुनर्भवन्तः सत्त्वाः कायसुचरितेन
समन्वगताः वाङ्मनःसुचरितेन समन्वागताः आर्याणामनपवादकाः संयोग-
दृष्टयः संयोगदृष्टिकर्म-धर्मसमादानहेतोस्तद्धेतुं तत्प्रत्ययं कायस्य भेदात्
सुगतौ स्वर्गलोके देवेषूपपद्यन्ते । यदायुष्मन्तस्तथागताः, पूर्ववत् —इदं नवमं
तथागतबलम् । येन बलेनेति पूर्ववत् । पुनरपरमायुष्मन्तस्तथागत आंस्रवाणां
क्षयादनास्रवां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय
साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य प्रतिवेदयते—क्षीणा मे जातिः, उषितं ब्रह्मचर्यम्, कृतं

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०८५
स्थानास्थाने दश ज्ञानानि,
स्थानास्थानज्ञानबलं दश ज्ञानानि ।
अष्टौ कर्मफले,
कर्मविपाकज्ञानबलमष्टौ ज्ञानानि, निरोधमार्गज्ञाने हित्वा ।
नव ॥ २८ ॥
करणीयम्, नापरमस्माद् भवं प्रजानामोति । यदायुष्मन्तस्तथागतः पूर्ववत्—
इदं दशमं तथागतबलम् । येन वलेनेति पूर्ववत्" । ( )
“स्थानास्थाने दश ज्ञानानि" इति । स्थानं चास्थानं च
स्थानास्थानम्, तत्र ज्ञानमेव वलं ज्ञानवलम् । तद् दश ज्ञानानि दश-
ज्ञानस्वभावमित्यर्थः । कथं कृत्वा ? स्थानास्थानं समासेन संस्कृतं चासंस्कृतं
च । तदपि संस्कृतमष्टधा भेत्तव्यम्—कामरूपारूप्यावचरानास्रवाणां सम्प्रयुक्त-
विप्रयुक्तभेदात् । तत्र संवृतिज्ञानवलस्य दशापि धर्मा विषयः । दशस्वपि
धर्मेषु तस्य वृत्तेरित्यर्थः । धर्मज्ञानस्य पञ्च, कामावचरानस्रवाश्चत्वारः
कुशलं चासंस्कृतम् । अन्वयज्ञानस्य सप्त, रूपारूप्यानास्रवाः षट् कुशलं
चासंस्कृतम् । दुःखसमुदय-ज्ञानयोः षट् कामरूपारूप्यावचराः । निरोध-
ज्ञानस्यैकः कुशलमेवासंस्कृतम् । मार्गज्ञानस्य द्वावनास्रवौ । परचित्तज्ञानस्य
त्रयः कामरूपावचरानास्रवाः सम्प्रयुक्ताः । क्षयानुत्पादज्ञानयोर्नव धर्माः
विषयः, अव्याकृतमसंस्कृतं मुक्त्वा । एवं कृत्वा स्थानास्थानज्ञानवलं
दशज्ञानानि ।
कथं पुनर्द्दश धर्माः स्थानास्थानमित्युच्यते ? सम्भवः स्थानम्,
असम्भवोऽस्थानमिति । अथवा 'अस्थानमनवकाशो यत्१ स्त्री बुद्धत्वं
कारयिष्यति, स्थानमेतद् यत् पुरुषः' इति । 'अस्थानमवकाशो यत्१ स्त्री
ब्रह्मत्वं कारयिष्यति, स्थानमेतद् यः पुरुषः' इति । तथा 'स्थानमेतद् यत्
दुःखस्य निरोधः' इति । एवमाद्याकारप्रवृत्तं स्थानास्थानज्ञानवलम-
वगन्तव्यम् ।
“अष्टौ कर्मफले" इति । कर्मणः सास्रवस्य तद्विपाकस्य च दुःख-
समुदय-सत्यसंगृहीतत्वात् । निरोधमार्गज्ञाने न भवत इति । अतोऽन्यानि
तदालम्बनानि अष्टौ ज्ञानानि सम्भवन्ति ॥ २८ ॥
१. यः—जा० ।

१०८६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
ध्यानाध्यक्षाधिमोक्षेषु, धातौ च,
ध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तिज्ञानबलं नव ज्ञानानि, निरोधज्ञानं
हित्वा । एवमिन्द्रियपरापरज्ञानबलं वेदितव्यम् ।
प्रतिपत्सु तु ।
दश वा,
'नव वा' इति मतविकल्पार्थो वाशब्दः । यदि सफला प्रतिपद् गृह्यते,
सर्वत्रगामिनीप्रतिपज्ज्ञानबलं दश ज्ञानानि । न चेत्, नव; अन्यत्र
निरोधज्ञानात् ।
“ध्यानाध्यक्षाधिमोक्षेषु” इति विस्तरः । ध्यानमादिरासामिति ।
ध्यानादयो ध्यानविमोक्ष-समाधिसमापत्तयः । ध्यानानि चत्वारि, विमोक्षा
अष्टौ, समाधयस्त्रयः शून्यतादयः । समापत्ती द्वे — असञ्जि-निरोधसमापत्ती ।
नवानुपूर्वविहारसमापत्तयः । अक्षाणि = इन्द्रियाणि । अधिमोक्षश्चैतसिकः ।
ध्यानादयश्चाक्षाणि चाधिमोक्षश्चेति द्वन्द्वः । तेषु नव ज्ञानानि, निरोध-
ज्ञानं हित्वा । कथं कृत्वा ? ध्यानादीनां सास्रवानास्रवसम्प्रयुक्तविप्रयुक्तभेदात्
तदालम्बनानि नव ज्ञानानि सम्भवन्ति । निरोधज्ञानं तु न भवति ।
तेषां संस्कृतत्वात् । इन्द्रियेष्वपि श्रद्धादिषु यत्प्रधानाप्रधानज्ञानं मृदु-
मध्याधिमात्रेन्द्रियभेदेन । तत् परापरज्ञानबलम् । तेष्वपि सास्रवानास्रव-
भेदाभिन्नेषु नवज्ञानानि सम्भवन्ति, निरोधज्ञानं हित्वा । प्रधानादिषु रुचयो
नानाधिमुक्तयः । ताः पुनः सास्रवानास्रवास्त्रैधातुकाश्च तदालम्बनत्वात्
निरोधज्ञानं हित्वा । एवं नानाधातुज्ञानबलम् । तत्र हि धातुः पूर्वाभ्यास-
वासनासमुद्गतः आश्रयो धातुः — इत्याचार्यसङ्घभद्रः । स पुनस्त एव
चित्तचैत्ताः विशिष्टाः । तेषां तथैव सास्रवानास्रवभेदभिन्नानां निरोधज्ञानं
हित्वा नव ज्ञानानि भवन्तीति पूर्ववत् योज्यम् ।
“प्रतिपत्सु” इति विस्तरः । बह्व्योऽत्र प्रतिपदो नरकादिगामिन्यः ।
नरकगामिनी प्रतिपत्, यावत्, देवगामिनी, निरोधगामिनी च । तत्र या
नरकादिगामिन्यः प्रतिपदः, ता हेतुः । प्रतिपद्यन्ते ताभिरिति कृत्वा ।
मार्गो हि प्रतिपद् उच्यते, तेन हि विसंयोगः प्रतिपद्यते । निरोधस्तु कथम् ?
स चापि प्रतिपद् । प्रतिपद्यते तमिति कृत्वा । प्रतिपत्फलं वा प्रतिपदित्युच्यते ।
अत एवाह — यदि सफला प्रतिपद् गृह्यत इति । हेतुर्हि सर्वत्रगामिनो
प्रतिपदिहेष्यते । तथा हि व्याचक्षते — सर्वत्रगामिनीप्रतिपज्ज्ञानबलमिति ।

