Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी

Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)

Report a copyright issue

DevanagariSanskritpublished600 pages

About this granth

The Gopatha Brahmana (गोपथ ब्राह्मण) is the only surviving Brahmana of the Atharvaveda. It is divided into an earlier and a later part, each arranged in prapathakas and kandikas, and alongside ritual matters it exalts the Atharvaveda, explains the role of the Brahman priest, and tells cosmogonic stories.

This edition carries the Hindi commentary of Pandit Kshemakarandas Trivedi, the Arya Samaj scholar who also translated the Atharvaveda into Hindi. It was edited by Acharya Dr. Prajna Devi and Vyakaranacharya Medha Devi and published as No. 71 of the Vrajajivan Prachyabharati Granthamala by Chaukhamba Sanskrit Pratishthan, Delhi; the copy scanned is the 2015 reprint, with 4+32+560 pages.

Kandika headings give a sense of the contents: streams of sweat from the pores of Brahman, the ten Atharvan seers and the ten Atharvanas, the Vedas and Om, and five further Vedas such as the Sarpaveda with five great utterances beginning with vridhat. The editors add notes where the commentary was unclear. It offers Hindi readers a way into the Atharvan ritual tradition.

ब्राह्मण से शुद्ध किया है ॥

Page 402Permalink

३६४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ३
[ रस पहुँचाने वाला ] है, ऋतुयें छह हैं, इस [ सूर्य ] को ही उस [ आहुति दान ] से
ऋतुओं में वह सब ओर से धारण करता है, ऋतुओं में दृढ़ करके ठहराता है । ( तत् उ ह
स्म वेनः आह, एतानि एव षट् एतेन प्रतिष्ठापयति ) यह ही निश्चय करके वेन
[ गतिवेत्ता पुरुष विशेष ] कहता है—इन ही छह [ आगे कहे हुओं ] को ही इस आहुति
दान से दृढ़ स्थापित करता है । ( द्यौः अन्तरिक्षे प्रतिष्ठिता, अन्तरिक्षं पृथिव्यां,
पृथिवी अप्सु, आपः सत्ये, सत्यं ब्रह्मणि, ब्रह्म तपसि ) द्यौ [ आकाश ] अन्तरिक्ष
[ मध्यस्थ वायु लोक ] में ठहरा है १, अन्तरिक्ष पृथिवी में २, पृथिवी जल में ३, जल सत्य
[ सत्तामात्र वा यथार्थ व्यवहार ] में सत्य [ सत्तामात्र वा सत्य व्यवहार ] ब्रह्म
[ परमेश्वर वा वेद ] में, ब्रह्म तप [ ब्रह्मचर्यादि व्रत धारण ] में ६ । ( इति एताः एव तद्
देवताः प्रतिस्थाप्याः, प्रतिष्ठन्तीः, अनु इदं सर्वं प्रतितिष्ठति ) से यह ही देवता
दृढ़ता से ठहरने वाले हैं, दृढ़ता से ठहरे हुए [ देवताओं ] के साथ साथ यह सब [ जगत् ]
दृढ़ता से ठहरता है । ( प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवं वेद ) प्रजा [ सन्तान ] से
और पशुओं से वह प्रतिष्ठा पाता है, जो ऐसा जानता है ॥ २ ॥
भावार्थ :—यज्ञ की यथाविधि पूर्त्ति से मनुष्य को मनोरथ सिद्धि होती है ॥ २ ॥
विशेष: १—इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ३ । ६ से मिलाओ ॥
विशेष: २—( प्रतिष्ठाता ) शब्द के स्थान पर ( प्रतिष्ठिता ) पद ऐतरेय
ब्राह्मण से शुद्ध किया है ॥
कण्डिका ३ ॥
त्रयो वै वषट्काराः बज्रो धामच्छद्रिक्तः । स यदेवोच्चैर्बलं वषट् करोति स
वज्रस्तन्तं प्रहरति द्विषते भ्रातृव्याय, वधं योऽस्य स्तृत्यः तस्मै स्तरीतवे । तस्मात्
स भ्रातृव्यवता वषट् कृत्यः । अथ यः समः सन्ततोऽनिर्हाणच्छ [ अनिर्हाणर्चः ]
स्वधामच्छत् [ स धामच्छत् ] तन्तं प्रजाश्च पशवश्चानूपतिष्ठन्ते । तस्मात् स
प्रजाकामेन पशुकामेन वषट्कृत्यः । अथ येनैव षट् पराप्नोति स रिक्तो
रिणक्त्यात्मानं रिणक्ति यजमानम् । पापीयान् वषट्कर्त्ता भवति, पापीयान् यस्मै
वषट् करोति । तस्मात् तस्याशानेयात् । किस्वित् स यजमानस्य पापभद्रमाद्रियेतेति
ह स्माह, योऽस्य वषट्कर्त्ता भवति, अत्रैवंनं यथा कामयेत तथा कुर्य्याद्यं कामयेत
यथैनानीजानोऽभूत्तथैवजानः स्यादिति । यथैवास्यर्चं ब्रूयात्तथैवास्य वषट् कुर्य्यात् ।
समानमेवैनं तत् करोति यङ्कामयेत पापीयान् स्यादिति उच्चैस्तरामस्यर्चं ब्रूयान्नी-
चैस्तरां वषट् कुर्यात्, पापीयांतमेवैनं तत् करोति, य कामयेत श्रेय.न् स्यादिति,
प्रापगे—३० । १ मन्त्राहू: ( वेनः ) तदधीते तद्वेद ( पा० ४ । २ । ५६ ) वीति—अण्,
गतिवेत्ता ( द्यौः ) आकाशः ( अन्तरिक्षे ) मध्यलोके । वायुलोके ( ब्रह्मणि ) वेदे ।
परमेश्वरे ( तपसि ) ब्रह्मचर्यादिव्रतधारणे ( प्रतिस्थाप्याः ) वदेरात्यः ( उ० ३ ।
१०४ ) प्रति + ष्ठा गतिनिवृत्तौ-आभ्यः । दृढस्थिति शीलाः ( अनु ) अनुसृत्य ॥

कण्डिका ३ ॥ तीन वषट्कार वज्र, धामच्छत् और रिक्त का वर्णन ॥

Page 403Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ३ ॥ ३६५
नीचैस्तरामत्यचं ब्रूयादुच्चैस्तराम् वषट् कुर्य्यात्, श्रेयांसमेवैनं तत् करोति, श्रिय
एवैनं तच्छिषूषमादधाति ॥ ३ ॥
कण्डिका ३ ॥ तीन वषट्कार वज्र, धामच्छत् और रिक्त का वर्णन ॥
( त्रयः वै वषट्काराः, वज्रः धामच्छत्, रिक्तः ) तीन ही वषट्कार
हैं, वज्र, धामच्छत् [ यज्ञ स्थान का ढकने वाला, रक्षा करने वाला ], और रिक्त [ रीता
समृद्धि रहित ] । ( सः यत् एव उच्चैर्बलं वषट्करोति, सः वज्रः ) सो जो ही ऊंचे
स्वर से वषट् शब्द करता है वह [ वषट् ] वज्र है। ( तं तं वधं द्विषते भ्रातृव्याय
प्रहरति, यः अस्य स्तृत्यः तस्मै स्तरौतवे ) उस ही अस्त्र [ वषट् ] को अनिष्ट करने
वाले बैरी पर चलाता है, जो इस [ यजमान ] के ढकने [ दबाने वा मारने ] योग्य है, यह
कर्म उसके ढकने [ दबाने ] के लिये है। (तस्मात् सः वषट् भ्रातृव्यवता कृत्यः )
इसलिये वह वषट् बैरी वाले [ यजमान ] करके करना चाहिये ।
( अथ यः समः सन्ततः अनिर्हाणऋक् [अनिर्हाणऋचः] सः धामच्छत् ) फिर जो
[ वषट् ] सम [ निर्दोष ], निरन्तर [ लगातार ] और सर्वथा हानिरहित ऋचा वाला
[ सम्पूर्ण मन्त्र पाठ वाला ] है वह धामच्छत् है। (तं तम् अनु प्रजाः च पशवः च
उपतिष्ठन्ते, तस्मात् सः प्रजाकामेन पशुकामेन वषट्कृत्यः ) उस ही [ धामच्छत् ]
के पीछे प्रजायें और पशु पास पास ठहरते हैं, इसलिये प्रजा चाहने वाले और पशु चाहने
वाले पुरुष करके वह [ धामच्छत् ] वषट् करना चाहिये ।
( अथ येन एव षट् पराध्र्नोति, सः रिक्तः आत्मानं रिणक्ति यजमानं
रिणक्ति ) फिर जिस [ अपपाठ ] करके ही षट् [ वषट् ] रीता करता है [ समृद्धि रहित
करता है ], वह रिक्त वषट् [ होता के ] आत्मा को रीता करता है और यजमान को रीता
करता है। ( वषट्कर्त्ता पापीयान् भवति, पापीयान्, यस्मै वषट् करोति ) वषट्
करने वाला ऋत्विज् बड़ा पापी होता है और वह [ यजमान ] बड़ा पापी होता है, जिसके
लिये वह वषट् करता है। ( तस्मात् तस्य आशां न इयात् ) इसलिये उस [ रीते
वषट्कार ] की इच्छा को वह न पावे [ न करे ] ।
३- ( धामच्छत् ) छद अपवारणे-क्विप् । धाम्नः यज्ञस्थानस्य आच्छादको
रक्षकः ( रिक्तः ) रिचिर् पृथग्भावे-क्तः, कृत्त्रम् । सम्पत्तिशून्यः ।
( उच्चैर्बलम् ) विभक्तिविपरिणामः । उच्चैर्बलेन । उच्चध्वनिना ( वधम् ) हनन-
साधनं वज्रम् । (स्तृत्यः) स्तॄञ् आच्छादने-क्यप्-तुक् च । आच्छादनीयः । हन्तव्यः
शत्रुः ( तस्मै ) तम् ( स्तरौतवे ) स्तॄञ् आच्छादने -तवेन् । स्तरितुम् । आच्छा-
दयितुम् ( भ्रातृव्यवता ) शत्रुयुक्तेन यजमानेन (समः) समानस्वरेण ( सन्ततः )
निरन्तरः । विच्छेदरहितः (अनिर्हाणऋचंः) निःशेषेण हानं परित्यागः । निःशेष-
हानिरहिता ऋग् यस्मिन् म तथाभूतः । सम्पूर्णमन्त्रपाठोपेतः ( अनू (त्तिष्ठन्ते )
सेवन्ते ( पराध्र्नोति ) अवार्ध्नोति । अवरोधम् समृद्धिरहित्यं करोति ( रिणक्ति )
रिचिर् पृथग्भावे । रिक्तीकरोति । समृद्धिहीनं करोति (पापीयान्) अत्यन्तपापयुक्तः

