अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

११०० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
अरणाप्रणिधिज्ञानप्रतिसंविदभिज्ञाध्यानारूप्याप्रमाणविमोक्षाभिभ्वा-
यतनकृत्स्नायतनादयः ॥ ३५ ॥
तत्रारणा नाम कश्चिदेवार्हन् क्लेशप्रभवं सत्त्वानां दुःखं विदित्वा,
आत्मानं च दक्षिणीयविशेषम्, परेषां तदालम्बनं क्लेशोत्पादं परिहर्तुका-
मस्तादृशं ज्ञानमुत्पादयति येन परेषां सर्वथापि रणं नोत्पादयति । न
कस्यचित्तदालम्बनो राग उत्पद्यते, द्वेषः, मानो वा । नैषा प्रतिपत् कञ्चिदेव
रणायतीत्यरणा । सा पुनरेषा—
संवृतिज्ञानमरणा,
अयमस्याः स्वभावः ।
ध्यानेऽन्त्ये,
चतुर्थध्यानभूमिका, सुखप्रतिपदामग्रत्वात् ।
अकोप्यधर्मणः ।
नान्यस्यार्हतः । अन्यो हि स्वसन्तानादपि कदाचित् क्लेशरणं परिहर्तुं
न शक्नोति ।
नृजा,
मनुष्येष्वेवोत्पद्यते त्रिषु द्वीपेषु ।
अभिज्ञा-ध्यानारूप्यादयः । आदिशब्देन शून्यतानिमित्ताप्रणिहितादयो
गृह्यन्ते ॥ ३५ ॥
न कस्यचित्तदालम्बनो राग उत्पद्यते द्वेषो मानो वेति । तेनात्मनो
दर्शनादिपरिहारात् । यथा यथा च तेनाभिसमितं भवति अरणासमाधे-
रभ्युत्थितेनास्य मां दृष्ट्वा राग उत्पत्स्यते, अस्य द्वेषः, अस्य मानः, अस्या-
प्रसाद उत्पत्स्यत इति; तथा तथा व्युत्थितोऽपि तस्मात् समाधेरनुवेष्टते ।
परचित्तरक्षणोपायविशेषे तु तस्यारणासमाधेरुत्पत्तिमात्रसामर्थ्यादेव परेषां
क्लेशो नोत्पद्यत इत्यर्थो गृह्यते । रणयतीति । क्लेशयतीत्यर्थः । सुखप्रति-
पदामग्रत्वाच्च चतुर्थध्यानस्य तद्भूमिकैवारणा, नान्यभूमिका ।
परिहर्तुं न शक्नोतीति । परिहाणिसम्भवात् ।