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०८७
संवृतिज्ञानं द्वयोः,
पूर्वनिवासानुस्मृतिज्ञानबलं च्युत्युपपत्तिज्ञानबलं च संवृतिज्ञानम् ।
षट् दश वा क्षये ॥ २९ ॥
आस्रवक्षयज्ञानबलं षड् ज्ञानानि धर्मान्वयनिरोधक्षयानुत्पादसंवृति-
ज्ञानानि । यदि निरोधज्ञानमेव आस्रवक्षयज्ञानम् ।
अथ क्षीणास्रवसंताने ज्ञानमास्रवक्षयज्ञानम्, ततो दश
ज्ञानानि ॥ २९ ॥
उक्तः स्वभावः ।।
भूमिरिदानीमुच्यते—
प्राङ्निवासच्युतोत्पादबलध्यानेषु¹,
च्युतिरेव च्युतम् । पूर्वनिवासच्युत्युपत्तिज्ञानं बलं चतुर्ध्यान-
भूमिकम् ।
शेषितम् ।
सर्वभूमिषु,
शेषं बलं सर्वभूमिसंगृहीतम् । ताः पुनरेकादश । कामधातुरनागम्य-
ध्यानान्तरं ध्यानान्यरूपाश्च । सर्वाणि जम्बूद्वीपपुरुषाश्रयाणि; अन्यत्र
नन्गायसमुदयगामिनीत्यर्थ इति । तत्र सत्कायः पञ्चोपादानस्कन्धाः ।
समुदय उत्पाद इहाभिप्रेतः । "एवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य
समुदयो भवति" इति वचनात् । सत्कायनिरोधः = विसंयोगः । तत्र सर्वत्र-
गन्तुं शीलमस्या इति सर्वत्रगामिनी, सर्वत्रगामिनी चासौ प्रतिपच्च सर्वत्र-
गामिनी प्रतिपत् । तत् ज्ञानम्, तदेव च बलमिति सर्वत्रगामिनीप्रतिपज्ज्ञान-
बलम् । तद् दश ज्ञानानि योज्यानि ।
यदि निरोधज्ञानमेवास्रवक्षयज्ञानमिति । आस्रवाणां क्षये निरोधे
ज्ञानम् । आस्रवनिरोधालम्बनं ज्ञानमित्यर्थः । एवं सति षड् ज्ञानानि
भवन्ति । निरोधज्ञानजातिरेव धर्मज्ञानादिभेदभेदिनी कृत्वा ।
अथ क्षीणास्रवसन्तान इति । आस्रवक्षये सति यज्ज्ञानं तदास्रव-
क्षयज्ञानमित्यर्थः । क्षीणास्रवसन्ताने सर्वाणि ज्ञानानि समुदाचरन्तीति
दश ज्ञानानि भवन्ति ॥ २६ ॥
१. प्राङ्निवस०—का० ।

बुद्धानुत्पादात् । तदेव¹ दशविधं ज्ञानमन्यस्य बलं नोच्यते । बुद्धस्यैव
बलमिति ।
केनास्य बलमव्याहतं यतः ॥ ३० ॥
यस्मादस्य सर्वत्र ज्ञेये ज्ञानमव्याहतं वर्तते, तस्माद् बलम् । अन्येषां तु
व्याहन्यते । ज्ञानं क्वचिदिच्छतामप्यप्रवृत्तेरिति नार्हति तद्बलाख्यां
लब्धुम् । स्थविरशारिपुत्रेण प्रव्रजनप्रेक्षपुरुषप्रत्याख्यानम्², श्येनोपद्रुतस्य
पक्षिण उपपत्त्यादिपर्यन्ताज्ञानं चात्रोदाहरणम् । एवं तावदव्याहतज्ञानत्वाद्
बुद्धानां ज्ञेयवदनन्तं मानसं बलम् ॥ ३० ॥
अन्यत्र बुद्धानुत्पादादिति । जम्बूद्वीपादन्यत्र बुद्धानुत्पाद इति
जम्बूद्वीपपुरुषाश्रयाणि दश बलानि बुद्धाश्रयोत्पत्तेरित्यभिप्रायः ।
तदेव दशविधज्ञानमन्यस्य बलं नोच्यत इति । अन्यस्यापि एतदस्ति,
न तु बलम्; व्याहतत्वात् । यत्त्वव्याहतं तद् बलम् । आवेणिक इत्यभिप्रायः ।
प्रव्रजनप्रेक्ष-पुरुषप्रत्याख्यानमिति विस्तरः । प्रव्रजनम् = प्रव्रज्या प्रेक्ष्यते
प्रव्रज्याप्रेक्षः । तस्य प्रव्रजनप्रेक्षस्य पुरुषस्य प्रत्याख्यानं प्रव्रजनप्रेक्षपुरुष-
प्रत्याख्यानम् । तदुदाहरणम् । यथा अन्यस्य व्याहन्यते ज्ञानं इति ।
आर्यशारिपुत्रेण किल कस्यचित् प्रव्रज्याप्रेक्षस्य पुरुषस्य मोक्षभागीय॑
कुशलमूलं व्यवलोकयता न दृष्टमिति प्रत्याख्यातः । न प्रव्रजित इत्यर्थः ।
भगवता तु दृष्टम्, प्रव्रजितश्च । तं चाधिकृत्य भिक्षुभिः पृष्टेन भगवतोक्तम्—
“अनेनैवेदं कर्म कृतम्, यदर्हत्त्वं प्राप्तः । नहि कर्माणि पृथिवीधातौ विपच्यन्ते,
नाब्धातौ, न तेजोधातौ, न वायुधातौ । अपि तूपान्तेष्वेव स्कन्ध-धात्वायत-
नेषु” इति विस्तरः । इदं चोक्तम्—
“मोक्षबोजमहं ह्यस्य स्वसूक्ष्ममुपलक्षये ।
धातुपाषाणविवरे निलीनमिव काञ्चनम् ॥” ( ) इति ।
उपपत्त्यादिपर्यन्ताज्ञानं चेति । आदि-शब्देन च्युतिपर्यन्ता-
ज्ञानम् ॥ ३० ॥
——————————————————————————
१. तदेतद्—का० ।
२. प्रव्रज्यापेक्ष०—का० ।