Page 404Permalink

३६६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ३ ॥
(किं स्वित् सः यजमानस्य पापभद्रम् आद्रियेत यः अस्य वषट्कर्ता भवति,
इति ह स्म आह) क्या वह यजमान का पाप वा कल्याण चाहता है जो [ ऋत्विज् ]
इसका वषट् करने वाला है... ऐसा वह कहता है। (अत्र एव एनं यथा कामयेत तथा
कुर्यात् ) यहां पर ही इस [ यजमान ] को जैसा चाहे वैसा वह करे। (यं कामयेत यथा
एव अनीजानः अभूत् तथा एव ईजानः स्यात् इति ) जिसको वह चाहे—जैसा ही यज्ञ
न करने वाला होता है वैसा ही यज्ञ करने वाला होवे। (यथा एव अस्य ऋचं ब्रूयात्,
तथा एव अस्य वषट्कुर्यात्, तत् समानम् एव एनं करोति ) जिस प्रकार से ही इसकी
ऋचा को वह बोले, उस प्रकार से ही इसका वषट् करे, तब इस [यजमान] को समान ही वह
करता है। (यं कामयेत पापीयान् स्यात् इति उच्चैस्तराम् अस्य ऋचं ब्रूयात्,
नीचैस्तरां वषट्कुर्यात्, तत् पापीयांसम् एव एनं करोति ) जिस को चाहे—यह पापी
हो जावे, ऊंचे स्वर से उसकी ऋचा को बोले और नीचे स्वर से वषट् करे, तब वह इस
[ यजमान ] को पापी ही करता है। (यं कामयेत श्रेयान् स्यात् इति, नीचैस्तराम्
अस्य ऋचं ब्रूयात्, उच्चैस्तरां वषट्कुर्यात्, तत् श्रेयांसम् एव एनं करोति ) जिस
पुरुष को वह चाहे अधिक कल्याण वाला वह होवे, नीचे स्वर से उसकी ऋचा को बोले
और ऊंचे स्वर से वषट् करे, तब वह इस [ यजमान ] को कल्याण युक्त ही करता है।
( श्रिये एव, तत् एनं श्रियम् [ श्रियाम् ] आदधाति ) श्री [ सम्पति ] के लिये ही
[ यह कर्म है ], तब इस [ यजमान ] को सम्पत्ति में वह स्थापित करता है ॥ ३ ॥
भावार्थः—कार्यकुशल और प्रसन्नचित्त ऋत्विज् लोग यजमान की इच्छानुसार यज्ञ को
सिद्ध कर देते हैं, इसलिये यजमान उनका आदर करता रहे ॥ ३ ॥
विशेषः १—इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ३ । ७ से मिलाओ ॥
विशेषः २—नीचे के पद ऐतरेय ब्राह्मण ३ । ७ से मिलाओ—

गोपथऐतरेयगोपथऐतरेय
ऋक्तःरिक्तः १ ✿रिक्तिरिणक्ति ✿
सृत्यःस्तुत्यः ✿यजमानस्ययजमानम् ✿
स यःसमः ✿नीचैस्तरानीचैस्तरां ✿
अनिहाणच्छअनिर्हाणिच्चैःतछिद्र्यम्तच्छिद्र्याम्
स्वधामच्छत्स धामच्छत्
(आशाम्) इच्छाम् (न) निषेधे (इयात्) प्राप्नुयात् (पापभद्रम्) पापं च
कल्याणं च (आद्रियेत) आदृतं कुर्यात् । इच्छेत् (अनीजानः) अकृतयज्ञः
(ईजानः) यज देवपूजादिषु-कानच् । कृतयज्ञः (श्रेयान्) प्रशस्य-ईयसुन् ।
कल्याणवान् (श्रिये) सम्पदर्थम् (आदधाति) स्थापयति ॥
१. पुष्पाङ्कित सभी संशोधित पद जर्मन सं० में भी ऐतरेय ब्रां० जैसे ही हैं अतः हमने मूल में
वैसा ही संशोधन बिना टिप्पणी दिये कर दिया है ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ४ ॥

Page 405Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ४-५ ॥ ३६७
कण्डिका ४ ॥
यस्यै देवतायै हविर्गृहीतं स्यात्, तां मनसा ध्यायन् वषट् कुर्य्यात् । साक्षादेव
तद्देवतां प्रीणाति, प्रत्यक्षाद्देवतां परिगृह्णाति । सन्ततमृचा वषट्कृत्यं सन्तत्यै
सन्धीयते प्रजया पशुभिः, य एवं वेद ॥ ४ ॥
कण्डिका ४ ॥ वषट्कार के साथ हवि के लिये देवता का निर्णय ॥
(यस्यै देवतायै हविः गृहीतं स्यात्, तां मनसा ध्यायन् वषट् कुर्यात् ) जिस
देवता के लिये हवि ग्रहण किया गया हो, उसको मन से ध्यान करता हुआ वषट्कार करे ।
(तत् साक्षात् एव देवतां प्रीणाति, प्रत्यक्षात् देवतां परिगृह्णाति ) उससे साक्षात् ही
देवता को प्रसन्न करता है, प्रत्यक्ष रूप से देवता को ग्रहण करता है । (ऋचा सन्ततं
वषट्कृत्यं सन्तत्यै प्रजया पशुभिः सन्धीयते. यः एवं वेद ) ऋचा [वेद मन्त्र ] के
साथ लगातार वषट्कार किया हुआ विस्तार के लिये है, वह प्रजा और पशुओं से संयुक्त
होता है जो ऐसा जानता है ॥ ४ ॥
भावार्थः-उद्दिष्ट देवता का ध्यान करके हवि देने से यजमान का मनोरथ सिद्ध होता
है ॥ ४ ॥
विशेष.-इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ३ । ८. ७ से मिलाओ ॥
कण्डिका ५ ॥
वज्रो वै वषट्कारः । स उ एष प्रहृतो ऽशान्तो दीदाय । तस्य ह न सर्व एव
शान्तिं वेद नो प्रतिष्ठाम् । तस्माद्द्वाप्येतर्हि भूयानिव मृत्युः, तस्य हैवैत्र शान्तिरेषा
प्रतिष्ठा, यद्वागिति । वषट्कृत्य वागित्यनुमन्त्रयते, वषट्कार मा मां प्रमृक्षो माहं
त्वां प्रमृक्षं बृहता मन उपह्वये व्यानेन शरीरं प्रतिष्ठासि, प्रतिष्ठां गच्छन् प्रतिष्ठां
मा गमयेदिति । तदु ह स्माह, दीर्घमेवैतत् सदप्रम्भोर्जः सह ओज इत्यनुमन्त्रयेत,
ओजश्च ह वै सहश्च वषट्कारस्य प्रियतमे तन्वो, प्रियाभ्यामेव तत्तन्भ्यां
समर्धयति । प्रियया तन्वा समृध्यते, य एवं वेद ॥ ५ ॥
कण्डिका ५ ॥ वषट्कार को उपयोगी बनाने का उपाय ॥
(वज्रः वै वषट्कारः ) वज्ररूप ही वषट्कार है । (स उ एषः प्रहृतः
अशान्तः दीदाय ) वह ही यह वषट्कार छोड़ा गया [हमारे लिये ] अशान्त चम-
कता है। (तस्य ह शान्ति सर्वः एव न वेद नो प्रतिष्ठाम् ) उसकी शान्ति को
प्रत्येक मनुष्य नहीं जानता है, और न [ उसके ] आश्रय को। (तस्मात् वा
४-(प्रीणाति ) तर्पयति (सन्ततम् ) निरन्तरम् (सन्तत्यै ) विस्ताराय ।
सन्तानाय (सन्धीयते ) संयुज्यते ॥
५- (अशान्तः ) उपद्रवसहितः (दीदाय) दीदयति ज्वलतिकर्म-निघ० १ । १६,
लिट् । दीप्यते (नो ) निषेधे (प्रतिष्ठाम् ) दृढस्थानम् । आश्रयम् (एतर्हि )
१. पू. सं. 'शान्तः' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

ब्राह्मण से शोधा गया है ।

Page 406Permalink

३६८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ६ ॥
अपि एतर्हि भूयान् इव मृत्युः ) इसलिये ही अब बहुत अधिक सा मृत्यु है । ( तस्य ह
एषा एव शान्तिः एषा प्रतिष्ठा, यत् वाक् इति ) उस [ वषट्कार ] की यह ही
शान्ति और यह ही आश्रय है, जो वाक्, [ वाणी ] है । ( वषट्कृत्य वाक् इति
अनुमन्त्रयते ) वषट्कार करके वाक्, यह पद मन्त्र के साथ वह बोलता है । ( वषट्कार
मां मा प्रमृक्षः, अहं त्वां मा प्रमृक्षम्, बृहता मनः व्यानेन शरीरम् उपह्वये,
प्रतिष्ठा असि, प्रतिष्ठां गच्छन् प्रतिष्ठां मा गमयेत् इति ) हे वषट्कार ! मुझको
तू मत धो डाल [ मत नष्ट कर ], मैं तुझे न धो डालूं [ न नष्ट करूं ], बड़े प्रयत्न के
साथ [ अपने ] मन को और व्यान [ शरीर में फैले हुये वायु ] के साथ शरीर को मैं बुलाता
हूं, तू प्रतिष्ठा [ आश्रय ] है, आश्रय पाता हुआ तू मुझको आश्रय पहुँचा [ यह ब्राह्मण
वचन है ] । ( तत् उ ह स्म आह, दीर्घम् एव एतत् सत् अप्रभु, ओजः सहः ओजः
इति अनुमन्त्रयेत् ) कोई [ ब्रह्मवादी ] यह कहता है—यह [ मन्त्र वाक्य ] लम्बा होता
हुआ भी असमर्थ है, ओजः सहः ओजः—इस [ तीन पद वाले मन्त्र ] को मन्त्र के साथ
बोले । [ दूसरा ओजः पद आदरार्थ है ] । ( ओजः च ह वै सहः च वषट्कारस्य
प्रियतमे तन्वौ, प्रियाभ्याम् एव तनूभ्यां तत् समर्धयति ) ओजः [ पराक्रम ] और
सहः [ बल ] ही वषट्कार के दो अति प्रिय शरीर हैं, दोनों प्रिय शरीरों से ही उस
[ यजमान ] को वह बढ़ाता है । ( प्रियया तन्वा समृद्ध्यते, यः एवं वेद ) वह पुरुष प्रिय
शरीर से बढ़ता है जो ऐसा जानता है ॥ ५ ॥
भावार्थः—प्रकरण के अनुकूल मन्त्रों के विनियोग से यजमान का बल और पराक्रम
बढ़ता है ॥ ५ ॥
विशेषः १—इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ३ । ८ से मिलाओ ॥
विशेषः २—( प्रतिष्ठामि ) के स्थान पर ( प्रतिष्ठासि ), ( सदः प्रभू ) के
स्थान पर ( सदप्रभु ) और ( वषट्कारञ्च ) के स्थान पर ( वषट्कारस्य ) ऐतरेय
ब्राह्मण से शोधा गया है ।
कण्डिका ६ ॥
वाक् च वै प्राणापानौ च वषट्कारः ते वषट्कृते वषट्कृते व्युत्क्रामन्ति ।
ताननुमन्त्रयते, वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानाविति । वाचं चैव तत्
प्राणापानौ च होता आत्मनि प्रतिष्ठापयति, सर्वमायुरेति, न पुरा जरसः प्रमीयते,
इदानीम् ( भूयान् ) बहु-ईयसुन् । बहुतरः ( वाक् ) वाणी । विद्या ( अनुमन्त्रयते )
मन्त्रेण सह उच्चारयति ( मा प्रमृक्षः ) मृजी शौचे—लुङ् । मा शोधय । मा
विनाशय ( मा प्रमृक्षम् ) विनष्टं मा कार्षम् ( बृहता ) महता प्रयत्नेन ( मनः )
स्वकीयं चित्तम् ( उपह्वये ) आह्वयामि ( व्यानेन ) व्यानादिवायुना ( प्रतिष्ठा )
आश्रयः ( गच्छन् ) प्राप्नुवन् ( गमयेत् ) गमय, प्रापय ( सत् ) वर्तमानम् ( अप्रभु )
असमर्थम् ( ओजः सहः ओजः ) पदत्रयात्मको मन्त्रः ( ओजः ) पराक्रमः ( सहः )
बलम् ( समर्धयति ) प्रवर्धयति ॥

