Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी

Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)

DevanagariSanskritpublished600 pages
Page 323Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १७ ।। २८५
फैलावेंगे, हमारा भाग होवे । (तत् भूमः एव वैश्वदेवः) सो विद्यमान चरु ही विश्वे-
देवों का है । (अथो एतेन एव पयसि प्रथयति, वैश्वदेवत्वाय वैश्वदेवं हि पयः
स्यात् ) फिर इससे ही अन्न में वह [यजमान] फैलता है, विश्वेदेवों के लिये विश्वेदेवों वाला
अन्न होवे । ( अथ इमौ अब्रूताम् आवाभ्याम् ऋते एनत् एत्र न वै ) फिर यह दोनों
[ देवता इन्द्र और अग्नि ] बोले-हम दोनों के बिना यह [अन्न] नहीं होता । (यूयं प्रथयत
मयि प्रतिष्ठिनम् एनत् असौ वृष्ट्या न पचति, इतः अभ्युज्जेष्यति इति, नौ भागः
अस्तु इति) तुम प्रसिद्ध करते हो-मुझमें ठहरे हुये इस [अन्न] को वह [ईश्वर] वृष्टि से अब
पकाता है, इससे वह [ इन्द्र वा अग्नि ] जीतेगा, इससे हम दोनों का भाग होवे । (ताभ्यां
वै एषः भागः उज्जित्यै एव अथो प्रतिष्ठित्यै एव क्रियते यः द्यावापृथिवीयः) उन
दोनों [ इन्द्र और अग्नि ] के लिये ही यह भाग जीत के लिये ही और प्रतिष्ठा के लिये
ही किया जाता है, जो [ भाग ] सूर्य और पृथिवी वाला है । ( सौमीः वै ओषधीः )
सोम देवता वाली हीं ओषधियां [ अन्न, सोमलता आदि ] हैं । (सोमः ओषधीनाम्
अधिराजः याः च ग्राम्याः याः च आरण्याः ) सोम ओषधियों का राजा है जो गांव में
उपजने वाली और जो वन में उपजने वाली हैं । (तासाम् एषः उद्धारः यत् श्यामाकः )
उन [ ओषधियों ] का यह उद्धार [ उठाने का व्यवहार ] है जो समा [ अन्न विशेष का
यज्ञ ] है । ( यत् श्यामाकः सौम्यः तम् एव भागिनं कृणुते ) जो समा [ छोटे कणों