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०८६
नारायणं¹ बलं¹ काये,
काये पुनर्बुद्धस्य नारायणं बलं वर्णयंति ।
सन्धिष्वन्ये,
सन्धौ सन्धौ नारायणबलमित्यपरे ।
मानसवत् कायिकमप्यस्यानन्तं बलमिति भदन्तः । अन्यथा ह्यनन्त-
ज्ञानबलसहिष्णुर्न स्यादिति । नागग्रन्थि-शृङ्खला-शङ्कुसन्धयश्च बुद्ध-
प्रत्येकबुद्ध-चक्रवर्तिनः ।
किं पुनर्नारायणस्य बलस्य प्रमाणम् ?
दशाधिकम् ।
हस्त्यादिसप्तकबलम्,
यदशानां प्राकृतहस्तिनां बलं तदेकस्य गन्धहस्तिनः । एवं महानग्न-
प्रस्कन्दिवराङ्गचाणूरनारायणानां² दशोत्तरवृद्धिर्वक्तव्या । प्राकृतगन्ध-
नारायणं बलमिति । बलस्येयं संज्ञा 'नारायणम्' इति । यस्य च तद्
बलम् असावपि 'नारायण' इत्युच्यते; चाणूरमहाङ्गत्वात् । भदन्त इति ।
दाष्टर्न्तिकस्थविरः । अन्यथा हीति । यदि मानसवत् कायिकबलं नेष्यते,
अनन्तस्य ज्ञानबलस्य सहिष्णुर्न स्यात् । सहनशीलो भगवान् न भवेदित्यर्थः ।
“सन्धिष्वन्ये” इत्युक्तम्, अस्थिसन्धिविशेषोपन्यासः । नागग्रन्थिरिति
विस्तरः । नागग्रन्थिसन्धयो बुद्धाः । नागपाशो नागग्रन्थिः । शृङ्खलासन्धयः
प्रत्येकबुद्धाः । शङ्कुसन्धयश्चक्रवर्तिनः ।
“दशाधिकं हस्त्यादिसप्तकबलम्” इति । हस्ति-गन्धहस्ति-महानग्न-
प्रस्कन्दि-वराङ्ग-चाणूर-नारायणानां सप्तकं तस्य बलं दशभिरधिकम्, दशभ्यो
वाधिकम् । कथम् ? इत्याह—यद् दशानां प्राकृतहस्तिनां सामान्यहस्तिनां
बलं तदेकस्य गन्धहस्तिनो बलम् । एवं यद् दशानां गन्धहस्तिनां बलं
१-१. नारायणबल — का० । २. ०चाणूर०—का० ।

१०६० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
हस्ति-महानग्नप्रस्कन्दिनां दशोत्तरवृद्धयार्धनारायणबलं¹ तद् द्विगुणं नारायण-
मित्यपरे । यथा तु बहुतरं तथा योज्यम् ।
स्प्रष्टव्यायतनं च तत् ॥ ३१ ॥
तच्चैतत् कायिकं बलं सर्वस्यैव स्प्रष्टव्यायतनस्वभावं महाभूतविशेष
एव । ²उपादायरूपसप्तभ्योऽर्थान्तरमित्यपरे ॥ ३१ ॥
उक्तानि बलानि ॥
वैशारद्यं चतुर्धा तु,
यथासूत्रमेव³ ।
एतानि पुनश्चत्वारि वैशारद्यानि
यथाद्यदशमे बले ।
तदेकस्य महानग्नस्य बलम् । यावद् यद् दशानां चाणूराणां बलं तदेकस्य
नारायणस्य बलमिति ।
दशोत्तरवृद्धिनागः । दशोत्तरवृद्ध्यार्धनारायणबलमिति । आदि-
तस्तथैव प्रक्रम्य यद्दशानां प्रस्कन्दिनां बलं तदर्धनारायणम् । तद् द्विगुणं
नारायणमिति ।
यथा तु बहुतरं तथा योज्यमित्याचार्यः । पूर्वकमेव पक्षं समर्थयति ।
अन्यथा ह्यनन्तज्ञानबलसहिष्णु न स्यादिति तदेव कारणम् । देवदत्तहतहस्ति-
पादांगुष्ठसप्तप्राकारपरिखाक्षेपश्चान्यथा न स्यादिति ।
महाभूतविशेष एवेति । महाभूतविशेषस्वभावं बलं न भौतिकमिति
दर्शयति ।
उपादायरूपसप्तभ्योऽर्थान्तरमिति । श्लक्ष्णत्वादिभ्यः पूर्वोक्तेभ्योऽन्यदेव
बलं नामोपादायरूपमित्यपरे ॥ ३१ ॥
यथासूत्रमेवेति । "चत्वारीमानि सारिपुत्र तथागतस्य वैशारद्यानि ।
यैर्वैशारद्यैः समन्वगतस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्सम्बुद्धः उदारमर्षभं स्थानं
१. ०नारायणं बलं—क.० । २. उपादायरूपं०—का० ।
३. यथासूत्रम्—का० ।

निर्देशः ] , सप्तमं कोशस्थानम् १०६१
द्वितीयसप्तमे चैव,
यथा स्थानास्थानज्ञानबलम्, एवं "सम्यक्सम्बुद्धस्य बत मे सतः" इत्येत-
द्वै शारद्यं वेदितव्यम् । यथास्रवक्षयज्ञानबलम्, एवं "क्षीणास्रवस्य बत मे सतः"
इत्येतद्वैशारद्यम् । यथा कर्मस्वकज्ञानवलम्, एवं "ये वा पुनर्मया श्रावका-
णामन्तरायिका धर्मा आख्याताः" इत्येतद्वैशारद्यम् । यथा सर्वत्रगामिनी
प्रतिजानाति, ब्राह्मं १ चक्रं प्रवर्तयति, पर्षदि सम्यक् सिंहनादं नदति ।
कतमानि चत्तारि ? सम्यक्सम्बुद्धस्य वत मे सतो धर्मा अनभिसम्बुद्धा
इत्यत्र मां कश्चिच्छ्रमणो वा ब्राह्मणो वा सह धर्मेण चोदयेत्, स्मारयेत्,
तत्राहं निमित्तमपि ने म्नुपश्यामि । एवं चाहं निमित्तमसमनुपश्यन् क्षेम-
प्राप्तश्च विहरामि, अभयप्राप्तश्च, वैशारद्यप्राप्तश्च उदारम् आर्षभं स्थानं
प्रतिजानामि, ब्राह्मं' चक्रं प्रवर्तयामि, पर्षदि सम्यक् सिंहनादं नदामि—इदं
प्रथमं वैशारद्यम् । 'क्षीणास्रवस्य वत मे सत इमे आस्रवा अपरिहीणाः'
इत्यत्र मां कश्चिदिति पूर्ववत् यावत्, पर्षदि सम्यक् सिंहनादं नदामि—इदं
द्वितीयं वैशारद्यम् । ये वा पुनर्मया श्रावकाणामान्तरायिका धर्मा आख्याताः,
तान् प्रतिसेवमानस्य नालमन्तरायायेति अत्र मां कश्चित् इति पूर्ववत्—इदं
तृतीयं वैशारद्यम् । यो वा पुनर्मया श्रावकाणां मार्ग आख्यातः आर्यो
नैर्याणिको नैर्वेधिको निर्याति तत्करं स्य सम्यग्दुःखक्षयस्य दुःखस्यान्तक्रियायै
स न निर्यास्यतीत्यत्र मां कश्चिदिति पूर्ववत्—इदं चतुर्थं वैशारद्यम्" इति ।
यथा स्थानास्थानज्ञानबलमिति विस्तरः । यथा स्थानास्थान-
ज्ञानबलं दश ज्ञानानि, सर्वभूमिसंगृहीतं च; एवं 'सम्यक्सम्बुद्धस्य वत मे सतः'
इत्येतद् वैशारद्यम् । तथैव दशधा धर्माणां भेदं कृत्वा योज्यम् । यथास्रवक्षय-
ज्ञानबलम् । षट् दश वा ज्ञानानि दशभूमिसंगृहीतं च । एवं क्षीणास्रवस्येति
द्वितीयं वैशारद्यम् । अत्रापि तथैव धर्माणां भेदं कृत्वा षट् दश वा ज्ञानानि
योज्यम् । यथा कर्मस्वकज्ञानबलमष्टौ ज्ञानानि, निरोध-मार्गज्ञाने हित्वा,
सर्वभूमिकसंगृहीतं च । एवं ये वा पुनर्मया श्रावकाणामान्तरायिका इति
विस्तरेण तृतीयं वैशारद्यम् । अत्रापि तथैव धर्माणां भेदं कृत्वा दुःख-
समुदयसत्यसंगृहीता एवान्तरायिकाः, न निरोधमार्गसंगृहीता इत्यष्टौ
ज्ञानानि योज्यम् । यथा सर्वत्रगामिनीप्रतिपज्ज्ञानबलम् दश ज्ञानानि नव वा
सर्वभूमिसंगृहीत॑ च । एवं यो वा मया श्रावकाणां निर्याणाय मार्ग आख्यातः—
इत्येतद्वैशारद्यम् ।
१. ब्राह्मम्यं—जा० ।