कण्डिका ६ ॥ वाक् और प्राण और अपान ही वषट्कार हैं ॥

Page 407Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ६ ॥ ३६६
य एवं वेद । शन्नो भव हृद आ पीत इन्दो पितेव सोम सूनवे सुशेवः । सखेव सख्य
उरुशंस धीरः प्रण आयुर्जीवसे सोम तारीरित्यात्मानं प्रत्याभिमृशति, ईश्वरो
वा एषोऽप्रत्यभिमृष्टो यजमानस्यायुः प्रत्यवहर्तुमनर्हन्मा भक्षयेदिति । तद्यदेतेन
प्रत्याभिमृशति आयुरेवास्मै तत् प्रतिरते । आ प्यायस्व सन्ते पयांसीति द्वाभ्यां
चमसानाप्याययन्त्यभिरूपाभ्याम् । यद् यज्ञेऽभिरूपं, तत् समृद्धम् ॥ ६ ॥
कण्डिका ६ ॥ वाक् और प्राण और अपान ही वषट्कार हैं ॥
( वाक् च प्राणापानौ च वै वषट्कारः ) वाक् और प्राण और अपान ही
वषट्कार [ आहुति दान ] हैं । ( ते वषट्कृते वषट्कृते व्युत्क्रामन्ति ) वे [ तीनों ] बार
बार वषट्कार करने पर बाहिर चले जाते हैं । ( तान् अनुमन्त्रयते, वाक् ओजः सहः
ओजः प्राणापानौ मयि इति ) उनको इस मन्त्र से अनुकूल करता है—वाक्, ओजः
[ पराक्रम ], सहः [ बल ], ओजः, और प्राण और अपान मुझमें [ होवें ] । ( तत् वाचं
च एव प्राणापानौ च होता आत्मनि प्रतिष्ठापयति, सर्वम् आयुः एति, जरसः
पुरा न प्रमीयते यः एवं वेद ) उससे वाणी और प्राण और अपान को होता अपने में
दृढ़ स्थापित करता है, वह पुरुष पूर्ण आयु पाता है और बुढ़ापे से पहिले नहीं मरता, जो
ऐसा जानता है । ( शन्नो भव हृद आ पीत इन्दो पितेव सोम सूनवे सुशेवः । सखेव
सख्य उरुशंस धीरः प्रण आयुर्जीवसे सोम तारीः ) । ( इन्दो ) हे बड़े ऐश्वर्य
वाले ( सोम ) हे सोम ! [ सर्वजनक परमेश्वर ] ( पीतः ) [ हम लोगों से ] ग्रहण
किया गया ( सुशेवः ) बड़ा सुख देने वाला तू ( नः हृदे ) हमारे हृदय के लिये, ( पिता
इव सूनवे ) पिता के समान पुत्र के लिये ( शम् ) सुखदायक ( आ भव ) सब ओर से हो,
( उरुशंस ) हे बड़ी प्रशंसा वाले ! ( सोम ) हे सोम ! [ सर्वप्रेरक परमात्मन् ] ( धीरः )
बुद्धिमान् तू, ( सखा इव सख्ये ) मित्र के समान मित्र के लिये, ( नः आयुः ) हमारा
आयु ( जीवसे ) जीने के लिये ( प्र तारीः ) बढ़ा—ऋ० ८ । ४८ । ४— ( इति
आत्मानं प्रत्याभिमृशति ) इस मन्त्र से वह अपने शरीर को भले प्रकार छूता है । ( एषः
अप्रत्यभिमृष्टः यजमानस्य आयुः प्रत्यवहर्तुम् ईश्वरः वै, अनर्हन् मा भक्षयेत् इति)
यह अङ्ग बिना छुये [ मन्त्र ] यजमान का आयु नाश करने को समर्थ होता है, अयोग्य
होकर वह मुझे खा जायेगा [ यह विचार करे ] । ( तत् यत् एतेन प्रत्याभिमृशति
आयुः एव अस्मै तत् प्रतिरते ) सो जो इस [ पूर्वोक्त मन्त्र ] से अङ्ग स्पर्श करता है,
६—( व्युत्क्रामन्ति ) बहिरूध्वं गच्छन्ति ( शम् ) सुखम् ( नः ) अस्मा-
कम् ( हृदे ) हृदयाय ( आ ) समन्तात् ( पीतः ) गृहीतः ( इन्दो ) हे परमैश्वर्य-
वन् ( सोम ) सर्वोत्पादक सर्वप्रेरक परमेश्वर ( सूनवे ) पुत्राय ( सुशेवः ) शेवं
सुखनाम—निघ० ३ । ६ । सुसुखयुक्तः ( उरुशंस ) बहुधा प्रशंसनीय । बहुकीर्ते
( धीरः ) धीमान् ( जीवसे ) जीवनाय ( प्र तारीः ) प्रवर्धय ( प्रत्याभिमृशति )
हस्तेन सर्वतः स्पृशति ( अप्रत्याभमृष्टः ) मन्त्रेण स्पर्शरहितः ( प्रत्यवहर्तुम् )
विनाशयितुम् ( अनर्हन् ) अयोग्यः सन् ( प्रतिरते, ) प्रवर्धयति ( आ ) समन्तात्
२४

कण्डिका ७ ॥

Page 408Permalink

३७० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ७
आयु ही इस [ यजमान ] के लिये उससे वह बढ़ाता है । ( आ प्यायस्व सं ते पयांसि
इति द्वाभ्याम् अभिरूपाभ्यां चमसान् आप्याययन्ति ) आ प्यायस्व, और सं ते पयांसि
ऋ० १ । ६१ । १७, १८--इन दो अनुकूल विषय वाली ऋचाओं से खाद्य पदार्थों को वह
बढाते हैं । ( यत् यज्ञे अभिरूपम्, तत् समृद्धम् ) जो यज्ञ में विषय के अनुकूल है वह
समृद्ध [ सफल ] है ॥ ६ ॥
भावार्थ:--वाणी, प्राण और अपान अर्थात् समस्त इन्द्रियों के सुप्रयोग से मनुष्य संसार
में उन्नति करता है ॥ ६ ॥
विशेष: १--इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ३ । ८ तथा ७ । ३३ से मिलाओ ॥
विशेष: २--( इन्द्रो ) के स्थान पर ( इन्दो ) ऋ० ८ । ४८ । ४ से और ( प्रत्यवि-
हर्तुर्मनर्रिहन् ) के स्थान पर ( प्रत्यवहर्तुमनहन् १) ऐ० ब्रा० ७ । ३३ से शुद्ध किया है ॥
विशेष: ३-दोनों प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१--आ प्यायस्व मदिन्तम सोम विश्वेभिरंशुभिः । भवा नः सुश्रवस्तमः सखा
वृधे--ऋ० १ । ६१ । १७ ( मदिन्तम ) हे अत्यन्त आनन्द॒ वाले ( सोम ) सोम !
[ बड़े ऐश्वर्य वाले विद्वान् ] ( विश्वेभिः ) सब ( अंशुभिः ) तत्त्व के अंशों के साथ ( आ )
अच्छे प्रकार ( प्यायस्व ) तू बढ़, और ( सुश्रवस्तमः ) अत्यन्त बड़ी कीर्ति वाला वा
अत्यन्त सुन्दर अन्नों वाला ( सखा ) मित्र तू ( नः वृधे ) हमारी बढ़ती के लिए ( भव ) हो ॥
२--सं ते पयांसि समुयन्तु वाजाः सं वृष्ण्यान्यभिमातिषाहः । आप्याय-
मानो अमृताय सोम दिवि श्रवांस्युत्तमानि धिष्व-ऋ० १ । ९१ । १८ । ( सोम )
हे सोम ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले विद्वान् ] ( ते ) तेरे लिये ( वृष्ण्यानि ) वीरत्व बढ़ाने
वाले ( पयांसि ) अनेक अन्न ( सं यन्तु ) अच्छे प्रकार मिलें, ( उ ) और ( अभिमाति-
षाहः ) अभिमानी शत्रुओं के दबाने वाले ( वाजाः ) पराक्रम ( सं मम् ) बहुत अच्छे
प्रकार [ मिलें ] । ( अमृताय ) अमरपन वा मोक्ष के लिए ( आप्यायमानः ) सब ओर से
बढ़ता हुआ तू ( दिवि ) व्यवहार के बीच ( उत्तमानि श्रवांसि ) उत्तम यशों को ( धिष्व )
धारण कर ॥
कण्डिका ७ ॥
प्राणा वा ऋतुयाजाः, तद्यदृतुयाजैश्चरन्ति, प्राणानेव तद्यजमाने दधति ।
षडृतुनेति यजन्ति, प्राणमेव तद्यजमाने दधति । चत्वार ऋतुभिर्यजन्ति, अपानमेव
तद्यजमाने दधति । द्विर्ऋतुनेति उपरिष्टाद् व्यानमेव तद्यजमाने दधति । स चासु-
सम्भृतस्त्रेधा विहृतः, प्राणोऽपानो व्यान इति ततोऽन्यत्र गुणितस्तथाह, यजमानः
( प्यायस्व ) वर्धस्व ( सम् ) सम्यक् ( ते ) तव ( पयांसि ) जलानि । अन्नानि
( चमसान् ) भक्ष्यपदार्थान् ( आप्याययन्ति ) प्रवर्धयन्ति ( अभिरूपाभ्याम् )
विषयानुकूलाभ्याम् ॥
१. जर्मन सं० में भी यही पाठ है ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ७ ॥ प्राण ही ऋतुयाज हैं, ऋतुयाजों में अनुवषट् न करे ॥

Page 409Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ७ ३७१
सर्वमायुरेत्यस्मिंल्लोक आध्नोत्याप्नोत्यमृतत्वमक्षितं स्वर्गे लोके । ते वा एते प्राणा
एव, यदृतुयाजाः । तस्मादनवानं ततो यजन्ति प्राणानां सन्तत्यै । सन्तता इव हीमे
प्राणाः । अथो ऋतवो वा ऋतुयाजाः । सथ्स्थानुवषट्कारः । योऽत्रानुवषट्
कुर्य्यात्, असथ्स्थितानृतून् संस्थापयेत् । यस्तं तत्र ब्रूय त्, असथ्स्थितानृतून् सम-
तिष्ठिपत्१ दुःखमनुभविष्यतीति, शश्वत्तथा स्यात् ॥ ७ ॥
कण्डिका ७ ॥ प्राण ही ऋतुयाज हैं, ऋतुयाजों में अनुवषट् न करे ॥
( प्राणाः वै ऋतुयाजाः ) प्राण ही ऋतुयाज [ ऋतुओं के लिये यज्ञ ] हैं ।
( यत् यत् ऋतुयाजैः चरन्ति, प्राणान् एव तत् यजमाने दधति ) इसलिये जो
ऋतुयाजों से वे यज्ञ करते हैं, प्राणों [ प्राण, अपान, व्यान ] को ही उससे यजमान
में धारण करते हैं । ( षट् ऋतुना इति यजन्ति, प्राणम् एव तत् यजमाने दधति )
छह [ ऋत्विज् लोग ]—ऋतु के साथ [ ऋतुना—इन मन्त्रों के लिये देखो यजु० २१ ।
२३-२८ ] इससे वे यज्ञ करते हैं, प्राण [ भीतर जाने वाले वायु ] को ही उससे यजमान
में धारण करते हैं । ( चत्वारः ऋतुभिः यजन्ति, अपानम् एव तत् यजमाने दधति )
चार [ ऋत्विज् ]—ऋतुओं से [ ऋतुभिः—इसके लिये देखो यजु० १४ । ७ ]—वे यज्ञ
करते हैं, अपान [ बाहर जाने वाले वायु ] को ही उससे यजमान में धारण करते हैं ।
( द्विः ऋतुना इति उपरिष्टात्, व्यानम् एव तत् यजमाने दधति ) दो [ ऋत्विज् ]—
ऋतु से [ ऋतुना-ऊपर देखो ]—इससे पीछे से [ यज्ञ करते हैं ], व्यान [ शरीर में फैले हुये
वायु ] को ही उससे यजमान में वे धारण करते हैं । ( सः च सम्भृतः असुः त्रेधा
विहृतः, प्राणः अपानः व्यानः इति ) और वह अच्छे प्रकार पुष्ट किया हुआ प्राण तीन
प्रकार से विहार वाला है—प्राण, अपान और व्यान । ( ततःअन्यत्र गुणितः तथा आह )
इस [ ग्रन्थ ] से दूसरे [ ऐतरेय आदि ] में यह कहा गया है—ऐसा वह [ ब्रह्मवादी ]
कहता है । ( यजमानः सर्वम् आयुः एति, अस्मिन् लोके स्वर्गे लोके आध्नोति,
अक्षितम् अमृतत्वम् आप्नोति ) यजमान [ उससे ] पूर्ण आयु पाता है और इस लोक में
स्वर्ग लोक के बीच समृद्ध होता है, और अक्षय अमरपन पाता है । ( ते वै एते प्राणाः एव,
यत् ऋतुयाजाः ) वे ही यह प्राण हैं, जो ऋतुयाज हैं । ( तस्मात् अनवानं ततः
प्राणानां सन्तत्यै यजन्ति ) इसलिये श्वास न लंकर उसके पीछे प्राणों की निरन्तरता के
लिये वे यज्ञ करते हैं । ( सन्तताः इव हि इमे प्राणाः ) क्योंकि लगातार फैले हुये ही
यह प्राण हैं । ( अथो ऋतवः वै ऋतुयाजाः ) फिर ऋतुयें ही ऋतुयाज हैं । ( अनुवषट्-
कारः संस्था ) अनुवषट्कार [ पीछे से बोला गया वषट् ] समाप्ति है । ( यः अत्र
७-( चरन्ति ) अनुतिष्ठन्ति ( दधति ) स्थापयन्ति ( षट् ) षट्संख्याकाः
ऋत्विजः ( द्विः ) द्वौ ( उपरिष्टात् ) पश्चात् ( असुः ) प्राणः ( सम्भृतः ) सम्यक्
पोषितः ( विहृतः ) विविधं प्राप्तः ( अनवानम् ) नञ् + अव+अन प्राणने—
घञ् । द्वितीयान्तं यथा भवति तथा । उच्छ्वासमकृत्वा ( सन्तत्यै ) अविच्छेदाय ।
१. पू० सं० 'यः' इत्यधिकः पाठः ॥ सम्पा० ॥

