अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०८५
स्थानास्थाने दश ज्ञानानि,
स्थानास्थानज्ञानबलं दश ज्ञानानि ।
अष्टौ कर्मफले,
कर्मविपाकज्ञानबलमष्टौ ज्ञानानि, निरोधमार्गज्ञाने हित्वा ।
नव ॥ २८ ॥
करणीयम्, नापरमस्माद् भवं प्रजानामोति । यदायुष्मन्तस्तथागतः पूर्ववत्—
इदं दशमं तथागतबलम् । येन वलेनेति पूर्ववत्" । ( )
“स्थानास्थाने दश ज्ञानानि" इति । स्थानं चास्थानं च
स्थानास्थानम्, तत्र ज्ञानमेव वलं ज्ञानवलम् । तद् दश ज्ञानानि दश-
ज्ञानस्वभावमित्यर्थः । कथं कृत्वा ? स्थानास्थानं समासेन संस्कृतं चासंस्कृतं
च । तदपि संस्कृतमष्टधा भेत्तव्यम्—कामरूपारूप्यावचरानास्रवाणां सम्प्रयुक्त-
विप्रयुक्तभेदात् । तत्र संवृतिज्ञानवलस्य दशापि धर्मा विषयः । दशस्वपि
धर्मेषु तस्य वृत्तेरित्यर्थः । धर्मज्ञानस्य पञ्च, कामावचरानस्रवाश्चत्वारः
कुशलं चासंस्कृतम् । अन्वयज्ञानस्य सप्त, रूपारूप्यानास्रवाः षट् कुशलं
चासंस्कृतम् । दुःखसमुदय-ज्ञानयोः षट् कामरूपारूप्यावचराः । निरोध-
ज्ञानस्यैकः कुशलमेवासंस्कृतम् । मार्गज्ञानस्य द्वावनास्रवौ । परचित्तज्ञानस्य
त्रयः कामरूपावचरानास्रवाः सम्प्रयुक्ताः । क्षयानुत्पादज्ञानयोर्नव धर्माः
विषयः, अव्याकृतमसंस्कृतं मुक्त्वा । एवं कृत्वा स्थानास्थानज्ञानवलं
दशज्ञानानि ।
कथं पुनर्द्दश धर्माः स्थानास्थानमित्युच्यते ? सम्भवः स्थानम्,
असम्भवोऽस्थानमिति । अथवा 'अस्थानमनवकाशो यत्१ स्त्री बुद्धत्वं
कारयिष्यति, स्थानमेतद् यत् पुरुषः' इति । 'अस्थानमवकाशो यत्१ स्त्री
ब्रह्मत्वं कारयिष्यति, स्थानमेतद् यः पुरुषः' इति । तथा 'स्थानमेतद् यत्
दुःखस्य निरोधः' इति । एवमाद्याकारप्रवृत्तं स्थानास्थानज्ञानवलम-
वगन्तव्यम् ।
“अष्टौ कर्मफले" इति । कर्मणः सास्रवस्य तद्विपाकस्य च दुःख-
समुदय-सत्यसंगृहीतत्वात् । निरोधमार्गज्ञाने न भवत इति । अतोऽन्यानि
तदालम्बनानि अष्टौ ज्ञानानि सम्भवन्ति ॥ २८ ॥
१. यः—जा० ।