१०६२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
प्रतिपज्ज्ञानं बलम्, एवं "यो वा पुनर्मया श्रावकाणां निर्याणाय मार्ग आख्यातः"
इत्येतद्वैशारद्यं वेदितव्यम् ।
कथं ज्ञानमेव वैशारद्यम् ? निर्भयता हि वैशारद्यम् । एभिश्च
ज्ञानैर्निर्भयो भवति । ज्ञानकृतं तु¹ वैशारद्यं युज्यते, न ज्ञानमेव ।
त्रीणि स्मृत्युपस्थानानि पर्षद्भेदात् भवन्ति यथाश्रुतम्² । तत्त्वेतत्
असफलतद्ग्रहणातो वा नवेति योज्यम् ।
निर्भयता हि वैशारद्यम् । एभिश्च ज्ञानैर्निर्भयो भवतीति ज्ञानानि
वैशारद्यमिति वैभाषिकाः ।
आचार्य आह—ज्ञानकृतं तु वैशारद्यम्, न ज्ञानमेवेति । अथवा आचार्य-
वचनमेवैतत् सर्वम् । निर्भयता हि वैशारद्यम् । तथा हि तद्भयप्रतिपक्षो
धर्मश्चैतसिकः । भयमपि चैतसिको धर्म इति । एभिश्च ज्ञानैर्हेतुभूतैर्निर्भयो
भवतीति तत् कथं ज्ञानमेव वैशारद्यम् ! ज्ञानकृतं तु वैशारद्यं युज्यते,
न ज्ञानमेवेति ।
यथाश्रुतमिति । "त्रीणीमानि भिक्षवः स्मृत्युपस्थानानि ।
यानार्यः सेवते, यानार्यः सेवमानोऽर्हति गुणमनुशासितुम् । कतमानि
त्रीणि ? इह भिक्षवः शास्ता श्रावकाणां धर्मं देशयति, अनुकम्पकः
कारुणिकोऽर्थकामो हितैषी करुणायमानः—'इदं वो हिताय, इदं वः सुखाय,
इदं वो हितसुखाय' । तस्य मे श्रावकाः शुश्रूषन्ते, श्रोत्रमवदधति,
आज्ञाचित्तमुपस्थापयन्ति, प्रतिपद्यन्ते धर्मस्यानुधर्मं प्रति । न व्यतिक्रम्य
वर्तन्ते शास्तुः शासने । तेन तथागतस्य न नन्दी भवति, न सौमनस्यम्, न
चेतस उत्प्लावितत्वम् । उपेक्षकस्तत्र तथागतो विहरति स्मृतः सम्प्रजानन् ।
इदं प्रथमं स्मृत्युपस्थानम् । यदार्यः सेवते, यदार्यः सेवमानोऽर्हति गुण-
मनुशासितुम् ।
"पुनरपरं शास्ता धर्मं देशयति पूर्ववत्, तस्य श्रावका न शुश्रूषन्ते, न
श्रोत्रमवदधति, नाज्ञाचित्तमुपस्थापयन्ति, न प्रतिपद्यन्ते धर्मस्यानुधर्मम् ।
व्यतिक्रम्य वर्तन्ते शास्तुः शासने । तेन तथागतस्य नाघातो भवति, नाक्षान्तिः,
नाप्रत्ययः, न चेतसोऽनभिराद्धिः । उपेक्षकस्तत्र तथागतो विहरति स्मृतः
सम्प्रजानन्—इदं द्वितीयं स्मृत्युपस्थानम् । यदार्यः सेवते, यदार्यः सेवमानोऽर्हति
गुणमनुशासितुम् ।
१. का० पुस्तके नास्ति । २. यथासूत्रम्—क० ।

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०६३
स्मृतिप्रज्ञात्मकं त्रयम् ॥ ३२ ॥
स्मृतिसम्प्रजन्यस्वभावान्येतानि¹ त्रीणि स्मृत्युपस्थानानि । यदा
श्रावकस्यापि शुश्रूषमाणाशुश्रूषमाणोभयेषु नन्दी² न भवति, आघातो वा ।
कस्मादेते आवेणिका बुद्धधर्मा उच्यन्ते ? सवासनप्रहाणात् । अथवा
यस्य श्रावकास्तस्य तच्छुश्रूषमाणाशुश्रूषमाणोभयेषु सौमनस्याद्यवकाशः
सुतरां न तथाऽन्येस्येति तस्यैव तदनुत्पादादाश्चर्यं व्यवस्थाप्यते,
नान्यस्येति ॥ ३२ ॥
महाकरुणेदानीं वक्तव्या, सेयमुच्यत-
महाकृपा संवृतिधीः,
“पुनरपरं भिक्षवः यावच्छासने । तत्र तथागतस्य न नन्दी भवति, न
सौमनस्यम्, न चेतस उत्प्लावितत्वम् । नाघातो नाक्षान्तिः नाप्रत्ययो न
चेतसोऽनभिराद्धिः । उपेक्षकस्तत्र तथागतो विहरति स्मृतः सम्प्रजानन्—
इदं तृतीयं स्मृत्युपस्थानम् । यदार्यः सेवते यदार्यः सेवमानोऽर्हति गुण-
मनुशासितुम्” इति । ( )
स्मृतिसम्प्रजन्यमिति । उभयस्वभावमिति दर्शयति । ‘स्मृतः सम्प्र-
जानन्’ इति वचनात् । यदा श्रावकस्यापीति विस्तरः । यदा श्रावकस्यापि
हीनक्लेशस्य शुश्रूषमाणेषु च शिष्येषु अशुश्रूषमाणेषु च उभयेषु च
शुश्रूषमाणाशुश्रूषमाणेषु च । नन्दी अनुनयो न भवति आघातो वा
द्वेषो वा ।
कस्मादेते आवेणिका असाधारणा बुद्धधर्मा उच्यन्ते । सवासना-
प्रहाणादिति । सवासनानां नन्द्यादीनां³ प्रहाणात् । का पुनरियं वासना
नाम श्रावकाणाम् ? यो हि यत्क्लेशचरितः पूर्वम् तस्य तत्कृतः काय-
वाक्चेष्टाविकारहेतुसामर्थ्यविशेषश्चित्ते वासनेत्युच्यते । ‘अव्याकृतश्चित्त-
विशेषो वासना’ इति भदन्तान्तवर्मा ।
अथवेति विस्तरेणाचार्यः । यस्य श्रावकाः बुद्धस्य भगवतः श्रावकाः
भवन्ति नान्यस्य । किं कारणम् ? सर्वे हि श्रावकाः बुद्धमुद्दिश्य प्रव्रजिता
१. स्मृतिसम्प्रज्ञान ०—का० । २. ०ष्व,नन्दी—का० ।
३. आनन्द्या०—जा० ।