Page 410Permalink

३७२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ७
अनुवषट् कुर्यात्, असंस्थितान् ऋतून् संस्थापयेत् ) जो यहां [ ऋतुयाज में ] अनुवषट्
करे, बिना समाप्त हुये ऋतुओं को वह रोक देवे । ( यः तं तत्र ब्रूयात्, असंस्थितान्
ऋतून् समतिष्ठिपत् दुःखम् अनुभविष्यति इति ) जो उस [ अनुवषट्कार ] को वहां
बोले और बिना पूरे हुये ऋतुओं को रोक देवे, वह दुःख ही पावेगा । ( शश्वत् तथा
स्यात् ) [ इसलिये यह नियम ] सदा वैसा [ अनुवषट् बिना ] होवे ॥ ७ ॥
भावार्थः-मनुष्य प्राण, अपान और व्यान की गतियों से बल और पराक्रम बढ़ाकर
सब ऋतुओं को उपयोगी बनावें ॥ ७ ॥
विशेषः १-इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० २ । २६ से मिलाओ ॥
विशेषः २-( षडतुना ) के स्थान पर ( षडृतुना ) और ( समतिष्ठिठ ) के
स्थान पर ( समतिष्ठि१पत् ) पद ऐ० ब्रा० २ । २६ । में है, पहिला पद शुद्ध कर
दिया है ॥
विशेषः ३-प्रतीक वाले मन्त्रों में से एक एक अर्थ सहित लिखा जाता है-
१-वसन्तेन ऋतुना देवा वसवस्त्रिवृता स्तुताः । रथन्तरेण तेजसा
हविरिन्द्रे वयो दधुः-यजु० २१ । २३ ॥ ( त्रिवृता ) तीनों काल में वर्तमान
( वसन्तेन ऋतुना ) वसन्त ऋतु के साथ ( स्तुताः ) स्तुति किये गये ( देवाः )
दिव्य गुण वाले ( वसवः ) पृथिवी आदि आठ वसु वा प्रथम कक्षा वाले विद्वान् लोग
( रथन्तरेण ) रथ से तरने वाले ( तेजसा ) तीक्ष्ण स्वरूप से ( इन्द्रे ) सूर्य के प्रकाश
में ( हविः ) देने योग्य ( वयः ) आयु बढ़ाने हारे वस्तु को ( दधुः ) धारण करें ॥
२-सजूर्र्ऋतुभिः सजूर्विधाभिः सजूर्देवैः सजूर्देवैर्वयोनाधैरग्नये त्वा वैश्वा-
नरायाश्विनाध्वर्यू सादयतामिह त्वा ।
सजूर्र्ऋतुभिः सजूर्विधाभिः सजूर्वसुभिः सजूर्देवैर्वयोनाधैरग्नये त्वा वैश्वा-
नरायाश्विनाध्वर्यू सादयतामिह त्वा ।
सजूर्र्ऋतुभिः सजूर्विधाभिः सजू रुद्रैः सजूर्देवैर्वयोनाधैरग्नये त्वा वैश्वा-
नरायाश्विनाध्वर्यू सादयतामिह त्वा ।
सजूर्र्ऋतुभिः सजूर्विधाभिः सजूर्रादित्यैः सजूर्देवैर्वयोनाधैरग्नये त्वा वैश्वा-
नरायाश्विनाध्वर्यू सादयतामिह त्वा ।
सजूर्र्ऋतुभिः सजूर्विधाभिः सजूर्विश्वैर्देवैः सजूर्देवैर्वयोनाधैरग्नये त्वा वैश्वा-
नरायाश्विनाध्वर्यू सादयतामिह त्वा-यजु० १४ । ७ ॥
[ हे स्त्री वा पुरुष ! ] ( ऋतुभिः ) वसन्त आदि ऋतुओं के साथ ( सजूः ) एक सी
प्रीति वा सेवा वाला, ( विधाभिः ) विविध प्रकार धारण करने वाले जलों के साथ
( सन्तताः ) अविच्छिन्नाः । निरन्तराः ( संस्था ) समाप्तिः ( असंस्थितान् )
असमाप्तान् ( संस्थापयेत् ) उपरमयेत् ( शश्वत् ) सदा । अवश्यम् ॥
१. जर्मन सं. में भी यही पाठ है अतः हमने कण्डिका में ऐसा ही रख दिया है ॥ सम्पा० ॥

Page 411Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ७ १७३
सजूः ) एक सी प्रीति वाला, ( देवैः ) अच्छे गुणों के साथ ( सजूः ) एक सी प्रीति वाला
, देवैः ) दिव्य सुख देने वाले ( वयोधायैः ) जीवन आदि वा गायत्री छन्दों से सम्बन्ध
वाले प्राणों के साथ ( सजूः ) एकसी प्रीति वाला [ तू हो ], ( वैश्वानराय ) सम्पूर्ण
पदार्थों को प्राप्त कराने वाली ( अग्नये ) अग्नि विद्या के लिए ( त्वा त्वा ) तुझको तुझ
को ( अध्वर्यू ) हिंसा रहित गृहाश्रम आदि यज्ञ के चाहने वाले ( अश्विना ) सब विद्याओं
में व्यापक अध्यापक और उपदेशक दोनों (इह) यहां जगत् में (सादयताम्) स्थापित करें ।
[ हे स्त्री वा पुरुष ! ] ( ऋतुभिः ) वसन्त आदि ऋतुओं के साथ ( सजूः ) एक सी
प्रीति वा सेवा वाला (विधाभिः ) विविध वस्तुओं को धारण कराने वाली प्राणों की
चेष्टाओं के साथ ( सजूः ) एक सी प्रीति वाला, (वसुभिः) अग्नि आदि आठ वसुओं के
साथ ( सजूः ) एक सी प्रीति वाला; (देवैः ) विजय चाहने वाले (वयोधायैः ) विज्ञानों
से सम्बन्ध युक्त विद्वानों के साथ (सजूः ) एक सी प्रीति वाला [ तू हो ], (वैश्वानराय )
सब जगत् के चलाने वाले (अग्नये ) विज्ञान के लिए (त्वा त्वा ) तुझको तुझको
( अध्वर्यू ) हिंसारहित गृहाश्रम आदि यज्ञ के चाहने वाले (अश्विना ) सब विद्याओं में
व्यापक अध्यापक और उपदेशक दोनों ( इह ) यहां [जगत् में] (सादयताम्) स्थापित करें ।
[ हे स्त्री वा पुरुष ! ] ( ऋतुभिः ) वसन्त आदि ऋतुओं के साथ ( सजूः ) एक सी
प्रीति वा सेवा वाला ( विधाभिः ) विविध वस्तुओं को धारण कराने वाली प्राणों की
चेष्टाओं के साथ ( सजूः ) एक सी प्रीति वाला, (रुद्रैः) [ प्राण, अपान, व्यान, उदान,
समान, नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त, धनञ्जय और जीव, इन ग्यारह ] रुद्रों के साथ ( सजूः )
एक सी प्रीति वाला, ( देवैः ) व्यापार कुशल ( वयोधायैः ) वेद आदि शास्त्रों को जताने
के प्रबन्ध करने वालों के साथ ( सजूः ) एक सी प्रीति वाला [ तू हो ], ( वैश्वानराय )
सब नरों के सुखसाधक ( अग्नये ) सब शास्त्रों के विज्ञान के लिये ( त्वा त्वा ) तुझको
तुझको ( अध्वर्यू ) हिंसारहित गृहाश्रम आदि यज्ञ के चाहने वाले ( अश्विना ) सब
विद्याओं में व्यापक अध्यापक और उपदेशक दोनों ( इह ) यहां [ जगत् में ] ( सादय-
ताम् ) स्थापित करें ।
[ हे स्त्री वा पुरुष ! ] ( ऋतुभिः ) वसन्त आदि ऋतुओं के साथ ( सजूः ) एक सी
प्रीति वा सेवा वाला ( विधाभिः ) विविध प्रकार सत्य धारण कराने वाली क्रियाओं के
साथ ( सजूः ) एक सी प्रीति वाला, (आदित्यैः) वर्ष के बारह महीनों के साथ ( सजूः )
एक सी प्रीति वाला, ( देवैः ) तेजस्वी ( वयोधायैः ) पूर्ण विद्या के विज्ञान और
प्रचार के प्रबन्ध करने वालों के साथ ( सजूः ) एक सी प्रीति वाला [ तू हो ] ( वैश्वा-
नराय ) सब नरों के पूर्ण सुख साधने वाले (अग्नये ) पूर्ण विज्ञान के लिये ( त्वा त्वा )
तुझको तुझको ( अध्वर्यू ) हिंसारहित गृहाश्रम आदि यज्ञ के चाहने वाले ( अश्विना )
सब विद्याओं में व्यापक अध्यापक और उपदेशक दोनों ( इह ) यहां [ जगत् में ] ( साद-
यताम् ) स्थापित करें ।
[ हे स्त्री वा पुरुष ! ] ( ऋतुभिः ) क्षण आदि सब काल अवयवों के साथ ( सजूः )
एक सी प्रीति वा सेवा वाला ( विधाभिः ) सब सुखों में व्यापक क्रियाओं के साथ ( सजूः )

