अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०८६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
ध्यानाध्यक्षाधिमोक्षेषु, धातौ च,
ध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तिज्ञानबलं नव ज्ञानानि, निरोधज्ञानं
हित्वा । एवमिन्द्रियपरापरज्ञानबलं वेदितव्यम् ।
प्रतिपत्सु तु ।
दश वा,
'नव वा' इति मतविकल्पार्थो वाशब्दः । यदि सफला प्रतिपद् गृह्यते,
सर्वत्रगामिनीप्रतिपज्ज्ञानबलं दश ज्ञानानि । न चेत्, नव; अन्यत्र
निरोधज्ञानात् ।
“ध्यानाध्यक्षाधिमोक्षेषु” इति विस्तरः । ध्यानमादिरासामिति ।
ध्यानादयो ध्यानविमोक्ष-समाधिसमापत्तयः । ध्यानानि चत्वारि, विमोक्षा
अष्टौ, समाधयस्त्रयः शून्यतादयः । समापत्ती द्वे — असञ्जि-निरोधसमापत्ती ।
नवानुपूर्वविहारसमापत्तयः । अक्षाणि = इन्द्रियाणि । अधिमोक्षश्चैतसिकः ।
ध्यानादयश्चाक्षाणि चाधिमोक्षश्चेति द्वन्द्वः । तेषु नव ज्ञानानि, निरोध-
ज्ञानं हित्वा । कथं कृत्वा ? ध्यानादीनां सास्रवानास्रवसम्प्रयुक्तविप्रयुक्तभेदात्
तदालम्बनानि नव ज्ञानानि सम्भवन्ति । निरोधज्ञानं तु न भवति ।
तेषां संस्कृतत्वात् । इन्द्रियेष्वपि श्रद्धादिषु यत्प्रधानाप्रधानज्ञानं मृदु-
मध्याधिमात्रेन्द्रियभेदेन । तत् परापरज्ञानबलम् । तेष्वपि सास्रवानास्रव-
भेदाभिन्नेषु नवज्ञानानि सम्भवन्ति, निरोधज्ञानं हित्वा । प्रधानादिषु रुचयो
नानाधिमुक्तयः । ताः पुनः सास्रवानास्रवास्त्रैधातुकाश्च तदालम्बनत्वात्
निरोधज्ञानं हित्वा । एवं नानाधातुज्ञानबलम् । तत्र हि धातुः पूर्वाभ्यास-
वासनासमुद्गतः आश्रयो धातुः — इत्याचार्यसङ्घभद्रः । स पुनस्त एव
चित्तचैत्ताः विशिष्टाः । तेषां तथैव सास्रवानास्रवभेदभिन्नानां निरोधज्ञानं
हित्वा नव ज्ञानानि भवन्तीति पूर्ववत् योज्यम् ।
“प्रतिपत्सु” इति विस्तरः । बह्व्योऽत्र प्रतिपदो नरकादिगामिन्यः ।
नरकगामिनी प्रतिपत्, यावत्, देवगामिनी, निरोधगामिनी च । तत्र या
नरकादिगामिन्यः प्रतिपदः, ता हेतुः । प्रतिपद्यन्ते ताभिरिति कृत्वा ।
मार्गो हि प्रतिपद् उच्यते, तेन हि विसंयोगः प्रतिपद्यते । निरोधस्तु कथम् ?
स चापि प्रतिपद् । प्रतिपद्यते तमिति कृत्वा । प्रतिपत्फलं वा प्रतिपदित्युच्यते ।
अत एवाह — यदि सफला प्रतिपद् गृह्यत इति । हेतुर्हि सर्वत्रगामिनो
प्रतिपदिहेष्यते । तथा हि व्याचक्षते — सर्वत्रगामिनीप्रतिपज्ज्ञानबलमिति ।