अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०८७
संवृतिज्ञानं द्वयोः,
पूर्वनिवासानुस्मृतिज्ञानबलं च्युत्युपपत्तिज्ञानबलं च संवृतिज्ञानम् ।
षट् दश वा क्षये ॥ २९ ॥
आस्रवक्षयज्ञानबलं षड् ज्ञानानि धर्मान्वयनिरोधक्षयानुत्पादसंवृति-
ज्ञानानि । यदि निरोधज्ञानमेव आस्रवक्षयज्ञानम् ।
अथ क्षीणास्रवसंताने ज्ञानमास्रवक्षयज्ञानम्, ततो दश
ज्ञानानि ॥ २९ ॥
उक्तः स्वभावः ।।
भूमिरिदानीमुच्यते—
प्राङ्निवासच्युतोत्पादबलध्यानेषु¹,
च्युतिरेव च्युतम् । पूर्वनिवासच्युत्युपत्तिज्ञानं बलं चतुर्ध्यान-
भूमिकम् ।
शेषितम् ।
सर्वभूमिषु,
शेषं बलं सर्वभूमिसंगृहीतम् । ताः पुनरेकादश । कामधातुरनागम्य-
ध्यानान्तरं ध्यानान्यरूपाश्च । सर्वाणि जम्बूद्वीपपुरुषाश्रयाणि; अन्यत्र
नन्गायसमुदयगामिनीत्यर्थ इति । तत्र सत्कायः पञ्चोपादानस्कन्धाः ।
समुदय उत्पाद इहाभिप्रेतः । "एवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य
समुदयो भवति" इति वचनात् । सत्कायनिरोधः = विसंयोगः । तत्र सर्वत्र-
गन्तुं शीलमस्या इति सर्वत्रगामिनी, सर्वत्रगामिनी चासौ प्रतिपच्च सर्वत्र-
गामिनी प्रतिपत् । तत् ज्ञानम्, तदेव च बलमिति सर्वत्रगामिनीप्रतिपज्ज्ञान-
बलम् । तद् दश ज्ञानानि योज्यानि ।
यदि निरोधज्ञानमेवास्रवक्षयज्ञानमिति । आस्रवाणां क्षये निरोधे
ज्ञानम् । आस्रवनिरोधालम्बनं ज्ञानमित्यर्थः । एवं सति षड् ज्ञानानि
भवन्ति । निरोधज्ञानजातिरेव धर्मज्ञानादिभेदभेदिनी कृत्वा ।
अथ क्षीणास्रवसन्तान इति । आस्रवक्षये सति यज्ज्ञानं तदास्रव-
क्षयज्ञानमित्यर्थः । क्षीणास्रवसन्ताने सर्वाणि ज्ञानानि समुदाचरन्तीति
दश ज्ञानानि भवन्ति ॥ २६ ॥
१. प्राङ्निवस०—का० ।