कण्डिका ८ ॥

Page 412Permalink

३७४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ८
एक सी प्रीति वाला (विश्वैः) समस्त (देवैः) परोपकार के लिये सत्य असत्य जताने
वालों के साथ (सजूः) एक सी प्रीति वाला (देवैः) प्रशंसा योग्य (वयोनाधैः) काम-
यमान जीवन का प्रबन्ध करने वालों के साथ (सजूः) एक सी प्रीति वाला [तू हो],
(वैश्वानराय) सब नरों के हितकारक (अग्नये) अच्छी शिक्षा के प्रकाश के लिये
(त्वा त्वा) तुझ को तुझ को (अध्वर्यू) हिंसारहित गृहाश्रम आदि यज्ञ के चाहने वाले
(अश्विना) सब विद्याओं में व्यापक अध्यापक और उपदेशक दोनों (इह) यहां
[जगत् में] (सादयताम्) स्थापित करें।
कण्डिका ८ ॥
तदाहुः, यद्धोता यक्षद्धोता यक्षदिति, मैत्रावरुणो होत्रे प्रेष्यति, अथ कस्माद-
होतृभ्यः सद्द्भ्यो होत्राशंसिभ्यो होता यक्षद्धोता यक्षदिति प्रेष्यतीति । वाग्वै होता,
वाक् सर्वं ऋत्विजः वाग् यक्षद्वाग् यक्षदिति । अथो सर्वे वा एते सप्तहोतारोऽपि
वा ऋचाभ्युदितं, सप्तहोतार ऋतुथा यजन्तीति । अथ य उपरिष्टाद् १ *द्वादशर्चजा-
मितायै, ते वै द्वादश भवन्ति, द्वादश ह वै मासाः ॐ संवत्सरः, संवत्सरः प्रजापतिः,
प्रजापतिर्यज्ञः । स योऽत्र भक्षयेद्वस्तं तत्र ब्रूयात्, अशान्तो भक्षो नानुवषट्कृत
आत्मानमन्तरगान्न जीविष्यतीति । तथा हास्याद्यो वै भक्षयेत्, प्राणो भक्षः प्राण
आत्मानमन्तरगादिति । तथैव ह भवति लिम्पेदिति वात्र जिघ्रेत्तत्र च२ द्विदेवत्येषु
चेति, तद्यु तत्र शासनं वेदयन्ते अथ यदमू व्यभिचरतो नानान्योऽन्यमनुप्रपद्येते
अध्वर्यू । तस्मादृतून्मृतुं नानुप्रपद्यते ॥ ८ ॥
कण्डिका ८ ॥ होता यक्षत् होता यक्षत्—इन मन्त्रों के
उच्चारण का विषय ॥
(तत् आहुः, होता यक्षत् होता यक्षत् इति, यत् मैत्रावरुणः होत्रे प्रेष्यति,
अथ कस्मात् अहोतृभ्यः सद्द्भ्यः होत्राशंसिभ्यः प्रेष्यति इति—होता यक्षत् होता
यक्षत् इति) फिर कहते हैं—होता यज्ञ करे, होता यज्ञ करे—[इन मन्त्रों के लिये देखो
यजु० २१ । २६--४७] इस प्रकार जब मैत्रावरुण [प्राण और अपान वायु जानने वाला
याजक] होता से कहता है, फिर किसलिये होता से भिन्न, उपस्थित, वेदवाणी से स्तुति
करने वालों से यह कहता है—होता यज्ञ करे, होता यज्ञ करे । (वाक् वै होता, वाक्
८—(होता) दाता। ग्रहीता (यक्षत्) यजेत् (प्रेष्यति) अनुजानाति
(अहोतृभ्यः) होतृभिन्नयाजकेभ्यः (सद्भ्यः) वर्त्तमानेभ्यः (होत्राशंसिभ्यः) होत्रां
१. अस्यां कण्डिकायां पुष्पाङ्कितः पाठः पूर्वसंस्करणे 'भक्षयेत्, प्राणः···'इत्यस्यानन्तरमासीत् ।
अर्थसङ्गत्या जर्मनसंस्करणानुसारणास्माभिरत्र स्थापितः । तथैव भाष्यमपि यथा-
वस्थितं कृतम् ॥
२. पू० सं० 'त' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

Page 413Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ८ ३७५
सर्वे ऋत्विजः, वाक् यक्षत् वाक् यक्षत् इति ) [ समाधान ] वाणी ही होता, [ हवन
करने वाला ] है, वाणी ही सब ऋत्विज् लोग हैं—वाणी यज्ञ करे, वाणी यज्ञ करे [ यह
उसका अभिप्राय है ] । ( अथो सर्वे वै एते सप्त होतारः अपि वै ऋचा अभ्युदितं,
सप्त होतारः ऋतुथा यजन्ति इति ) और यह सब ही सात हवन करने वाले होते हैं, यह
ही इस ऋचा द्वारा कहा गया है—सात हवन करने वाले ऋतु ऋतुओं के अनुसार हवन
करते हैं [ यह ब्राह्मण वचन है—इसको आगे टिप्पणी में दिये यजु० ३४ । ५५ के आशय
से मिलाओ ] । ( अथ यः उपरिष्टात् द्वादशर्चंजामितायै ते वै द्वादश भवन्ति, द्वादश
ह वै मासाः संवत्सरः, संवत्सरः प्रजापतिः, प्रजापतिः यज्ञः ) फिर जो पहिले से बारह
ऋचाओं से सम्बन्ध के लिये हैं वे बारह हैं, बारह ही मास होते हैं । संवत्सर यज्ञ होता है,
संवत्सर [ वर्ष ] प्रजापति है, 'प्रजापति यज्ञ है । ( सः यः अत्र भक्षयेत्, यः=सः, तं तत्र
ब्रूयात्, अशान्तः भक्षः अनुवषट्कृतः आत्मानम् अन्तः न अगात्, न जीविष्यति इति )
सो जो यहां [ यज्ञ में ] भोजन करे, वह उस [ भोजन विषय ] को वहां बोले—अशान्त
भोजन अनुवषट् [ समाप्तिसूचक यज्ञ ] करने वाले के आत्मा में नहीं जाता, वह [ उसे ]
न जिलावेगा । ( तथा ह अस्य आद्यः वै भक्षयेत्, प्राणः भक्षः प्राणः आत्मानम् अन्तः
अगात् इति ) इस कारण से ही इस [ यज्ञ ] के खाने योग्य पदार्थ को ही वह खावे, प्राण
भोजन है जो वह प्राण आत्मा में पहुँचता है । ( तथा एव ह भवति लिम्पेत् इति वाव तत्र
च द्विदेवत्येषु च जिघ्रेत् इति ) वह वैसा ही होता है कि वह [ भोजन उसे ] बढ़ावे, और
वहां ही उसको दो देवता वाले यज्ञों में वह ग्रहण करे । ( तत्र तत् उ शासनं वेदयन्ते,
अथ यत् अमू अध्वर्यू व्यभिचरतः, अन्योऽन्यं नाना अनुप्रपद्येते, तस्मात् ऋतुः ऋतुं
न अनुप्रपद्यते ) वहां पर यह शासन बताते हैं—फिर जब दो अध्वर्यु विरुद्ध व्यवहार करते
हैं और एक दूसरे के बिना दोनों चले चलते हैं, इसलिये ऋतु ऋतु को साथ साथ प्राप्त
नहीं होते ॥ ८ ॥
वेदवाचं शंसन्ति कथयन्ति तेभ्यः (अभ्युदितम्) सर्वतः कथितम् (ऋतुथा) ऋतुप्रकारेण ।
ऋतुना ऋतुना (द्वादशर्चंजामितायै) जमतिर्गतिकर्मा-निघ० २। १४ । जनिघसिभ्यामिण्
( उ० ४ । १३० ) जमु भक्षणे गतौ च—इण् । जामिशब्दः समानजातीयवाचकः ।
द्वादशर्चैः संबन्धाय संयोगाय ( अनुवषट्कृतः ) अनुवषट्कारकस्य ( आत्मानम् )
शरीरम् । जीवम् ( अन्तः ) मध्ये ( अगात् ) गच्छति ( जीविष्यति ) जीवयिष्यति
( आद्यः ) आद्यं भक्षणीयं पदार्थम् ( प्राणः ) प्राणवायुः । ( लिम्पेत् ) वर्धयेत्
( जिघ्रेत् ) घ्रा गन्धोपादाने ग्रहणमात्रे च । गृह्णीयात् ( द्विदेवत्येषु ) द्विदेवताकेषु
मन्त्रेषु ( व्यभिचरतः ) विरोधेन गच्छतः ( नाना ) बिना ॥
१. भाष्यकार का यह अर्थ सोमयाग की प्रक्रियानुसार संगत प्रतीत नहीं होता, क्योंकि
सोमयाग में अनुवषट्कार प्रधानाहुति का समर्थक एवं समाप्ति सूचक होता है, अतः उन
आहुतियों से रहित जो यज्ञ का यज्ञशेष होगा वह 'अशान्त भक्ष' होगा । यह यहाँ
तात्पर्य है । विषय का स्पष्टीकरण भूमिका में देखें ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ९ ॥

Page 414Permalink

३७६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ९
विशेष: १—प्रतीक वाले मन्त्रों में से एक मन्त्र और दूसरा संकेत वाला मन्त्र अर्थ
सहित यहां दिया जाता है ॥
१—होता यक्षत् समिधाग्निमइडस्पदेऽश्विनेन्द्र १७ सरस्वतीमजो धूम्रो न
गोधूमैः कुवलैर्भेषजं मधुशष्पैर्न तेज इन्द्रियं पयः सोमः परिस्रुता घृतं मधु व्यन्त्वाज्यस्य
होतर्यज ॥ यजु० २१ । २६ ॥ ( होता ) हवन करने वाला ( समिधा ) इन्धन आदि से
( अग्निम् ) आग, ( अश्विना ) सूर्य और चन्द्रमा, ( इन्द्रम् ) ऐश्वर्य वा जीव और
( सरस्वतीम् ) सुशिक्षित वाणी को ( इडः पदे ) पृथिवी और अन्न के स्थान में ( यक्षत् )
संगत करे । ( धूम्रः ) धुमैले वर्ण वाला ( अजः ) अज [ माक्षिक धातु-औषधविशेष ]
( गोधूमैः ) गेहूं, ( न ) और ( कुवलैः ) बेरों ( न ) और ( शष्पैः ) घासों के सहित
( मधु ) मधुर जल, ( भेषजम् ) औषध, ( तेजः ) तेज, ( इन्द्रियम् ) धन, ( पयः ) दूध
वा अन्न, ( परिस्रुता ) सब ओर से प्राप्त हुये रस के साथ ( सोमः ) सोम [ औषधियों
का रस ], ( घृतम् ) घी ( मधु ) मधु [ रस विशेष ] ( व्यन्तु ) प्राप्त हों । ( होतः )
हे होम करने वाले जन ! ( आज्यस्य ) घी का ( यज ) होम कर ॥
२—सप्त ऋषयः प्रतिहिताः शरीरे सप्त रक्षन्ति सदमप्रमादम् । सप्तापः स्वपतो
लोकमीयस्तत्र जागृतो अस्वप्नजौ सत्रसदौ च देवौ ॥ यजु० ३४ । ५५ ॥ (सप्त ऋषयः)
सात ऋषि [ विषयों को प्राप्त कराने वाले, पांच ज्ञानेन्द्रिय, मन और बुद्धि ] ( शरीरे )
शरीर में ( प्रतिहिताः ) ठहरे हुये हैं, ( सप्त ) वे सात ( सदम् ) ठहरने के स्थान
[ शरीर ] की ( अप्रमादम् ) बिना भूल ( रक्षन्ति ) रक्षा करते हैं । ( सप्त ) वे सात
( आपः ) व्यापने वाले [ ऋषि ] ( स्वपतः ) सोते हुये जन के ( लोकम् ) लोक [ दीखते
हुये शरीर वा जीवात्मा ] को ( ईयुः ) प्राप्त होते हैं, ( तत्र ) वहां [ शरीर में ]
( अस्वप्नजौ ) दो न सोते हुये ( सत्रसदौ ) सत्र में बैठने वाले [ यज्ञ अर्थात् शरीर में
काम करने वाले ] ( च ) और ( देवौ ) दिव्य गुण वाले [ प्राण और अपान ] ( जागृतः )
जागते हैं ॥
कण्डिका ९ ॥
प्रजापतिर्वै यत् प्रजा असृजत, ता वै तान्ता असृजत । ता हिङ्कारेणैवा-
भ्यजिघ्रत् । ताः प्रजा अश्व'मारन्, तद् बध्यते वा एतद्यज्ञो यद्धवींषि पच्यन्ते । यत्
सोमः सूयते, यत् पशुरालभ्यते, हिङ्कारेण वा एतत् प्रजापतिर्ह तमभिजिघ्रति,
यज्ञस्याहृतता१यै यज्ञस्याप्त्यै यज्ञस्य वीर्य्यवत्ताया ३ इति । तस्मादु हिङ्क्रियते, तस्मादु
य एव पिता पुत्राणां मूर्द्धति, स श्रेष्ठो भवति, प्रजापतिर्हि तमभिजिघ्रति । यच्छ-
कुनिराण्डमध्यास्ते यन्न सूयते, तद्धि सापि हिङ्कृणोति । अथो खल्वाहुः, महर्षिर्वा
एतद्यज्ञस्याग्रे गेयमपश्यत् । तदेतद्यज्ञस्याग्रे गेयं, यद्धिङ्कारः । तं देवाश्च ऋषयश्चाब्रुवन्,
वसिष्ठोऽयमस्तु, यो नो यज्ञस्याग्रे गेयमद्रागिति । तदेतद्यज्ञस्याग्रे गेयं, यद्धिङ्कारः ।
१. पू. सं. 'अमारन्' इति पाठः ॥ २. पू. सं. 'अहतायै' इति पाठः ॥
३. पू. सं. 'वीर्यंवत्तयै' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ९ ।। हिङ्कार [ प्रतिध्वनि ] के उच्चारण की महिमा

