अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०६२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
प्रतिपज्ज्ञानं बलम्, एवं "यो वा पुनर्मया श्रावकाणां निर्याणाय मार्ग आख्यातः"
इत्येतद्वैशारद्यं वेदितव्यम् ।
कथं ज्ञानमेव वैशारद्यम् ? निर्भयता हि वैशारद्यम् । एभिश्च
ज्ञानैर्निर्भयो भवति । ज्ञानकृतं तु¹ वैशारद्यं युज्यते, न ज्ञानमेव ।
त्रीणि स्मृत्युपस्थानानि पर्षद्भेदात् भवन्ति यथाश्रुतम्² । तत्त्वेतत्
असफलतद्ग्रहणातो वा नवेति योज्यम् ।
निर्भयता हि वैशारद्यम् । एभिश्च ज्ञानैर्निर्भयो भवतीति ज्ञानानि
वैशारद्यमिति वैभाषिकाः ।
आचार्य आह—ज्ञानकृतं तु वैशारद्यम्, न ज्ञानमेवेति । अथवा आचार्य-
वचनमेवैतत् सर्वम् । निर्भयता हि वैशारद्यम् । तथा हि तद्भयप्रतिपक्षो
धर्मश्चैतसिकः । भयमपि चैतसिको धर्म इति । एभिश्च ज्ञानैर्हेतुभूतैर्निर्भयो
भवतीति तत् कथं ज्ञानमेव वैशारद्यम् ! ज्ञानकृतं तु वैशारद्यं युज्यते,
न ज्ञानमेवेति ।
यथाश्रुतमिति । "त्रीणीमानि भिक्षवः स्मृत्युपस्थानानि ।
यानार्यः सेवते, यानार्यः सेवमानोऽर्हति गुणमनुशासितुम् । कतमानि
त्रीणि ? इह भिक्षवः शास्ता श्रावकाणां धर्मं देशयति, अनुकम्पकः
कारुणिकोऽर्थकामो हितैषी करुणायमानः—'इदं वो हिताय, इदं वः सुखाय,
इदं वो हितसुखाय' । तस्य मे श्रावकाः शुश्रूषन्ते, श्रोत्रमवदधति,
आज्ञाचित्तमुपस्थापयन्ति, प्रतिपद्यन्ते धर्मस्यानुधर्मं प्रति । न व्यतिक्रम्य
वर्तन्ते शास्तुः शासने । तेन तथागतस्य न नन्दी भवति, न सौमनस्यम्, न
चेतस उत्प्लावितत्वम् । उपेक्षकस्तत्र तथागतो विहरति स्मृतः सम्प्रजानन् ।
इदं प्रथमं स्मृत्युपस्थानम् । यदार्यः सेवते, यदार्यः सेवमानोऽर्हति गुण-
मनुशासितुम् ।
"पुनरपरं शास्ता धर्मं देशयति पूर्ववत्, तस्य श्रावका न शुश्रूषन्ते, न
श्रोत्रमवदधति, नाज्ञाचित्तमुपस्थापयन्ति, न प्रतिपद्यन्ते धर्मस्यानुधर्मम् ।
व्यतिक्रम्य वर्तन्ते शास्तुः शासने । तेन तथागतस्य नाघातो भवति, नाक्षान्तिः,
नाप्रत्ययः, न चेतसोऽनभिराद्धिः । उपेक्षकस्तत्र तथागतो विहरति स्मृतः
सम्प्रजानन्—इदं द्वितीयं स्मृत्युपस्थानम् । यदार्यः सेवते, यदार्यः सेवमानोऽर्हति
गुणमनुशासितुम् ।
१. का० पुस्तके नास्ति । २. यथासूत्रम्—क० ।