वाला अन्न सब ओषधियों का स्थानापन्न ] सोम देवता वाला है, उस [ सोम ] को ही
[ उस समा का ] भागी वह [ यजमान ] करता है । ( यत् आग्रयणम् अकृत्वा नवस्य
अश्नीयात्, देवानां प्रतिव्लृप्तं भागम् अद्यात् ) जो वह [ यजमान ] अग्रयण [ नये
अन्न का यज्ञ ] न करके नये [ अन्न ] का भोजन करे, वह देवताओं के प्रत्यक्ष उपस्थित
भाग को खा लेवे । (संवत्सरात् वै एतत् अधिप्रजायते यत् आग्रयणम् ) संवत्सर के
आरम्भ से ही यह प्रकट होता है जो आग्रयण [ नये यज्ञ का अन्न है ] । ( संवत्सरं वै
ब्रह्मा, तस्मात् ब्रह्मा पुरस्ताद्धोमसंस्थितहोमेषु आवपेत् ) संवत्सर ही ब्रह्मा [ बढ़ा
हुआ ] है, इसलिये ब्रह्मा [ चारों वेद जानने वाला ] पुरस्तात्-होम और संस्थित-होमोँ
में [ इन अन्नों को ] होमे । (एकहायनः दक्षिणाः, सः हि संवत्सरस्य प्रतिमा रेत:
एव हि एषः प्रजात्यै प्रजातः ) एकहायन [ एक वर्ष वाला यज्ञ ] दक्षिणा [ नाम
ष्यामः) विस्तारयिष्यामः (भूमः) इषियुवीन्धिदसिभ्याषूसभ्यो मकू (उ० १ । १४५ )
भू सत्तायाम्-मक्। विद्यमानपदार्थः। चरुः (पयसि) अन्ने-- निघ० २।७।
(वैश्वदेवत्वाय) विश्वेभ्यो देवेभ्यः ( ऋते ) विना ( न ) सम्प्रति-निरु० ७ ।
३१ । (ग्राम्याः) ग्रामाद् यखओ ( पा० ४ । २ । ९४ ) ग्राम-यः । ग्रामे भवाः ।
(आरण्याः) अरण्याण्णो वक्तव्यः । (वा० पा० ४ । २ । १०४) अरण्य-णः ।
वनजाताः ( उद्धारः ) उत् + हृञ् हरणे-घञ् । उत्थापनम् (श्यामाकः) पिना-
कादयश्च ( उ० ४।१५) श्यैङ् गतौ - आकः, मुगागमश्च । व्रीहिभेदः (आग्रयणम्)
अग्र + अयन, पृषोदरादित्वाद् ह्रस्वदीर्घौ । नवशस्येष्टिः (नवस्य ) नवीना म्
( प्रतिक्लृप्तम् ) प्रस्तुतम् (संवत्सरम्) संवत्सरः ( आवपेत ) निर्वपेत् । जुहुयात्