Page 415Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ६ ३७७
ततो वै स देवानां श्रेष्ठोऽभवत् । येन वै श्रेष्ठः, तेन वसिष्ठः । तस्माद् यस्मिन्वासिष्ठो
ब्राह्मणः स्यात्, तं दक्षिणाया नान्तरीयात् । तथा हास्य प्रीतो हिङ्कारो भवति । अथ
देवाश्च ह वा ऋषयश्च यदृक्सामे अपश्यन् । ते ह स्मैते अपश्यन् । ते यन्नैते अपश्यन्,
तत एवैनं सर्वं दोहमदुहन् । ते वा एते दुग्धे यातयामे, य ऋक्सामे । ते हिङ्कारेणै-
वाप्याय्येते । हिङ्कारेण वा ऋक्सामे आपीने यजमानाय दोहं दुहाते । तस्मादु
हिङ्कृत्याध्वर्यवः सोममभिपुण्वन्ति । हिङ्कृत्योद्गातारः साम्ना स्तुवन्ति ।
हिङ्कृत्योक्थश ऋचाँर्त्विज्यं कुर्वन्ति । हिङ्कृत्याथर्वाणो ब्रह्मत्वं कुर्वन्ति । तस्मादु
हिङ्क्रियते । प्रजापतिर्हि तमभिजिघ्रति । अथो खल्वाहुः, एको वै प्रजापतेर्व्रतं बिभर्त्ति
गौरैव, तदुभये पशव उपजीवन्ति, ये च ग्राम्या ये चारण्या इति ॥ ६ ॥
कण्डिका ९ ।। हिङ्कार [ प्रतिध्वनि ] के उच्चारण की महिमा
और प्रमाण ।।
( प्रजापतिः वै याः प्रजाः असृजत, ताः वै तान्ताः असृजत ) प्रजापति ने जब
प्रजाओं को उत्पन्न किया, उन ही ( तान्ताः ) फैली हुई [ प्रजाओं ] को उत्पन्न किया ।
( ताः हिङ्कारेण एव अभ्यजिघ्रन् ) उन [ प्रजाओं ] को हिङ्कार [ प्रीतिध्वनि ] से ही
उसने ग्रहण किया । ( ताः प्रजाः अश्वम् आरन् १ ) उन प्रजाओं को वह न मारता हुआ
[ था ] । ( तत् एतत् यज्ञः वै बध्यते यत् हवींषि पच्यन्ते ) इसलिये यह ही यज्ञ
[ संगतिकरण व्यवहार ] संयुक्त किया जाता है, जो हवि [ खाने के पदार्थ ] पकाये जाने
हैं । ( यत् सोमः सूयते, यन् पशुः आलभ्यते, हिङ्कारेण वै एतत् प्रजापतिः ह तं यज्ञस्य
अह्रततायै, यज्ञस्य आप्त्यै, यज्ञस्य वीर्यवत्तायै अभिजिघ्रति इति ) जो सोम [ तत्त्वरस ]
निचोड़ा जाता है, जो पशु ग्रहण किया जाता है, हिङ्कार [ प्रतिध्वनि ] से ही यह प्रजापति
उस [ सोम ] को यज्ञ के अविनाश के लिये, यज्ञ की प्राप्ति के लिये और यज्ञ की वीर्यवत्ता
के लिये ग्रहण करता है । ( तस्मात् उ हिङ्क्रियते ) इसलिये यह हिङ्कार किया जाता है ।
( तस्मात् उ यः एव पिता पुत्राणां मूर्द्धति, सः श्रेष्ठो भवति, प्रजापतिः हि तम्
अभिजिघ्रति ) इसलिये ही जो पिता [ हिङ्कार से ] पुत्रों का आदर करता है, वह [ पुत्र ]
श्रेष्ठ होता है, प्रजापति [ परमात्मा ] उसको ग्रहण करता है । ( यत् शकुनिः आण्डम्
अध्यास्ते यन् न सूयते तत् हि सा अपि हिङ्कृणोति ) जो चिड़िया अण्डे पर बैठती है
और जब वह उसे अब उत्पन्न करती है, तब वह भी हिङ्कार करती है । ( अथो खलु आहुः,
६—( असृजत ) सृष्टवान् ( ताः ) प्रजाः ( तान्ताः ) हसिमृग्रिण्वमिदम०
( उ० ३ । ८६ ) तनु विस्तारे-तन्, आर्षो दीर्घः । तन्ताः । विसृताः ( हिङ्कारेण ) हि
गतिवृद्ध्योः-डि + करोतेः-अण्, आर्षं रूपम् । वृद्धिकरेण व्यवहारेण । प्रीतिध्वनिना
( अभ्यजिघ्रत् ) सर्वतो गृहीतवान् ( आरन् ) ऋ गतौ-लङ् ( बध्यते ) बध संयमने ।
संयम्यते । संबध्यते । नियमे क्रियते (सूयते) अभिपवणेन प्राप्यते (आलभ्यते) समन्तात्
१. यहाँ शोधे हुये पाठानुसार अर्थ ऐसा होगा—"वे सृष्ट प्रजायें अश्वः=मेध्य, यज्ञ का रूप
धारण किये हुये प्रजापति के पास आईं" इस विषय के लिये देखें-वृ०आ० १ । १ ॥ सम्पा० ॥

Page 416Permalink

३७८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ६
महर्षिः वै यज्ञस्य अग्रे एतत् गेयम् अपश्यत् ) फिर लोग कहते हैं—महर्षि [ बड़े ज्ञानी
पुरुष ] ने ही यज्ञ के पहिले [ होने वाले ] इस गाने योग्य वाक्य को देखा। ( तत् यज्ञस्य
अग्रे एतत् गेयं, यत् हिङ्कारः ) सो यज्ञ के पहिले यह गाने योग्य वाक्य है, जो हिङ्कार है।
(तं देवाः च ऋषयः च अब्रुवन्, अयं वसिष्ठः अस्तु यः नः यज्ञस्य अग्रे गेयम् अद्राक् इति)
उस [ महर्षि ] से देव [ विद्वान् ] और ऋषि [ वेदार्थ जानने वाले ] बोले —यह वसिष्ठ
[ अत्यन्त निवास कराने वाला वा अत्यन्त जितेन्द्रिय पुरुष ] होवे, जिसने हमारे लिये यज्ञ के
पहिले गाने योग्य देखा है। ( तत् यज्ञस्य अग्रे एतत् गेयं यत् हिङ्कारः ) सो यज्ञ के
पहिले यह गाने योग्य वाक्य है—जो हिङ्कार है। ( ततः वै सः देवानां श्रेष्ठः अभवत् )
इसलिये ही वह [ हिङ्कार का देखने वाला ] विद्वानों में श्रेष्ठ हुआ है। ( येन वै श्रेष्ठः, तेन
वसिष्ठः ) जिस कारण से ही वह श्रेष्ठ है, उसी से वह वसिष्ठ [ अत्यन्त निवास देने वाला ]
है। ( तस्मात् यस्मिन् वासिष्ठः ब्राह्मणः स्यात् तं दक्षिणायाः न अन्तरोयात् ) इसलिये
जिस [ यज्ञ ] में वासिष्ठ [ वसिष्ठ के देखे हुये हिङ्कार को जानने वाला ] ब्राह्मण होवे,
उसको दक्षिणा से पृथक् न करे। ( तथा ह अस्य प्रीतः हिङ्कारः भवति ) इस प्रकार से
कि हिङ्कार इसका प्रिय है। ( अथ देवाः च ह वै ऋषयः च यत् ऋक् सामे अपश्यन् )
फिर देवताओं और ऋषियों ने ही जो ऋग्वेद [ पदार्थों की स्तुति विद्या ] और सामवेद
[ मोक्ष विद्या ] को देखा है। ( ते ह स्म एते अपश्यन् ) उन्होंने ही इन दोनों को देखा
है। ( ते यत्र एते अपश्यन्, ततः एव एनं सर्वं दोहम् अब्दुहन् ) उन्होंने जिस [ ब्रह्मचर्य्यादि
व्रत ] में इन दोनों को देखा है, उससे ही उन्होंने इस सब दोहने योग्य पदार्थ [ तत्त्वरस ]
को दुहा है। ( ते वै एते दुग्धे यातयामे, ये ऋक्सामे ) वह ही यह दोनों दुहे हुये नियम
प्राप्त किये हुये हैं, जो ऋग्वेद और सामवेद हैं। ( ते हिङ्कारेण एव आप्यायते ) वे दोनों
हिङ्कार से ही बढ़ते हैं। ( हिङ्कारेण वै आपीने ऋक्सामे यजमानाय दोहं दुहाते )
हिङ्कार से ही बढ़े हुये ऋग्वेद और सामवेद यजमान के लिये दुहने योग्य पदार्थ दुहते हैं
[ भरपूर करते हैं ] । ( तस्मात् उ हिङ्कृत्य अध्वर्य्यवः सोमम् अभिषुण्वन्ति ) इसलिये
ही हिङ्कार करके अध्वर्यु [ सन्मार्ग बताने वाले ] लोग सोम [ तत्त्व रस ] निचोड़ते हैं।
( हिङ्कृत्य उद्गातारः साम्ना स्तुवन्ति ) हिङ्कार करके उद्गाता [ वेद गाने वाले ]
लोग साम [ मोक्ष विद्या ] से स्तुति करते हैं। ( हिङ्कृत्य उक्थशः ऋचा आर्त्विज्यं
कुर्वन्ति ) हिङ्कार करके वेदमन्त्र बोलने वाले लोग ऋग्वेद [ पदार्थों की स्तुति विद्या ]
से ऋत्विजों का काम करते हैं। ( हिङ्कृत्य अथर्वाणः ब्रह्मत्वं कुर्वन्ति ) हिङ्कार करके
प्राप्यते (अहततायै) अविनाशाय (आप्त्यै) पर्याप्त्यै (वीर्य्यवत्तायै) वीरत्वप्राप्तये (सूक्ष॑ति)
सूक्षं सत्कारे । सत्करोति ( शकुनिः ) शकुनी । पक्षिणी ( अध्यास्ते ) उपतिष्ठति ( न )
सम्प्रति ( सूयते ) उत्पद्यते ( गेयम् ) गातव्यं वेदम् ( वसिष्ठः ) अतिशयेन निवासकः ।
अतिशयेन वशी ( अद्राक् ) अद्राक्षीत् ( वासिष्ठः ) दृष्टं साम. ( पा० ४ । २ । ७ )
वसिष्ठ—अण् । वसिष्ठेन दृष्टो हिङ्कारो वासिष्ठः । तदधीते तद्वेद ( पा० ४ । २ । ५६ )
वासिष्ठ—अण् । वासिष्ठवेत्ता । वसिष्ठ—दृष्टहिङ्कारवेत्ता ( यातयामे ) प्राप्तनियमे
( आप्यायते ) प्रवर्धते ( आपीने ) प्रवृद्धे ( उक्थशः ) उक्थानि उक्थैर्वा शंसतीति
उक्थशः । मन्त्रे श्वेतवहोक्थशस्पुरोडाशो ण्विन् ( पा० ३ । २ । ७१ ) उक्थ + शंस