संवृतिज्ञानात्मिका महाकरुणा । अन्यथा हि न सर्वसत्त्वालम्बना
सिद्ध्येत्, न च त्रिदुःखताकारा, करुणावत् ।
कस्मादियं महाकरुणेत्युच्यते ?
सम्भाराकारगोचरैः ।
समत्वादाधिमात्राच्च,
सम्भारेण महापुण्यज्ञानसम्भारसमुदागमात् । आकारेण त्रिदुःखता-
करणात् । आलम्बनेन त्रैधातुकासत्त्वालम्बनात् १ । समत्वेन सर्वसत्त्वेषु
समवृत्तित्वात् । अधिमात्रत्वेन ततोऽधिमात्रतराभावात् ।
इति । तेषां श्रावकाणां शुश्रूषमाणे चाशुश्रूषमाणे चोभयस्मिंश्च शुश्रूषमाणा-
शुश्रूषमाणेषु उभयेषु तस्यैव श्रावकवतस्तदनुत्पादः । नन्द्याघातानुत्पादः ।
आश्चर्यम् अद्भुतं व्यवस्थाप्यते, नान्यस्य श्रावकस्येत्यर्थः ॥ ३२ ॥
अन्यथा हीति विस्तरः । यदि संवृतिज्ञानस्वभावा न स्याद्
अद्वेषस्वभावा स्यात्, करुणावत् । न सर्वसत्त्वालम्बना सिद्ध्येत् । न
त्रैधातुकसत्त्वालम्बना, सिद्ध्येदित्यर्थः । यथा करुणा न त्रैधातुक-
सत्त्वालम्बना, किं तर्हि ? कामावचरसत्त्वालम्बना; दुःखितसत्त्वा-
लम्बनत्वाद् एवं सिद्धं स्यादित्यभिप्रायः । न च त्रिदुःखाकारा । सिद्ध्येदिति
वर्तते । करुणावत् । यथा करुणा दुःखताकारैव, न त्रिदुःखताकारा—दुःख-
दुःखता-संस्कार- तथा न स्यात् । इष्यते च
त्रिदुःखताकारेति । अथ संवृतिज्ञान स्वभावेति ।

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०६५
करुणामहाकरुणयोः किं नानाकरणम् ?
नानाकरणमष्टधा ॥ ३३ ॥
स्वभावतः; अद्वेषामोहस्वभावत्वात् । आकारतः; एकत्रिदुःखताकार-
त्वात् । आलम्बनतः; एकत्रैधात्वालम्बनत्वात् । भूमितः; चतुर्ध्यानचतुर्थ-
ध्यानभूमिकत्वात् । सन्तानतः; श्रावकादिबुद्धसन्तानजत्वात् । लाभतः;
कामभवाग्रवैराग्यलभ्यत्वात्१ । अपरत्राणापरित्राणतः; अतुल्यतुल्यकरणा-
यनाच्च ॥ ३३ ॥
करोतीति महाकरुणा । आकारेण त्रिदुःखताकरणात् । यस्मात् तिसृ-
भिरपि दुःखताभिराकारयति, न दुःखदुःखतयैव, करुणावत् । आलम्बनेन
त्रैधातुकसत्त्वालम्बनत्वात् । यस्मात् त्रैधातुकोपपन्नान् सत्त्वान् आलम्बते,
न च कामधातुपपन्नानेव, करुणावत् । "कामसत्त्वास्तु गोचर" इति
वचनात् ।
समत्वेन सर्वसत्त्वेषु समवृत्तित्वात् । यस्मात् सर्वसत्त्वेषु त्रैधातुकपर्या-
पन्नेषु समं वर्तते संस्कारदुःखताकारेण, अतोऽपि महाकरुणेत्युच्यते ।
ततोऽधिमात्रतराभावादिति । प्रज्ञास्वभावतया तीक्ष्णतरत्वात् । यथा हि
तया करुणायते, न तथा करुणयेति ।
नानाकरणम् विशेषः ।
अद्वेषामोहस्वभावत्वादिति । यथाक्रमं करुणाया अद्वेषस्वभावत्वात्,
महाकरुणायाश्चामोहस्वभावत्वादित्यर्थः । एकत्रिदुःखताकारत्वादिति ।
एकदुःखताकारत्वात् करुणायाः, त्रिदुःखताकारत्वाच्च महाकरुणायाः—
इत्युभयत्रापि सर्वत्र यथासंख्येन योजयितव्यम् ।
चतुर्ध्यानचतुर्थध्यानभूमिकत्वादिति । करुणा चतुर्ध्यानभूमिका ।
अनागम्यध्यानान्तरयोः प्रथमध्यानाहरणेन ग्रहणात् षड्भूमिकेत्युक्तम् । महा-
करुणा तु चतुर्थध्यानभूमिकैव, सर्वसमाधिकर्मण्यत्वेन तस्यैव तदुत्पादन-
समर्थत्वात् । श्रावकादिबुद्धसन्तानजत्वादिति । आदिशब्देन प्रत्येकबुद्ध-
पृथग्जनानां ग्रहणम् । कामभवाग्रवैराग्यलब्धत्वादिति । कामवैराग्यलभ्या
करुणा । भवाग्रवैराग्यलभ्या महाकरुणा । अपरत्राणपरित्राणत इति ।
करुणया श्रावकादयः करुणायन्त एव । केवलमनुग्लायन्त्येवेत्यर्थः । न
संसारभयात् परित्रायन्ते२ । अतुल्यतुल्यकरणायनात् । करुणया अतुल्यं
करुणायते; दुःखितानामेव करुणायनात् । महाकरुणया तु तुल्यम्;
सर्वसत्त्वसमकरणायनात् ॥ ३३ ॥
१. कामधातुभवा०—का० । २. परित्रायते—जा० ।
अभि० को० ४ : ५