कण्डिका १८ ॥

Page 324Permalink

२८६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १८ ॥
इष्टि ] है, वह [ यज्ञ ] ही संवत्सर की मूर्ति है, वीर्य ही यह [ यज्ञ ] प्रजा की उत्पत्ति के
लिये उत्पन्न हुआ है ॥ १७ ॥
भावार्थः-मनुष्य नवीन अन्न से यज्ञ करने से अपना बल वीर्य बढ़ाते हैं ॥ १७ ॥
विशेषः-बल और तेज ही इन्द्र और अग्नि हैं-कण्डिका २२ ॥
कण्डिका १८ ॥
अथ हैतदप्रतिरथमिन्द्रस्य बाहू स्थविरो वृषाणावित्येतेन ह वा इन्द्रोऽसु-
रानप्रत्यजयदप्रति ह भवत्येतेन यजमानो भ्रातृव्यं जयति सङ्ग्रामे जुहुयादप्रति ह
भवत्येतेन ह वै भरद्वाजः प्रतर्दनं समनह्यत् स राष्ट्ररचभवद्य कामयेत राष्ट्री स्या-
दिति तमेतेन सन्नह्येद्राष्ट्री ह भवत्येतेन ह वा इन्द्रो विराजमभ्यजयद्दशैतान्वाह
दशाक्षरा विराड् वैराजं वा एतेन यजमानो भ्रातृव्यं वृङ्क्ते तदु हैक एकादशान्-
बाहुरेकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप् त्रैष्टुभो वज्रो वज्रेणैवैतद्रक्षांस्यपसेधति दक्षिणतो
वै देवानां यज्ञं रक्षांस्यजिघांसंस्तान्यप्रतिरथेनापाघ्नत, तस्माद् ब्रह्मा अप्रतिरथं
जपेदिति। यद्ब्रह्मा अप्रतिरथं जपेदिति, यज्ञस्याभिजित्यै रक्षसामपहत्यै रक्षसा-
मपहत्त्यै ॥ १८ ॥
कण्डिका १८ ॥ अप्रतिरथ नाम सूक्त के प्रयोग की कथा ॥
[ अप्रतिरथ सूक्त, युद्ध यात्रा का राग, अथर्ववेद काण्ड १६ में १३ वां सूक्त
१ मन्त्र का है, उसमें युद्ध विद्या का वर्णन है । ]
( अथ ह एतत् अप्रतिरथम् इन्द्रस्य बाहू स्थविरो वृषाणौ इति ) अब यह
अप्रतिरथ सूक्त [ युद्ध यात्रा का राग ] है-[ इन्द्रस्य बाहू ‥ ] इन्द्र [ परम ऐश्वर्यवान्
सेनापति ] के दोनों भुजायें पुष्ट और वीर्य युक्त हों......अथर्व० १६ । १३ । १ । ( एतेन
ह वै इन्द्रः अप्रति असुरान् अजयत् ) इस [ सूक्त के प्रयोग ] से ही इन्द्र ने बेरोक
होकर वैरियों को जीता है । ( एतेन यजमानः अप्रति ह भवति भ्रातृव्यं जयति )
इस [ युद्ध राग ] से यजमान बेरोक ही होता है और वैरी को जीतता है । ( सङ्ग्रामे
जुहुयात्, अप्रति ह भवति ) वह संग्राम में यज्ञ करे [ सूक्त की शिक्षा के अनुसार युद्ध
करे ], वह बेरोक होता है। ( एतेन ह वै भरद्वाजः प्रतर्दनं समनह्यत् स राष्ट्री
( एकहायनः ) एकवर्षीयो यागः ( दक्षिणा ) दक्षिणानामेष्टिः ( प्रतिमा ) मूर्तिः
( प्रजात्यै ) प्रजननाय ॥
१८-( अप्रतिरथम् ) प्रतिपक्षरहितयुद्धयात्रा-इत्येतन्नामकं सूक्तम्--
अथर्व० १६।१३।१ ( इन्द्रस्य ) परमैश्वर्यवतः सेनापतेः ( बाहू ) भुजौ
( स्थविरो ) अजिरशिशिरशिथिल० ( उ० १ । ५३ ) ष्ठा गतिनिवृत्तौ-किरच्
वुगागमः । स्थूलौ । पुष्टौ ( वृषाणौ ) वीर्ययुक्तौ ( असुरान् ) राक्षसान्
( अप्रति ) प्रतिपक्षरहितः ( भरद्वाजः ) भरत्-वाजः । भृञ् धारणपोषणयोः--
शतृ + वज गतौ--घञ् । वाजः, अन्नम्--निघ० २ । ७ । बलम्--निघ० २ । ९ ।

