अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

११०२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
प्रणिधाय प्रान्तकोटिकं चतुर्थं ध्यानं समापद्यते। इदं जानीयामिति
तद्यथाभूतं जानाति यावांस्तत्समाधिविषयः¹।
तथा।
धर्मार्थयोर्निरुक्तौ च प्रतिभाने च संविदः ॥ ३७ ॥
चतस्रो हि प्रतिसंविदः—धर्मप्रतिसंवित्, अर्थप्रतिसंवित्, निरुक्ति-
प्रतिसंवित्, प्रतिभानप्रतिसंविच्च। ता अपि धर्मार्थनिरुक्तिप्रतिभानप्रति-
संविदस्तथैव, यथा अरणा। किमासां तथैव? अकोप्यधर्ममनुष्याश्रयत्वम्।
आलम्बनभूमिस्वभावविशेषस्त्वासां पृथगुच्यते ॥ ३७ ॥
तिस्रो नामार्थवाग्ज्ञानमविवर्त्यं यथाक्रमम्।
नामपदव्यञ्जनकायेष्वर्थवाचिता, अविवर्त्यज्ञानम्, धर्मार्थनिरुक्तिप्रति-
संविदो यथाक्रमम्।
चतुर्थीयुक्तमुक्ताभिलापमार्गवशित्वयोः ॥ ३८ ॥
जानीते—ईदृशे क्षेत्रे ईदृशफलं धान्यं भविष्यतीति, धान्यं वा दृष्ट्वा
क्षेत्रमनुमिनोति—ईदृशमस्य क्षेत्रमिति। एवं शान्तमूर्तिं सत्त्वं दृष्ट्वा
अनुमिनोति—आरूप्ये च्युतोऽयम्, आरूप्येषु चोत्पत्स्यते इति। वैभाषिका
इति वचनं परेषामस्त्येनेनारूप्यज्ञानमिति सूचयति। न हि बुद्धानामस्त्यविषय
इति अभिप्रायः। प्रणिधिपूर्वकमिति आभोगपूर्वकम्। प्रणिधाय आभुज्येत्यर्थः।
यावांस्तत्समाधिविषय इति। यावान् श्रावकस्य विषयः तावान् जानाति।
प्रत्येकबुद्धस्य च, यावत्, स्वविषय इत्यादि।
धर्मप्रतिसविदिति। इह देशना धर्मः। अनेकार्थो हि धर्मशब्दः।
तद्यथा—"धर्मं वो भिक्षवो देशयिष्यामि, आदौ कल्याणं मध्ये कल्याणं
पर्यवसाने कल्याणम् स्वर्थं सुव्यञ्जनं केवलं परिपूर्णं परिशुद्धं ब्रह्मचर्यं
सम्प्रकाशयिष्यामि" ( ) इत्यत्र देशनाधर्मः। "धर्मः कतमः ?
आर्याष्टाङ्गमार्गः" ( ) इत्यत्र प्रतिपत्तिधर्मः। तथा "धर्मं शरणं
गच्छामि" ( ) इत्यत्र फलधर्मो निर्वाणमित्यादि। अविवर्त्यमिति।
अशक्यं विवर्तयितुम्। अकोप्यधर्म-मनुष्याश्रयत्वमिति। तथा-शब्देनेदमे-
वार्थद्वयं सम्बद्ध्यते; आलम्बनादीनां पृथग्वचनात् ॥ ३७ ॥
१. सर्वंन्तत्०—का० ।