कण्डिका १० ॥

Page 417Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १० ३७६
अथर्वा लोग [ निश्चल ब्रह्म विद्या जानने वाले ] ब्रह्मा का काम करते हैं । ( तस्मात् उ
हिङ्क्रियते ) इसलिये ही यह हिङ्कार किया जाता है । ( प्रजापतिः हि तम् अभिजिन्नति )
प्रजापति [ परमात्मा ] ही उस [ हिङ्कार करने वाले ] को ग्रहण करता है । (अथो खलु
आहुः, एकः गोः वै एव प्रजापतेर्व्रतं बिभर्ति, तत् उभये पशवः उपजीवन्ति, ये च
ग्राम्याः ये च आरण्याः इति ) फिर अवश्य वे कहते हैं—एक ही गौ [ स्तोता वेदवेत्ता ]
निश्चय करके प्रजापति के व्रत [ नियम ] को धारण करता है, दोनों प्रकार के पशु [ जीव ]
उस पुरुष के आश्रय जीते हैं जो ग्राम वाले और वन वाले हैं।' ६ ॥
भावार्थः—परमेश्वर की आज्ञा मानने वाले विद्वानों के आदेश के अनुसार जो पुरुष
प्रयत्न करते हैं, वे सिद्धि पाते हैं ॥
कण्डिका १० ॥
देवविशः कल्पयितव्या इत्याहुः, छन्दश्छन्दसि प्रतिष्ठाप्यमिति । शंसो३सा-
वोमित्याह्वयते, प्रातःसवने त्र्यक्षरेण । शंसावो दैवेत्यध्वर्युः प्रतिगृणा१ति पञ्चाक्षरम् ।
तत् अष्टाक्षरं सम्पद्यते । अष्टाक्षरा वै गायत्री, गायत्रीमेवैतत् पुरस्तात् प्रातःसवनेऽ-
चीक्लपताम् । उक्थं वाचीत्याह शस्त्वा चतुरक्षरमोमुक्थशा इत्यध्वर्युः प्रतिगृणाति
चतुरक्षरं तत्, अष्टाक्षरं सम्पद्यते अष्टाक्षरा वै गायत्री, गायत्रीमेवैतत् । उभयतः
प्रातःसवनेऽचीक्लपताम् ।
अध्वर्यो शंसावोमित्याह्वयते माध्यन्दिने षडक्षरेण, शंसावो दैवेत्यध्वर्युः
प्रतिगृणाति पञ्चाक्षरम् । तदेकादशाक्षरं सम्पद्यते । एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप्,
त्रिष्टुभमेवैतत् पुरस्तान्माध्यन्दिनेऽचीक्लपतामुक्थं वाचीन्द्रायेत्याह, शस्त्वा
षडक्षरमोमुक्थशा यजेत्यध्वर्युः प्रतिगृणाति पञ्चाक्षरं, तदेकादशाक्षरं सम्पद्यते ।
एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप्, त्रिष्टुभमेवैतत् । उभयतो माध्यन्दिनेऽचीक्लपताम् ।
अध्वर्यो शंसो३शंसो३सावोमित्याह्वयते तृतीयसवने सप्ताक्षरेण, शंसो३सावो दैवेत्यध्वयुः
प्रतिगृणाति पञ्चाक्षरं, तद्द्वादशाक्षरं सम्पद्यते । द्वादशाक्षरा वै जगती, जगतीमेवैतत्
पुरस्तात्तृतीयसवनेऽचीक्लपताम्, उक्थं वाचीन्द्राय देवेभ्य इत्याह, शस्त्वा
नवाक्षरमोमुक्थशा इत्यध्वर्युः प्रतिगृणाति त्र्यक्षरं, तद् द्वादशाक्षरं सम्पद्यते ।
द्वादशाक्षरा वै जगती, जगतीमेवैतत् उभयतस्तृतीयसवनेऽचीक्लपतामिति ।
एतद्वै तच्छन्दः, छन्दसि प्रतिष्ठापयति, कल्पयत्येव देवविशः, य एवं वेद ।
तदप्येषाभ्यनूक्ता, यद्गायत्रे अधिगायत्रमाहितमिति ॥ १० ॥
कथने स्तुतौ च—ण्विन् । आर्षरूपं बहुवचनस्य उक्थशासः । उक्थानां वेदमन्त्राणां
कथयितारः (अथर्वाणः) निश्चलज्ञानिनः । सर्ववेदवेत्तारः ( गोः ) गमेर्डोः ( उ० २ । ६७)
गै गाने स्तुतौ च—डोः । स्तोता—णिच् ० ३ । १६ ( ग्राम्याः ) ग्रामीणाः ( आरण्याः )
अरण्य—णः । अरण्ये भवाः ॥
१. पू. सं. 'प्रतिगृह्णाति' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १० ॥ प्रातःसवन, माध्यन्दिन और तृतीयसवन में

Page 418Permalink

३८० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १० ॥
कण्डिका १० ॥ प्रातःसवन, माध्यन्दिन और तृतीयसवन में
विशेषता से मन्त्रों का प्रयोग ॥
( देवविशः कल्पयितव्यः इति छन्दः छन्दसि प्रतिष्ठाप्यम् इति आहुः ) देवताओं
की प्रजायें बनाई जावें और छन्द [ वेद ] छन्द [ वेद के आधार परमात्मा ] में रखा
-- जावे—ऐसा वे [ ब्रह्मवादी ] कहते हैं। (शंसावोम्—इति प्रातःसवने त्र्यक्षरेण आह्वयते)
( शंसाव ओम् ) हम दोनों स्तुति करें, अच्छा ! प्रातःसवन में इस तीन अक्षर वाले वाक्य
से वह [ होता अध्वर्यु से ] कहता है। ( शंसावो देव--इति अध्वर्युः पञ्चाक्षरं
प्रतिगृणाति ) ( शंसावः दैव ) हम दोनों स्तुति करते हैं, हे देव ! अध्वर्यु इस पांच अक्षर
वाले वाक्य को उत्तर में बोलता है। ( तत् अष्टाक्षरं सम्पद्यते ) उससे [ शंसावोम् + शंसावो
दैव—पहिला और दूसरा वाक्य मिल कर ] आठ अक्षर वाला वाक्य बनता है। ( अष्टाक्षरा
वै गायत्री, गायत्रीम् एव एतत् पुरस्तात् प्रातःसवने अचीक्लपताम् ) आठ अक्षर वाला
ही गायत्री [ छन्द ] है, गायत्री [ स्तुति योग्य वेद विद्या ] को ही इससे आरम्भ में
प्रातःसवन के बीच उन दोनों ने ठहराया है। ( उक्थं वाचि--इति शस्त्वा चतुरक्षरम्
आह ) ( उक्थं वाचि ) स्तोत्र [ मेरी ] वाणी में है—स्तोत्र पढ़के यह चार अक्षर वाला
वाक्य वह [ होता ] बोलता है। ( ओम् उक्थशाः-इति अध्वर्युः चतुरक्षरं प्रतिगृणाति )
( ओम् उक्थशाः ) हां, तू स्तोत्र बोलने वाला [ हो ]—अध्वर्यु यह चार अक्षर वाला
वाक्य उत्तर में बोलता है। ( तत् अष्टाक्षरं सम्पद्यते ) उससे [ उक्थं वाचि + ओम्
उक्थाः-पहिला और दूसरा वाक्य मिलकर ] आठ अक्षर वाला वाक्य बनता है। ( अष्टाक्षरा
वै गायत्री, गायत्रीम् एव एतत् उभयतः प्रातःसवने अचीक्लपताम् ) आठ अक्षर वाला
ही गायत्री छन्द है, गायत्री [ गाने योग्य वेद विद्या ] को ही इससे दोनों ओर [ स्तोत्र के
पहिले और पीछे ] प्रातःसवन में उन दोनों ने ठहराया है ॥
( अध्वर्यो शंसावोम्—इति माध्यन्दिने षडक्षरेण आह्वयते ) ( अध्वर्यो
शंसावोम् ) हे अध्वर्यु ! हम दोनों स्तुति करें, अच्छा ! माध्यन्दिन यज्ञ में इस छह अक्षर
वाले वाक्य से वह [ होता अध्वर्यु से ] कहता है। ( शंसावो दैव—इति अध्वर्युः पञ्चाक्षरं
प्रतिगृणाति ) ( शंसावः दैव ) हम दोनों स्तुति करते हैं, हे देव ! अध्वर्यु इस पांच अक्षर
वाले वाक्य को उत्तर में बोलता है। ( तत् एकादशाक्षरं सम्पद्यते ) उससे [ अध्वर्यो
शंसावोम् + शंसावो दैव--पहिला और दूसरा वाक्य मिलकर ] ग्यारह अक्षर वाला वाक्य
बनता है। ( एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप्, त्रिष्टुभम् एव एतत् पुरस्तात् माध्यन्दिने
अचीक्लपताम् ) ग्यारह अक्षर वाला ही त्रिष्टुप् छन्द है, त्रिष्टुप् [ तीन कर्म, उपासना और
ज्ञान से पूजित ब्रह्म ] को ही इससे आरम्भ में माध्यन्दिन सवन के बीच उन दोनों ने ठहराया
है। ( उक्थं वाचीन्द्राय--इति शस्त्वा षडक्षरम् आह ) ( उक्थं वाचि इन्द्राय ) स्तोत्र
[ मेरी ] वाणी में इन्द्र के लिये है—स्तोत्र पढ़कर यह छह अक्षर वाला वाक्य वह [ होता ]
१०—(देवविशः) देवानां प्रजाः (कल्पयितव्याः) सम्पादनीयाः (प्रतिष्ठाप्यम् )
प्रतिष्ठापनीयम् ( शंसाव ) आवां शंसनं स्तोत्रं करवाव (ओम् ) अनुमती ( शंसावः )

Page 419Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १० ३८१
बोलता है। (ओम॒क्थशा॑: यज-इति अध्व॒र्युः पञ्चाक्षरं प्रतिगृणाति ) हां, स्तुति बोलने
वाला तू यज्ञ कर--अध्वर्यु यह पांच अक्षर वाला वाक्य [ उक्थ = उक्थ ] उत्तर में बोलता
है। (तत् एकादशाक्षरं सम्पद्यते) उससे [ उक्थं वाचीन्द्राय + ओमुक्थशा यज-पहिला
और दूसरा वाक्य मिलकर ] ग्यारह अक्षर वाला वाक्य बनता है। ( एकादशाक्षरा वै
त्रिष्टुप् त्रिष्टुभम् एव एतत् उभयतः माध्यन्दिने अचीक्लृपताम् ) ग्यारह अक्षर वाला
ही त्रिष्टुप् छन्द है, त्रिष्टुप् [ तीन कर्म, उपासना और ज्ञान से पूजित ब्रह्म ] को ही इससे
दोनों ओर [ स्तोत्र के आदि और अन्त में ] माध्यन्दिन सवन के बीच उन दोनों [ होता
और अध्वर्यु ] ने ठहराया है ॥
(अध्वर्यो शंशा॑सावोम्-इति तृतीयसवने सप्ताक्षरेण आह्वयते ) ( अध्वर्यो
शंशांसाव ओम् ) हे अध्वर्यु ! हम दोनों स्तुति करें, अच्छा ! तृतीयसवन में इस सात अक्षर
वाले वाक्य से वह [ होता अध्वर्यु से ] कहता है। ( शंसावो दैव-इति अध्वर्युः पञ्चाक्षरं
प्रतिगृणाति ) ( शंसावः दैव ) हम दोनों स्तुति करते हैं, हे देव ! अध्वर्यु इस पांच अक्षर
वाले वाक्य को उत्तर में बोलता है। ( तत् द्वादशाक्षरं सम्पद्यते ) उससे [ अध्वर्यो
शंशासावोम् + शंसावो दैव--पहिला और दूसरा वाक्य मिलकर ] बारह अक्षर वाला वाक्य
बनता है। ( द्वादशाक्षरा वै जगती, जगतीम् एव एतत् पुरस्तात् तृतीयसवने
अचीक्लृपताम् ) बारह अक्षर वाला ही जगती छन्द है, जगती [ जगत् का उपकार करने
वाली वेद विद्या ] को ही इससे आरम्भ में तृतीयसवन के बीच उन दोनों ने ठहराया है।
( उक्थं वाचीन्द्राय देवेभ्यः—शस्त्वा इति नवाक्षरम् आह) ( उक्थं वाचि इन्द्राय
देवेभ्यः ) स्तोत्र [ मेरी ] वाणी में इन्द्र [ परमेश्वर ] को दिव्य गुणों के पाने के लिये हैं—
स्तोत्र पढ़कर यह नौ अक्षर वाला वाक्य [ होता ] बोलता है। (ओम् उ॒क्थशाः--इति
अध्वर्युः त्र्यक्षरं प्रतिगृणाति ) ( ओम् उक्थशाः ) हां ! तू स्तुति पढ़ने वाला हो-अध्वर्यु
इस तीन अक्षर वाले वाक्य को उत्तर में बोलता है [ इस वाक्य में एक स्वर के लोप से तीन
अक्षर माने हैं, ऊपर चार अक्षर कह आये हैं ] । ( तत् द्वादशाक्षरं सम्पद्यते ) इससे बारह
अक्षर वाला वाक्य बनता है। ( द्वादशाक्षरा वै जगती, जगतीम् एव एतत् उभयतः
तृतीयसवने अचीक्लृपताम् इति ) बारह अक्षर वाला ही जगती छन्द है, जगती [जगत् का
उपकार करने वाली वेद विद्या ] को ही इस से दोनों ओर [ स्तुति के आदि और अन्त में ]
तृतीय सवन के बीच उन दोनों [ होता और अध्वर्यु ] ने ठहराया है ॥
( एतत् वै तच्छन्दः छन्दसि प्रतिष्ठापयति, देवविशः एव कल्पयति, यः एवं
वेद ) इस से ही वह [ यजमान ] छन्द [ वेद ] को छन्द [ वेद के आधार परमात्मा ] में
स्थापित करता है और देवताओं की प्रजाओं की भी कल्पना करता है, जो ऐसा जानता है।
आवां स्तुवः ( दैव ) देव--अञ् स्वार्थे। हे देव। विद्वन् ( प्रतिगृणाति ) प्रत्युत्तरं ब्रूते
( सम्पद्यते ) सम्यक् प्राप्नोति (पुरस्तात् ) आदौ। आरम्भे (अचीक्लृपताम् ) तौ
कल्पितवन्तौ (उक्थम् ) शंसनम् । स्तोत्रम् (वाचि ) मम वाचि वर्तते ( शस्त्वा )
स्तोत्रं पठित्वा ( उक्थशाः) गो० उ० ३ । ६ । मन्त्रशंसिनः (उभयतः) स्तोत्रस्य