प्रथमो योग आगते याभ्यां जितमसुराणां स्वर्यत् । अथ० १६ । १३ । १, भेद से

Page 325Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १८ ॥ २८७
अभवत् ) इस [ सूक्त ] से ही अवश्य भरद्वाज [ अन्न वा बल वा विज्ञान के धारण करने
वाले पुरुष इन्द्र ] ने शस्त्रों को सजाया है, और वह राज्य वाला हुआ है। ( यं कामयेत
राष्ट्री स्यात् इति ) वह [ मनुष्य ] जो पदार्थ चाहे, वह राजा होवे । ( तम् एतेन
सन्नह्येत्, राष्ट्री ह भवति ) वह [ ब्रह्मा ] उस [ यजमान ] को इस [ सूक्त ] से संनद्ध
करे, वह राजा होवे । ( एतेन ह वै इन्द्रः विराजम् अभ्यजयत् ) इससे ही इन्द्र ने
विविध प्रकार राज्य जीता है। ( दश एतान् उ आह, दशाक्षरा विराट्, यजमानः
एतेन वै वैराजं भ्रातृव्यं वृङ्क्ते ) वह इन दश [ मन्त्रों ] को ही बोलता है, दश अक्षर
वाला विराट् छन्द है, यजमान इसमे ही विविध राज में उत्पन्न वैरी को रोकता है ।
( तत् उ ह एके एकादश अनु आह, एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप्, त्रैष्टुभः वज्रः,
वज्रेण एव एतत् रक्षांसि अपसेधति ) फिर कोई कोई ग्यारह ही [ मन्त्र ] बोलते हैं,
ग्यारह अक्षर वाला त्रिष्टुप् छन्द है, त्रिष्टुप् [ तीन जोड़ अर्थात् बांस, सीङ्ग शल्य अथवा
त्रिशूल ] वाला वज्र है, वज्र से ही यह [ इन्द्र सेनापति ] राक्षसों को हटा देता है।
( दक्षिणतः वै देवानां यज्ञम् रक्षांसि अजिघांसन्, तानि अप्रतिरथेन अपाघ्नत )
दक्षिण ओर से [ उपलक्षण से सब दिशाओं से ] ही देवों के यज्ञ को राक्षस नष्ट करना
चाहते हैं, उनको वह [ सेनापति ] अप्रतिरथ [ बेरोक युद्ध यात्रा ] से मार गिराता है ।
( तस्मात् ब्रह्मा अप्रतिरथं जपन् एति ) इसलिये ब्रह्मा [ चारों वेद जानने वाला ]
अप्रतिरथ सूक्त को जपता हुआ [ विचारता हुआ ] चलता है। ( यत् ब्रह्मा अप्रतिरथ
जपन् एति, यज्ञस्य अभिजित्यै रक्षसाम् आहत्यै रक्षसाम् अपहत्यै ) जो कि
ब्रह्मा [ चतुर्मुखी सेनापति ] अप्रतिरथ सूक्त को जपता हुआ चलता है वह [ यत्न ]
यज्ञ की पूरी जीत के लिये और राक्षसों के सर्वनाश के लिये, राक्षसों के सर्व नाश के लिये,
होता है ॥ १८ ॥
भावार्थ :—मनुष्य वेदविहित कर्मों को पुरुषार्थ से करके विघ्नों को हटाकर
आनन्द भोगें ॥ १८ ॥
विशेष :—प्रतीक वाला मन्त्र अर्थ सहित लिखा जाता है—
इन्द्रस्य बाहू स्थविरो वृषाणौ चित्रा इमा वृषभो पारयिष्णू । तौ योक्षे
प्रथमो योग आगते याभ्यां जितमसुराणां स्वर्यत् । अथ० १६ । १३ । १, भेद से
साम उ० ६ । ३ । ७ ॥ ( इन्द्रस्य ) इन्द्र [परम ऐश्वर्यवान् पुरुष सेनापति ] के ( इमौ )
वाजस्य अन्नस्य बलस्य विज्ञानस्य वा धारकः ( प्रतर्द्दनम् ) शस्त्रसमूहम् ( सम-
नह्यत् ) सन्नद्धवान् । सज्जितवान् ( राष्ट्री ) राष्ट्र–इनिः । राज्यवान् ( उ )
अवधारणे ( आह ) कथयति ( वैराजम् ) विविधराज्ये भवम् ( वृङ्क्ते ) वृजी
वर्जने । वर्जयति ( अनु ) निरन्तरम् ( आहुः ) कथयन्ति ( त्रैष्टुभः ) त्रिष्टुभ्–अण्
स्वार्थे । त्रिष्टुप्,···त्रिवृद् वज्रस्तस्य स्तोभतीति वा—निरु० ७ । १२ । वेणुः शृङ्गम्
शल्यम् इति त्रिसन्धियुक्तो वज्रः । त्रिशूलवान् ( अपसेधति ) अपगमयति ।
निवारयति ( अजिघांसन् ) हन हिंसागत्योः–सन्-लङ् । हन्तुं नाशयितुमैच्छन्
( एति ) गच्छति । प्रवर्तते ( अपहत्यै ) सर्वनाशाय ॥