१०६६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
किं पुनः सर्वे बुद्धाः सर्वप्रकारसामान्या भवन्ति ? नेत्याह ।
सम्भारधर्मकायाभ्यां जगतश्चार्थचर्यया ।
समता सर्वबुद्धानाम् , नायुर्ज्ञातिप्रमाणतः ॥ ३४ ॥
त्रिभिः कारणैः साम्यं सर्वबुद्धानाम्—१. पूर्वपुण्यज्ञानसम्भारसमुदा-
गमतः१, २. धर्मकायपरिनिष्पत्तितः, ३. अर्थचर्यया च लोकस्य ।
आयुर्जातिगोत्रप्रमाणकृतस्तु भेदो भवति । चिराल्पजीवनात्२,
क्षत्रियब्राह्मणजातिभेदात्, काश्यपगौतमादिगोत्रभेदात्, अल्पानल्पप्रमाण-
भेदाच्च यथाकालमिति ।
एतामेव च त्रिविधां सम्पदं मनसिकुर्वाणेन विदुषा शक्यं बुद्धानां
भगवतामन्तिके तीव्रप्रेम गौरवं चोत्पादयितुं यदुत हेतुसम्पदम्, फलसम्पदम्,
उपकारसम्पदं च ।
तत्र चतुर्धा हेतुसम्पत्—सर्वगुणज्ञानसम्भाराभ्यासः३, दीर्घकाला-
भ्यासः, निरन्तराभ्यासः, सत्कृत्याभ्यासश्च ।
पूर्वपुण्यज्ञानसम्भारसमुदागमत इति । पूर्वेषु ज्ञानेषु पुण्यसम्भारेण,
पूर्वोक्तेन ज्ञानसम्भारेण च समुदागमतः । धर्मकायपरिनिष्पत्तित इति ।
अनास्रवधर्मसम्भारसन्तानो धर्मकायः । आश्रयपरिवृत्तिर्वा । अर्थचर्यया
चेति । स्वर्गापवर्गकारणम् अर्थो लोकस्य, तस्य सम्पादनम् = अर्थचर्या ।
तुल्या हि सर्वेषां बुद्धानां महाकरुणा परार्थहेतुः । यथाकालमिति । सर्वत्रा-
भिसम्बध्यते । कथम् ? चिराल्पजीवनाद् यथाक्रमं दीर्घायुषि प्रजायां
दीर्घायुषो बुद्धा भवंति, अल्पायुषि अल्पायुषः । यथासम्भवं क्षत्रियगुरुके
लोके क्षत्रिया भवन्ति, ब्राह्मणगुरुके ब्राह्मणाः । यथाकालमेव च काश्यपादि-
गोत्राः । गौतमगोत्राश्च । तथाल्पप्रमाणे लोके अल्पप्रमाणाः, अनल्पप्रमाणौ
अनल्पप्रमाणा इति ।
हेतुसम्पदम् । पुण्यज्ञानसम्भारलक्षणाम् । फलसम्पदम् धर्मकाय-
लक्षणाम् । उपकारसम्पदम् जगदर्थचर्यालक्षणाम् । सर्वगुणज्ञानसम्भाराभ्यास
इति गुणाः पञ्चपारमितास्वभावाः । ज्ञानानि४ च प्रज्ञापारमितास्वभावानि ।
तेषां सर्वेषां गुणज्ञानानां सम्भारः । तस्याभ्यासः = पुनः पुनः प्रयोगः ।
दीर्घकालाभ्यासः त्रिभिरसंख्येयैर्महाकल्पैः । निरन्तराभ्यासः असान्तरतया ।
१. सर्वपुण्य०—का० । २. ०ल्पतरजी०—का० ।
३. सर्वपुण्यज्ञान०—का० । ४. ज्ञानानानि—जा० ।

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०६७
चतुर्विधा फलसम्पत्—ज्ञानसम्पत्, प्रहाणसम्पत्, प्रभावसम्पत्,
रूपकायसम्पच्च ।
चतुर्विधप्रकारसम्पत्—अपायत्रयसंसारदुःखात्यन्तनिर्मोक्षसम्पत्, यान-
त्रयसुगतिप्रतिष्ठापनसम्पद्वा ।
ज्ञानसम्पत् पुनश्चतुर्विधा—अनुपदिष्टज्ञानम्, सर्वत्रज्ञानम्, सर्वथा-
ज्ञानम्, अयत्नज्ञानम् च ।
चतुर्वि प्रहाणसम्पत्—सर्वक्लेशप्रहाणम्, अत्यन्तप्रहाणम्,
सवासनप्रहाणम्, सर्वसमाधिसमापत्त्यावरणप्रहाणं च ।
चतुर्विधा प्रभावसम्पत्—बाह्यविषयनिर्माणपरिणामाधिष्ठान-
सत्कृत्याभ्यासः तीव्रादरतया । चतुर्विधाः फलसम्पद इति । धर्मकायपरि-
निष्पत्त्या ज्ञानादिसम्पदश्चतस्रो भवन्तीति ता अपि फलसम्पद इति
व्यवस्थाप्यन्ते । ज्ञानसम्पत् चतुर्विधेति वक्ष्यति । तथा प्रहाणसम्पत्,
प्रभावसम्पत्, रूपकायसम्पत् च चतुर्विधेति वक्ष्यति । तदेवासां व्याख्यानं
भविष्यति । चतुर्विधोपकारसम्पत् । कथम् ? इत्याह—अपायत्रयसंसार-
दुःखात्यन्तनिर्मोक्षसम्पदिति । अपायत्रयं च नरकादि, संसारश्च, तयोर्दुःखम् ।
ततोऽत्यन्तनिर्मोक्षः, सैव सम्पदिति । यानत्रयसुगतिप्रतिष्ठापनसम्पदिति ।
यानत्रये च श्रावकयानादौ, सुगतौ च प्रतिष्ठापनम्, सैव सम्पदिति । इयं वा
चतुर्विधोपकारसम्पत् ।
अनुपदिष्टज्ञानमिति । स्वयमभिसम्बोधनार्थेन । सर्वत्र ज्ञानमिति ।
निरवशेषस्वलक्षणावबोधनार्थेन । सर्वथाज्ञानमिति । सर्वप्रकारावबोध-
नार्थेन । अयत्नज्ञानमिति । इच्छामात्रावबोधनार्थेन ।
सर्वक्लेशप्रहाणमिति । त्रैधातुकदर्शनभावनाहेयक्लेशोच्छित्तेः ।
अत्यन्तप्रहाणमिति । अपरिहाणितः । सवासनाप्रहाणमिति । अनुबन्धा-
भावतः । सर्वसमाधिसमापत्त्यावरणप्रहाणमिति । उभयतोभागविमुक्तेः ।
बाह्यविषयनिर्माणपरिणामाधिष्ठानवशित्वसम्पदिति । तत्राऽपूर्व-
बाह्यविषयोत्पादनं निर्माणम्, अश्मादीनां सुवर्णादिभावापादनं परिणामः,
दीर्घकालावस्थानमधिष्ठानमिति । आयुष उत्सर्गेऽधिष्ठाने च वशित्व-
सम्पद् आयुरुत्सर्गाधिष्ठानवशित्वसम्पदिति । आवृतेति विस्तरः ।
आवृतगमनं च, आकाशगमनं च, सुदूर-क्षिप्रगमनं च ।१ अल्पे बहूनां प्रवेशः
१. ब्राह्मणादिति अनवद् एकशेषः । —इत्येतावानधिकः पाठोऽत्र जा० पुस्तके
मुद्रितो दृश्यते ।

