अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् ११०१
अनुत्पन्नकामाप्तसवस्तुकक्लेशगोचराः ॥ ३६ ॥
अनागताः कामावचराः सवस्तुकाः क्लेशाः अस्या आलम्बनम्;
नापरेषां क्लेश उदपादीत्येवं प्रवृत्तत्वात् । अवस्तुकास्तु क्लेशा न शक्याः
परिहर्तुम्; सर्वत्रगाणां सकलस्वभूम्यालम्बनत्वात् ॥ ३६ ॥
यथा चारणोक्ता,
तथैव प्रणिधिज्ञानम्,
तदपि हि संवृतिज्ञानं ध्यानेऽन्त्येऽकोप्यधर्मणः, मनुष्याश्रयं च ।
सर्वालम्बं तु तत्,
सर्वधर्मालम्बनं तु प्रणिधिज्ञानमित्येव विशेषः । आरूप्यास्तु न
साक्षात् प्रणिधिज्ञानेन ज्ञायन्ते । किं तर्हि ? निष्यन्दचरितविशेषात्¹ ।
कार्षकनिदर्शनं² चात्रेति वैभाषिकाः । प्रणिधिपूर्वकं ज्ञानं प्रणिधिज्ञानम् । यदि
सवस्तुकाः क्लेशाः । के ? रागादयो भावनाप्रहातव्या । अवस्तुकाः
क्लेशाः । दर्शनप्रहातव्याः । सर्वत्रगाः । सकलस्वभूम्यालम्बनत्वात्
परसन्तत्यालम्बना अपि भवन्तीति परिहर्तुमशक्याः सर्वत्रगाः ॥ ३६ ॥
“सर्वालम्बनं तु तत्” इति । सर्वमालम्बत इति सर्वालम्बनम् । सर्वो
वास्यालम्बन इति सर्वालम्बनम् । नारूपात् क्लेशमात्रालम्बनम्, किं
तर्हि ? रूपाद्यालम्बनपीत्यर्थः । आरूप्यास्तु न साक्षात् प्रणिधिज्ञानेन
ज्ञायन्ते । किं कारणम् ? यस्मात् प्रणिधिज्ञानं चतुर्थध्यानभूमिकम् ।
वक्ष्यति च— “न्वाधोभूमिविपद्या लभ्या³” (अभि० को० ७.४४) इति ।
प्रणिधिज्ञानं चाभिज्ञात्वाद् भवतीति । निष्यन्दचरितविशेषादिति ।
तत्र निष्यन्दः = मन्दमन्दता ।
कार्येणास्यानुमानम्, कारणेन च कार्यस्येति परिदीपितम् । ततः प्रच्युतानां
तत्समापत्तिलाभिनां च तदुभयं प्रत्यक्षम् । कार्षकनिदर्शनं चात्रेति । यथा
कार्षकः फलेन बीजं प्रतिपद्यते, बीजेन वा फलमिति । यथा वा कार्षको
१. ० निष्पत्त०—का० ।
२. कर्षक०—का० ।
३. स्वधो भूमिविपयाभिज्ञा—जा० ।