कण्डिका १९ ॥

Page 326Permalink

२८८ ॥ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १६ ॥
यह दोनों ( बाहू ) भुजायें ( स्थविरौ ) पुष्ट ( वृषाणौ ) वीर्ययुक्त, ( चित्रा ) अद्भुत
( वृषभौ ) श्रेष्ठ और ( पारयिष्णू ) पार लगने वाले होवे । ( तौ ) उन दोनों को
( योगे ) अवसर ( आगते ) आने पर ( प्रथमः ) मुखिया तू ( योक्षे ) काम में लाता है,
( याभ्याम् ) जिन दोनों से ( असुराणाम् ) असुरों [ प्राण लेने वाले शत्रुओं ] का ( यत् )
जो ( स्वः ) सुख है [ वह ] ( जितम् ) जीता जाता है। शेष मन्त्र २-११
भाष्य में देखो ॥
कण्डिका १९ ॥
अथातश्चातुर्मास्यानां चातुर्मास्यानां प्रयोगः फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चातुर्मा-
स्यानि प्रयुञ्जीत । मुखं वा एतत् संवत्सरस्य, यत् फाल्गुनी पौर्णमासी, मुखम्
उत्तरे फाल्गुन्यौ, पुच्छं पूर्वे तद्यथाप्रवृत्तस्यान्तौ समेतौ स्याताम्, एवमेवैतत्
संवत्सरस्यान्तौ समेतौ भवतः । तद्यत् फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चातुर्मास्यैर्यजते,
मुखत एवैतत् संवत्सरं प्रयुङ्क्ते । अथो भैषज्ययज्ञा वा एते, यच्चातुर्मास्यानि ।
तस्मादृटुसन्धिषु प्रयुज्यन्ते, ऋतुसन्धिषु वै व्याधिर्जायते । तान्येतान्यष्टौ हवींषि
भवन्ति, अष्टौ वै चतसृणां पौर्णमासीनां हवींषि भवन्ति चतसृणां वै पौर्णमासीनां
वैश्वदेवं समामः। अथ यदग्निं मन्थन्ति, प्रजापतिर्वै वैश्वदेवं प्रजात्या एव ।
अथैनं देवं गर्भं प्रजनयति । अथ यत् सप्तदश सामिधेन्यः, सप्तदशो वै प्रजापतिः,
प्रजापतेराप्त्यै । अथ यत् सद्रन्तावाज्यभागाविसंस्तन्तौति वै सद्रन्तौ भवतः । अथ
यद्विराजौ संयाज्ये, अन्नं वै श्रीर्विराड्, अन्नाद्यस्य श्रियोऽवरुद्ध्यै । अथ यन्नव प्रयाजा
नवानुयाजा अष्टौ हवींषि वाजिनन्नवमं, तन्नाक्षरीयां विराजमाप्नोति । अथो
आहुर्दर्शनीं विराजमिति प्रयाजानुयाजा हवींष्याघारावाज्यभागाविति ॥ १९ ॥
कण्डिका १९ ॥ चातुर्मास यज्ञ फाल्गुनी पूर्णमासी से करने होते हैं ॥
( अथ अतः चातुर्मास्यानां चातुर्मास्यानां प्रयोगः ) अब यहाँ से चार महीनों में
होने वाले चातुर्मास्य यज्ञों का प्रयोग है । ( फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चातुर्मास्यानि
प्रयुञ्जीत ) फाल्गुन महीने की पूर्णमासी पर चातुर्मास्य यज्ञों का प्रयोग [ अनुष्ठान ] करे ।
( एतत् वै संवत्सरस्य मुखं यत् फाल्गुनी पूर्णमासी ) यह ही संवत्सर [ वर्ष ] का मुख
[ आरम्भ ] है, जो फल्गुनी पूर्णमासी है । ( उत्तरे फाल्गुन्यौ मुखं, पूर्वे पुच्छम् )
पिछली दोनों फाल्गुनी [ अश्विनी आदि नक्षत्रों में बारहवाँ नक्षत्र जिसके उत्तर-दक्षिण और
उत्तर में दो तारे हैं ] मुख और पहिले दोनों [ फल्गुनी अर्थात् अश्विनी आदि नक्षत्रों में दो
तारों वाला ग्यारहवाँ नक्षत्र ] पूँछ है । ( तत् यथा प्रवृत्तस्य अन्तौ समेतौ स्याताम्
एवम् एव एतत् संवत्सरस्य अन्तौ समेतौ भवतः ) सो जैसे घूमते हुये पदार्थ के दोनों
अन्त [ अर्थात् अन्त और आदि ] मिले हुये हों, वैसे ही इस संवत्सर के दोनों अन्त मिले
होते हैं । ( तत् यत् फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चातुर्मास्यैर्यजते, मुखतः एव एतत्
१९-( चातुर्मास्यानाम् ) चतुर्मासेषु भवानाम् ( मुखम् ) आरम्भः (समेतौ)
सम्+आ+इण् गतौ-क्तः । समागतौ । संगतो (ऋतुसन्धिषु) ऋतूनां संगमेषु