वशित्वसम्पत्¹, आयुरुत्सर्गाधिष्ठानवशित्वसम्पत्, आवृताकाशसुदूरक्षिप्र-
गमनाल्पबहुत्वप्रवेशवशित्वसम्पत्², विविधनिजाश्चर्यधर्मसम्पच्च ।
चतुर्विधा रूपकायसम्पत्—लक्षणसम्पत्, अनुव्यञ्जनसम्पत्, बलसम्पत्,
वज्रसारास्थिशरीरतासम्पत्³ । इति ।
एतत् सामासिकं बुद्धानां माहात्म्यम् ।
अनन्तप्रभेदं तु तद्भिद्यमानं जायते । तच्च पुनर्भुद्धा एव सकलं ज्ञातुं
वक्तुं च समर्थाः, यद्यनेकासंख्येयकल्पं⁴ जीवितमधितिष्ठेयुः । एवं च
तावदनन्ताद्भुतगुणज्ञानप्रभावोपकारमहारत्नाकरास्तथागताः ।
परमाणौ बहूनां हस्त्यादीनां प्रवेशः, स चेति आवृताकाश-सुदूर-क्षिप्रगमना-
ल्पबहुप्रवेशः । तयोर्वशित्वसम्पदिति योज्यम् । विविधा नानाप्रकारा
निजाः स्वाभाविकाः । के ? आश्चर्यधर्माः । तेषां सम्पदिति योज्यम् ।
धर्मतैषा बुद्धानां भगवतां यत् तेषां गच्छतां निम्नस्थलं च समीभवति, यदुच्चं
तन्नीचीभवति, यन्नीचं तदुच्चीभवति । अन्धाश्च चक्षूंषि प्रतिलभन्ते,
बधिराः श्रोत्रम्, उन्मत्ताः स्मृतिमिति यथासूत्रं सर्वमनुसर्तव्यम् ।
लक्षणसम्पदिति । द्वात्रिंशतां महापुरुषलक्षणानां ऊर्णोष्णीषादीनां
सम्पत् । अनुव्यञ्जन सम्पदिति । वृत्ताङ्गुलिताऽतुङ्गनखत्वादीनाम-
शीतेरनुव्यञ्जनानां सम्पत् । बलसम्पत् । नारायणं बलम् । वज्रसारा-
ण्यस्थीन्यस्येति वज्रसारास्थि, वज्रसारास्थि शरीरमस्येति वज्रसारास्थि-
शरीरः, तद्भावः, तस्य सम्पदिति वज्रसारास्थिशरीरतासम्पदिति ।
एतत् सामासिकं सापेक्षिकम् । ये केचित् प्रसादजाताः सत्पुरुषाः
बुद्धं भगवन्तमस्ताविषुः, स्तुवन्ति, स्तोष्यन्ति वा । सर्वे ते एतयैव त्रिविधया
सम्पदेति⁵ । यद्यनेके असंख्येयाः कल्पा अस्येति अनेकासंख्येयकल्पं जीवितम्,
तद्यदि अधितिष्ठेयुर्बुद्धा भगवन्तः एवं ते सकलं तन्माहात्म्यं ज्ञातुं वक्तुं च
समर्थाः । तस्यानन्तप्रभेदत्वेनातिबहुत्वादित्यभिप्रायः । एवं च तावदिति
विस्तरः । गुणाश्च ज्ञानानि च प्रभावश्चोपकारश्चेति द्वन्द्वः । अनन्ताश्च ते-
ऽद्भुताश्चेति पुनः कर्मधारयः । एत एव महारत्नानि । तेषामाकारास्त-
थागताः ।
१. ०णामना०—का० ।
२. ०काशदूर० प्रवेशन०—का० ।
३. ०स्थिसम्पत्—का० ।
४. ०ख्येयं कल्पं—का० । ५. सम्पदिति—ज० ।

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०६६
अथ च पुनर्बालाः स्वगुणदारिद्रयहताधिमोक्षाः शृण्वन्तोऽपि तां
तादृशीं गुणसमृद्धिं बुद्धं च नाद्रियन्ते, तस्य च धर्मम् ।
पण्डितास्तु पुनर्मज्जाभिरपि तं भगवन्तमभिप्रपद्यन्ते, तस्य च धर्मम् ।
ते हि श्रद्धामात्रकेणाप्येकान्तिकेनाभिप्रसन्ना अनियतविपाकानां पापानां
राशीनभिभूय दैवीं मानुषीं च श्रियमभिभूय निर्वाणपरायणाः संवर्तन्ते ।
अतएव तथागता अनुत्तरं पुण्यक्षेत्रमुच्यन्ते; अबन्ध्येष्टप्रकृष्टाशुस्वन्त-
फलत्वात् ।
उक्तं हि भगवता-
“येऽन्यानपि जिने कारान् कारयन्ति विनायके ।
विचित्रं स्वर्गमागम्य ते लप्स्यन्तेऽमृतं पदम् ॥” ( ) इति ।
इमे तावदष्टादश बुद्धानामावेणिका धर्मा उच्यन्ते ॥ ३४ ॥
शिष्यसाधारणा अन्ये धर्माः,
श्रावकसाधारणास्त्वन्ये गुणा बुद्धानाम् ।
केचित् पृथग्जनैः ।
के पुनस्ते इति ? यथायोगम्
अरणप्रणिधिज्ञानप्रतिसंविद्गुणादयः ॥ ३५ ॥
अथ च पुनर्बालाः पृथग्जनाः स्वगुणदारिद्र्ये ऽनुमानभूतेन हताधि-
मोक्षाः हतरुचयः यावत् बुद्धं नाद्रियन्ते । बुद्धे नादरं कुर्वन्तीत्यर्थः ।
श्रद्धामात्रकेणापीति । निरधिगमेनेत्यर्थः । अनियतविपाकानामिति ।
नियतविपाकानामलङ्घनीयत्वादित्यभिप्रायः । देवेषु भवा दैवी । अबन्ध्येष्ट-
प्रकृष्टाशुस्वन्तफलत्वादिति । अवन्ध्यफलं फलदाननैयत्येनावस्थानात् ।
इष्टफलं दिव्यविपुलफलत्वात् । प्रकृष्टफलं प्रभूतफलत्वात् । आशुफलं
दृष्टधर्मादिवेदनीयफलत्वात् । स्वन्तफलं निर्वाणफलत्वात् । तद्भावात् ।
अनुत्तरं पुण्यक्षेत्रमुच्यते तथागत इति ।
कारानिति । उपकारान् पूजादिकान् ॥ ३४ ॥
यथायोगमिति । यथासम्भवम् । केचिद् गुणाः श्रावकसाधारणाः
बुद्धानां भगवतां अरण-प्रणिधि-ज्ञानादयः । केचित् पृथग्जनसाधारणाः

११०० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
अरणाप्रणिधिज्ञानप्रतिसंविदभिज्ञाध्यानारूप्याप्रमाणविमोक्षाभिभ्वा-
यतनकृत्स्नायतनादयः ॥ ३५ ॥
तत्रारणा नाम कश्चिदेवार्हन् क्लेशप्रभवं सत्त्वानां दुःखं विदित्वा,
आत्मानं च दक्षिणीयविशेषम्, परेषां तदालम्बनं क्लेशोत्पादं परिहर्तुका-
मस्तादृशं ज्ञानमुत्पादयति येन परेषां सर्वथापि रणं नोत्पादयति । न
कस्यचित्तदालम्बनो राग उत्पद्यते, द्वेषः, मानो वा । नैषा प्रतिपत् कञ्चिदेव
रणायतीत्यरणा । सा पुनरेषा—
संवृतिज्ञानमरणा,
अयमस्याः स्वभावः ।
ध्यानेऽन्त्ये,
चतुर्थध्यानभूमिका, सुखप्रतिपदामग्रत्वात् ।
अकोप्यधर्मणः ।
नान्यस्यार्हतः । अन्यो हि स्वसन्तानादपि कदाचित् क्लेशरणं परिहर्तुं
न शक्नोति ।
नृजा,
मनुष्येष्वेवोत्पद्यते त्रिषु द्वीपेषु ।
अभिज्ञा-ध्यानारूप्यादयः । आदिशब्देन शून्यतानिमित्ताप्रणिहितादयो
गृह्यन्ते ॥ ३५ ॥
न कस्यचित्तदालम्बनो राग उत्पद्यते द्वेषो मानो वेति । तेनात्मनो
दर्शनादिपरिहारात् । यथा यथा च तेनाभिसमितं भवति अरणासमाधे-
रभ्युत्थितेनास्य मां दृष्ट्वा राग उत्पत्स्यते, अस्य द्वेषः, अस्य मानः, अस्या-
प्रसाद उत्पत्स्यत इति; तथा तथा व्युत्थितोऽपि तस्मात् समाधेरनुवेष्टते ।
परचित्तरक्षणोपायविशेषे तु तस्यारणासमाधेरुत्पत्तिमात्रसामर्थ्यादेव परेषां
क्लेशो नोत्पद्यत इत्यर्थो गृह्यते । रणयतीति । क्लेशयतीत्यर्थः । सुखप्रति-
पदामग्रत्वाच्च चतुर्थध्यानस्य तद्भूमिकैवारणा, नान्यभूमिका ।
परिहर्तुं न शक्नोतीति । परिहाणिसम्भवात् ।