कण्डिका ११ ॥

Page 420Permalink

३८२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ११
( तद् अपि एषा अभ्यनूक्ता—यद् गायत्रे अधि गायत्रम् आहितम् इति ) इससे ही यह
बहुत अनुकूल ऋचा कही गयी है—यद् गायत्रे अधि गायत्रम् आहितम्, इत्यादि—अथर्व०
६ । १० । १ ॥ १० ॥
भावार्थ :—मनुष्यों को यथोचित वाक्यों द्वारा पदार्थों के गुणों के यथावत् ज्ञान और
उपयोग से परमेश्वर की भक्ति के साथ आनन्द भोगना चाहिये ॥ १० ॥
विशेष: १—इस कण्डिका को ऐतरेय ब्राह्मण ३ । १२ से मिलाओ ॥
विशेष: २—(छन्दसि) के स्थान पर ( छन्दश्छन्दसि) और (उभयः) के स्थान
पर ( उभयतः) ऐ० ब्रा० और इसी कण्डिका के दूसरे स्थल से शुद्ध किया है ॥
विशेष: ३—( यद्गायत्रे अधि...... ) यह मन्त्र अर्थ सहित लिखा जाता है ॥
यद् गायत्रे अधि गायत्रमाहितं त्रैष्टुभं वा त्रैष्टुभाग्निरतक्षत । यद् वा जगज्ज-
गत्याहितं पदं य इत् तद् विदुस्ते अमृतत्वमानशुः—अथर्व० ६ । १० । १, ऋग्० १ ।
१६४ । २३ ॥ (यत्) क्योंकि (गायत्रम्) गायत्र [स्तुति करने वालों का रक्षक ब्रह्म]
(गायत्रे) गायत्र [स्तुति योग्य गुण] में (अधि) ऐश्वर्य के साथ (आहितम्) स्थापित
है, (वा) और (त्रैष्टुभम्) त्रैष्टुभ [तीन सत्त्व, रज और तम के बन्धन वाले जगत्] को
(त्रैष्टुभात्) त्रैष्टुभ [तीन कर्म, उपासना और ज्ञान से पूजित ब्रह्म] से (निरतक्षत)
उन्होंने [ऋषियों ने] पृथक् किया है। (वा) और (यत्) क्योंकि (जगत्) जगत्
[जानने योग्य] (पदम्) पद [पाने योग्य मोक्ष पद] (जगति) जगत् [संसार] के
भीतर (आहितम्) स्थापित है, (ये इत्) जो ही [पुरुष] (तत्) उस [ब्रह्म] को
(विदुः) जानते हैं, (ते) उन्होंने (अमृतत्वम्) अमरपन (आनशुः) पाया है ॥
कण्डिका ११ ॥
अथैतन्नानाच्छन्दां-यन्तरेण गर्त्ता इव । अथैते श्रविष्ठे बलिष्ठे नान्तरे देवते१
ताभ्यां प्रतिपद्यते, तद्गर्तं कन्दं रोहस्य रूपं स्वं२ग्यँ तदनवा३नं सङ्क्रामेत् । अमृतं वै
प्रणवः, अमृतेनैव तत् मृत्युं तरति । तद्यथा मन्त्रेण वा वंशेन वा गर्तं सङ्क्रामेत्, एवं
तत् प्रणवेनोपसन्तनोति । ब्रह्म ह वै प्रणवः, ब्रह्मणैवास्मै तद् ब्रह्मोपसन्तनोति । शुद्धः
प्रणवः स्यात् प्रजाकामानां मकारान्तः । प्रतिष्ठाकामानां मकारान्तः प्रणवः स्यादिति
हैक आहुः । शुद्ध इति त्वेव स्थितो मीमांसितः प्रणवः । अथात इह शुद्ध इह पूर्ण इति,
शुद्धः प्रणवः स्याच्छस्त्रानुवचनयोर्मध्य इति, ह स्माह कौषीतकिः । तथा संहितं भवति
पुरस्तात् पश्चाच्च (शंशिसाव) आवां शंसाव स्तवाव (अभ्यनूक्ता) अभितः
आनुकूल्येनोक्ता कथिता (यत्) यस्मात् कारणात् (गायत्रे) अमिनक्षियजि० (उ० ३ ।
१०५) गै गाने—अत्रन् युक् च । गायत्रं गायतेः स्तुतिकर्मणः—निरु० १ । ८ । स्तुत्ये गुणे
(अधि) ऐश्वर्ये (गायत्रम्) गै गाने--शत् + त्रैङ् पालने--कः, तलोपः । गायतां
रक्षकं ब्रह्म (आहितम्) धृतम् ॥
१. पू. सं. 'णवते' इति पाठः ॥ २. पू. सं. 'स्वर्गम्' इति पाठः ॥
३. पू. सं. 'तदनु वा न' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ११ ॥ छन्दों के साथ प्रणव का सम्बन्ध और व्याख्यान ॥

Page 421Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ११ ३८३
मकारान्तोऽवसानार्थै । प्रतिष्ठा वा अवसानं, प्रतिष्ठित्या एव । अथोभयोः कामयोराप्त्या
एतौ वै छन्दः प्रवाहावरं छन्दः परञ्छन्दोऽतिप्रवहतः, तस्यायुर्न हिनस्ति, छन्दसां
छन्दोऽतिप्रौढं स्यात्, यत्रैव यं द्विष्यातं मनसा प्रैव विध्येन्छन्दसां क्रन्दत्रे द्रवति वाचं वा
शीर्य्यत इति । त्रिः प्रथमां त्रिरुत्तमामन्वाह, यज्ञस्यैव तद्बर्हिषौ नह्यति, स्थेम्ने बलाया-
विस्रंसाय । यद्यपि छन्दः प्रातःसवने युज्येतार्द्धर्चश एव तस्य शंस्यं गायत्र्या रूपेण ।
अथो प्रातःसवनरूपेणेति, न त्रिष्टुब्जगत्यावेत्तस्मिन् स्थानेऽर्द्धर्चशस्ये यत् किञ्चिच्छन्दः
प्रातःसवने युज्येतां पच्छ एवैनयोः शस्यमिति सा स्थितिः ॥ ११ ॥
कण्डिका ११ ॥ छन्दों के साथ प्रणव का सम्बन्ध और व्याख्यान ॥
(अथ एतत् नाना च्छन्दांसि अन्तरेण गर्ताः इव) फिर यह अनेक छन्द [पूर्व
कण्डिका में कहे हुये] एक दूसरे के बीच गर्तों [गड्ढों] के समान हैं। (अथ एते अविष्ठे
बलिष्ठे) फिर यह दोनों [दो प्रकार के छन्द पूर्व कण्डिका में कहे हुये] अति विख्यात और
अति बलवान् हैं। ('नान्तरे देवते ताभ्यां प्रतिपद्यते) अभिन्न देवता हैं, उन दोनों [दो प्रकार
के छन्दों] से समझा जाता है। (तत् गर्तस्कन्दं रोहस्य रूपं स्वर्ग्यं तदनवानं सङ्क्रामेत्)
उससे गर्त [गड्ढा वा भूमिच्छिद्र] को प्राप्त होके अङ्कुर के रूप स्वर्ग को उसके अनुकूल
निश्चय करके अब वह [पुरुष] अच्छे प्रकार प्राप्त करे। (अमृतं वै प्रणवः, अमृतेन एव
तत् मृत्युं तरति) अमृत [अविनाशी] ही प्रणव [स्तुति योग्य ओम्] है, अमृत
[अविनाशी ओम्] के साथ ही तब वह मृत्यु को पार करता है। (तत् यथा मन्त्रेण वा
वंशेन वा गर्तं सङ्क्रामेत्, एवं तत् प्रणवेन उपसन्तनोति) सो जैसे मन्त्र [विचार] द्वारा
अथवा बांस द्वारा गड्ढे को अच्छे प्रकार प्राप्त करे, वैसे ही तत्त्व को प्रणव द्वारा वह अच्छे
प्रकार फैलाता है। (ब्रह्म ह वै प्रणवः, ब्रह्मणा एव अस्मै तत् ब्रह्म उपसन्तनोति) ब्रह्म
[सब से बड़ा] ही निश्चय करके प्रणव है, ब्रह्म के द्वारा ही इस [संसार] के लिये उस
ब्रह्मज्ञान को मनुष्य अच्छे प्रकार फैलाता है। (प्रजाकामानां प्रणवः शुद्धः मकारान्तः
स्यात्, प्रतिष्ठाकामानां प्रणवः मकारान्तः स्यात् इति ह एके आहुः) प्रजा चाहने वालों
११-(अन्तरेण) परस्परमध्ये (गर्ताः) हसृमृग्रिण्वमि० (उ० ३।८६) गॄ
निगरणे-तन्। भूमिच्छिद्राणि (अविष्ठे) श्रु श्रवणे-अप्, श्रवः-मतुप्, इष्ठन्,
मतुपो लुक्। अतिशयेन प्रसिद्धे (नान्तरे) अनन्तरे। अभेदे (ताभ्याम्) द्विप्रकाराभ्यां
छन्दोभ्याम् (गर्तस्कन्दम्) गर्त+स्कन्दिङ्गतिशोषणयोः-णमुल्। गर्तं स्कत्त्वा
प्राप्य (रोहस्य) अङ्कुरस्य (न) सम्प्रति (सङ्क्रामेत्) सम्यक् प्राप्नुयात् (अमृतम्)
१. नान्तरे देवते से लेकर तदनवानम् तक पूर्व संस्करण का मूल कण्डिका का
पाठ अत्यन्त भ्रष्ट होने के कारण भाष्य भी असङ्गत हो गया है। पाठ हमने शोधा है।
वाक्य का भाव इस प्रकार है-"जो गायत्री एवं जगती छन्दों के पादों में ४-४ अक्षरों का
भेद है मानों गायत्री छन्द का पाद गड्ढे का किनारा है और जगती में ४ अक्षरों की अधिकता
मानों (रोहस्य रूपम् स्वर्ग्यम्) चढ़ाई का स्वर्ग का रूप है ! (तत् अनवानम्) उस पाद
को बिना श्वास तोड़े एक साथ बोलना चाहिये ॥ पहिले दशम कण्डिका में गाय.ो एवं
जगती छन्दों का प्रकरण आया था, उसी का यहाँ पुनः वर्णन है ॥ सम्पा० ॥