Page 327Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १६ ॥ २८६
संवत्सरं प्रयुङ्क्ते) सो जो फाल्गुनी पूर्णमासी पर चातुर्मास्यों से यज्ञ करता है, आरम्भ से
ही वह संवत्सर का प्रयोग करता है। (अथो एते वै भैषज्ययज्ञाः, यत् चातुर्मास्यानि)
फिर यह ही ओषधियज्ञ हैं, जो चातुर्मास्य यज्ञ हैं। (तस्मात् ऋतुसन्धिषु प्रयुज्यन्ते,
ऋतुसन्धिषु वै व्याधिः जायते) इसलिये ऋतुओं के मेल पर उनका प्रयोग होता है,
ऋतुओं के मेल पर ही रोग होता है।
(तानि एतानि अष्टौ हवींषि भवन्ति, अष्टौ वै चतसृणां पौर्णमासीनां
हवींषि भवन्ति, चतसृणां वै पौर्णमासीनां वैश्वदेवं समासः) सो यह आठ
हवि होते हैं, आठ ही चारों पूर्णमासी के हवि होते हैं, चारों ही पूर्णमासी का वैश्वदेव हवि
संग्रह है। (अथ यत् अग्निं मन्थन्ति, प्रजापतिः वै वैश्वदेवं प्रजात्यै एव) फिर जो
अग्नि को मथते हैं, प्रजापति [नाम वाला सूर्य वा संवत्सर का यज्ञ] ही वैश्वदेव [सब
देवताओं का हवि] सन्तान उत्पत्ति के लिये ही है। (अथ एनं दैवं गर्भं प्रजनयति)
फिर [यजमान] के लिये दिव्य गर्भ वह [प्रजापति] उत्पन्न करता है। (अथ यत्
सप्तदश सामिधेन्यः, सप्तदशः वै प्रजापतिः, प्रजापतेः आप्त्यै) फिर जो सत्रह
सामिधेनी [अग्नि प्रज्वलन मन्त्र] हैं, सत्रह अवयव वाला [बारह महीने और पांच
ऋतुयें जिसमें हैं, हेमन्त शिशिर का मेल है—ऐतरेय ब्राह्मण १ । १ ।] ही प्रजापति
[संवत्सर] है, प्रजापति के तृप्ति के लिए यह है। (अथ यत् सद्गन्तौ आज्यभागौ असिसन्ति
इति वै सद्गन्तौ भवतः) फिर जो श्रेष्ठ पदार्थ वाले दो आज्य भाग हवि को डालते हैं;
वे ही दोनों श्रेष्ठ पदार्थ होते हैं। (अथ यत् विराजौ संयाज्ये, अन्नं श्रीः वै विराट्,
अन्नाद्यस्य श्रियः अवरुद्ध्यै) फिर जो दो विराट् छन्द संयाज्य [ऋचायें] हैं, अन्न और
श्री [लक्ष्मी वा शोभा] ही विराट् है, भोजन योग्य अन्न और श्री की रक्षा के लिए यह
है। (अथ यत् नव प्रयाजाः नव अनुयाजाः अष्टौ हवींषि नवमं वाजिनं, तत् न
अक्षरीयां विराजम् आप्नोति) फिर जो नौ प्रयाज, नौ अनुयाज, आठ हवि और नवाँ
वाजिन हवि है, उससे अब अविनाशिनी विराट् [अन्न और लक्ष्मी] वह पाता है। (अथो
दशनीं विराजम् आहुः इति प्रयाजानुयाजा हवींषि आघारौ आज्यभागौ इति)
(व्याधिः) रोगः (वैश्वदेवम्) विश्वेषां देवानां हविः (समासः) सम्+असु
क्षेपणे—घञ् । समाहारः । संग्रहः (मन्थन्ति) मन्थ विलोडने । विलोडयन्ति ।
(प्रजात्यै) सन्तानोत्पादनाय (दैवम्) दिव्यम् । मनोहरम् (सामिधेन्यः)
समिधामाधाने णेण्यण् (वा० पा० ४।३।१२०) समिध्—णेण्यण्, ङीष् । अग्नि-
समिन्धनमन्त्राः । धाय्याः (सप्तदशः) सप्तदशावयवयुक्तः (प्रजापतिः) संवत्सरः
(आप्त्यै) पर्याप्त्यै । तृप्तये (सद्गन्तौ) श्रेष्ठपदार्थयुक्तौ (असिसन्ति) आर्षप्रयोगः ।
असु क्षेपणे-स्वार्थे सन् । असिसिषन्ति । अस्यन्ति (अवरुद्ध्यै) अव+रुधिर्
आवरणे—क्तिन्, रक्षायै । (वाजिनम्) महेरिटण् (उ० २।५६) वज गतौ—
इनण् । हविर्विशेषः (न) सम्प्रति—निरु० ७।३१। (अक्षरीयाम्) अक्षर-छः ।
नाशशून्याम् (विराजम्) विविधैश्वर्य्यम् (दशनीम्) लेखकप्रमादः । दशमीम् ।
दशाक्षराम् ॥
१९