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् ११०१
अनुत्पन्नकामाप्तसवस्तुकक्लेशगोचराः ॥ ३६ ॥
अनागताः कामावचराः सवस्तुकाः क्लेशाः अस्या आलम्बनम्;
नापरेषां क्लेश उदपादीत्येवं प्रवृत्तत्वात् । अवस्तुकास्तु क्लेशा न शक्याः
परिहर्तुम्; सर्वत्रगाणां सकलस्वभूम्यालम्बनत्वात् ॥ ३६ ॥
यथा चारणोक्ता,
तथैव प्रणिधिज्ञानम्,
तदपि हि संवृतिज्ञानं ध्यानेऽन्त्येऽकोप्यधर्मणः, मनुष्याश्रयं च ।
सर्वालम्बं तु तत्,
सर्वधर्मालम्बनं तु प्रणिधिज्ञानमित्येव विशेषः । आरूप्यास्तु न
साक्षात् प्रणिधिज्ञानेन ज्ञायन्ते । किं तर्हि ? निष्यन्दचरितविशेषात्¹ ।
कार्षकनिदर्शनं² चात्रेति वैभाषिकाः । प्रणिधिपूर्वकं ज्ञानं प्रणिधिज्ञानम् । यदि
सवस्तुकाः क्लेशाः । के ? रागादयो भावनाप्रहातव्या । अवस्तुकाः
क्लेशाः । दर्शनप्रहातव्याः । सर्वत्रगाः । सकलस्वभूम्यालम्बनत्वात्
परसन्तत्यालम्बना अपि भवन्तीति परिहर्तुमशक्याः सर्वत्रगाः ॥ ३६ ॥
“सर्वालम्बनं तु तत्” इति । सर्वमालम्बत इति सर्वालम्बनम् । सर्वो
वास्यालम्बन इति सर्वालम्बनम् । नारूपात् क्लेशमात्रालम्बनम्, किं
तर्हि ? रूपाद्यालम्बनपीत्यर्थः । आरूप्यास्तु न साक्षात् प्रणिधिज्ञानेन
ज्ञायन्ते । किं कारणम् ? यस्मात् प्रणिधिज्ञानं चतुर्थध्यानभूमिकम् ।
वक्ष्यति च— “न्वाधोभूमिविपद्या लभ्या³” (अभि० को० ७.४४) इति ।
प्रणिधिज्ञानं चाभिज्ञात्वाद् भवतीति । निष्यन्दचरितविशेषादिति ।
तत्र निष्यन्दः = मन्दमन्दता ।
कार्येणास्यानुमानम्, कारणेन च कार्यस्येति परिदीपितम् । ततः प्रच्युतानां
तत्समापत्तिलाभिनां च तदुभयं प्रत्यक्षम् । कार्षकनिदर्शनं चात्रेति । यथा
कार्षकः फलेन बीजं प्रतिपद्यते, बीजेन वा फलमिति । यथा वा कार्षको
१. ० निष्पत्त०—का० ।
२. कर्षक०—का० ।
३. स्वधो भूमिविपयाभिज्ञा—जा० ।

११०२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
प्रणिधाय प्रान्तकोटिकं चतुर्थं ध्यानं समापद्यते। इदं जानीयामिति
तद्यथाभूतं जानाति यावांस्तत्समाधिविषयः¹।
तथा।
धर्मार्थयोर्निरुक्तौ च प्रतिभाने च संविदः ॥ ३७ ॥
चतस्रो हि प्रतिसंविदः—धर्मप्रतिसंवित्, अर्थप्रतिसंवित्, निरुक्ति-
प्रतिसंवित्, प्रतिभानप्रतिसंविच्च। ता अपि धर्मार्थनिरुक्तिप्रतिभानप्रति-
संविदस्तथैव, यथा अरणा। किमासां तथैव? अकोप्यधर्ममनुष्याश्रयत्वम्।
आलम्बनभूमिस्वभावविशेषस्त्वासां पृथगुच्यते ॥ ३७ ॥
तिस्रो नामार्थवाग्ज्ञानमविवर्त्यं यथाक्रमम्।
नामपदव्यञ्जनकायेष्वर्थवाचिता, अविवर्त्यज्ञानम्, धर्मार्थनिरुक्तिप्रति-
संविदो यथाक्रमम्।
चतुर्थीयुक्तमुक्ताभिलापमार्गवशित्वयोः ॥ ३८ ॥
जानीते—ईदृशे क्षेत्रे ईदृशफलं धान्यं भविष्यतीति, धान्यं वा दृष्ट्वा
क्षेत्रमनुमिनोति—ईदृशमस्य क्षेत्रमिति। एवं शान्तमूर्तिं सत्त्वं दृष्ट्वा
अनुमिनोति—आरूप्ये च्युतोऽयम्, आरूप्येषु चोत्पत्स्यते इति। वैभाषिका
इति वचनं परेषामस्त्येनेनारूप्यज्ञानमिति सूचयति। न हि बुद्धानामस्त्यविषय
इति अभिप्रायः। प्रणिधिपूर्वकमिति आभोगपूर्वकम्। प्रणिधाय आभुज्येत्यर्थः।
यावांस्तत्समाधिविषय इति। यावान् श्रावकस्य विषयः तावान् जानाति।
प्रत्येकबुद्धस्य च, यावत्, स्वविषय इत्यादि।
धर्मप्रतिसविदिति। इह देशना धर्मः। अनेकार्थो हि धर्मशब्दः।
तद्यथा—"धर्मं वो भिक्षवो देशयिष्यामि, आदौ कल्याणं मध्ये कल्याणं
पर्यवसाने कल्याणम् स्वर्थं सुव्यञ्जनं केवलं परिपूर्णं परिशुद्धं ब्रह्मचर्यं
सम्प्रकाशयिष्यामि" ( ) इत्यत्र देशनाधर्मः। "धर्मः कतमः ?
आर्याष्टाङ्गमार्गः" ( ) इत्यत्र प्रतिपत्तिधर्मः। तथा "धर्मं शरणं
गच्छामि" ( ) इत्यत्र फलधर्मो निर्वाणमित्यादि। अविवर्त्यमिति।
अशक्यं विवर्तयितुम्। अकोप्यधर्म-मनुष्याश्रयत्वमिति। तथा-शब्देनेदमे-
वार्थद्वयं सम्बद्ध्यते; आलम्बनादीनां पृथग्वचनात् ॥ ३७ ॥
१. सर्वंन्तत्०—का० ।