कण्डिका २० ॥

Page 328Permalink

२६० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २० ॥
फिर दश अक्षर वाले विराट् को कहते हैं, प्रयाज अनुयाजों हवियों और दोनों आघारावाज्य
आहुतियों को [ देते हैं ] ॥ १६ ॥
भावार्थः-फाल्गुन की पूर्णमासी पर वर्ष का आरम्भ और अन्त होता है, इससे
चातुर्मास्य यज्ञ फाल्गुनी पूर्णमासी पर आरम्भ और समाप्त होता है ॥ १६ ॥
कण्डिका २० ॥
अथ यदग्नीषोमौ प्रथमं देवतानां यजति, अग्नीषोमौ वै देवानां मुखं,
मुखत एव तत् देवान् प्रीणाति । १, २ । अथ यत् सवितारं यजति असौ वै
सविता, योऽसौ तपति, एतमेव तेन प्रीणाति । ३ । अथ यत् सरस्वतीं, यजति,
वाग् वै सरस्वती, वाचमेव तेन प्रीणाति । ४ । अथ यत् पूषणं यजति, असौ वै
पूषा, योऽसौ तपति, एतमेव तेन प्रीणाति । ५ । अथ यन्मरुतः स्वतवसो यजति,
घोरा वै मरुतः स्वतवसः, तानेव तेन प्रीणाति । ६ । अथ यद्विश्वान् देवान्
यजति, एते वै विश्वे देवाः, यत् सर्वे देवाः, तानेव तेन प्रीणाति । ७ । अथ यद्
द्यावापृथिव्यौ यजति, प्रतिष्ठे वै द्यावापृथिव्यौ, प्रतिष्ठित्या एव । ८ । अथ यद्वा-
जिनो यजति, पशवो वै वाजिनः, पशूनेव तेन प्रीणाति । ९ । अथो ऋतवो वै
वाजिनः, ऋतूनेव तेन प्रीणाति । १० । अथो छन्दांसि वै वाजिनः, छन्दांस्येव
तेन प्रीणाति । ११ । अथो देवाश्वा वै वाजिनः, अत्र देवाः साश्वा अभीष्टाः
प्रीता भवन्ति । १२ । अथ यत्परस्तात् पौर्णमासेन यजते, तथा हास्य पूर्वपक्षे
वैश्वदेवेनेष्टं भवति । १३, १४ ॥ २० ॥
कण्डिका २० ॥ अग्नि और सोम के साथ दूसरे देवताओं के यज्ञ ॥
(अथ यद् अग्नीषोमौ देवतानां प्रथमं यजति, अग्नीषोमौ वै देवानां मुखं,
मुखतः एव तत् देवान् प्रीणाति) फिर जो अग्नि [ तेज-क० २२ ] और सोम
[ ओषधियों के अधिराज-क० १७ ] के लिये देवताओं में पहिले वह यज्ञ करता है दोनों
अग्नि और सोम ही देवताओं के मुख [ के समान मुखिया ] हैं, मुख से ही तब देवताओं
को प्रसन्न करता है । १, २ । ( अथ यत् सवितारं यजति असौ वै सविता, यः असौ
तपति, एतम् एव तेन प्रीणाति ) फिर जब सविता [ प्रेरक सूर्य ] के लिये यज्ञ करता
है, वह ही सविता है, जो वह तपाता [ प्रेरणा करता ] है; इसको ही उससे वह तृप्त
करता है । ३ । ( अथ यत् सरस्वतीं यजति, वाक् वै सरस्वती, वाचम् एव तेन
प्रीणाति ) फिर जब सरस्वती के लिये यज्ञ करता है, वाणी ही सरस्वती [ श्रेष्ठ विद्या
वाली ] है, वाणी को ही उससे वह तृप्त करता है । ४ । ( अथ यत् पूषणं यजति,
असौ वै पूषा यः असौ तपति, एतम् एव तेन प्रीणाति ) फिर जब पूषा [ पोषक
सूर्य ] के लिये यज्ञ करता है, वह ही पूषा है, जो वह तपाता है, इसको ही उससे वह
२८--(अग्नीषोमौ) अग्निं च सोमं च। अग्निस्तेजः क० २२। सोम
ओषधीनाम् अधिराजः-क० १७ (प्रीणाति) तर्पयति (सवितारम्) प्रेरकं

कण्डिका २१ ॥

Page 329Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे. प्र० १ । क० २१ ॥ २९१
तृप्त करता है। ५। (अथ यत् स्वतवसः मरुतः यजति, घोराः वै स्वतवसः मरुतः
तान् एव तेन प्रीणाति) फिर जब आत्मवलधारी मरुतों [दोषनाशक पवनों वा
दुष्टनाशक वीरों] के लिये वह यज्ञ करता है, भयानक ही आत्मवलधारी मरुत् देवता हैं,
उनको ही उससे वह तृप्त करता है। ६। (अथ यत् विश्वान् देवान् यजति, एते वै
विश्वे देवाः, यत् सर्वे देवाः तान् एव तेन प्रीणाति) फिर जब विश्वदेवों के लिये वह
यज्ञ करता है, यह ही विश्व देव हैं जो सब दिव्य पदार्थ हैं; उनको ही वह तृप्त करता
है। ७। (अथ यत् द्यावापृथिव्यौ यजति, प्रतिष्ठे वै द्यावापृथिव्यौ, प्रतिष्ठित्थै
एव) फिर जब दोनों द्यावापृथिवी [प्रकाशमान और अप्रकाशमान लोकों] के लिये यज्ञ
करता है, प्रतिष्ठा [गौरव रूप] ही द्यावापृथिवी है, प्रतिष्ठा के लिये ही [उन दोनों को]
उससे वह तृप्त करता है। ८। (अथ यत् वाजिनः यजति, पशवः वै वाजिनः, पशून्
एव तेन प्रीणाति) फिर जब वाजियों [अन्न वालों वा बाल वालों] के लिये यज्ञ करता
है, पशु ही अन्न वाले वा बल वाले हैं, पशुओं को ही उससे वह तृप्त करता है। ६।
(अथो ऋतवः वै वाजिनः ऋतून एव तेन प्रीणाति) फिर ऋतुयें ही अन्न वाले वा
बल वाले हैं, ऋतुओं को ही उससे वह तृप्त करता है। १०। (अथो छन्दांसि वै वाजिनः,
छन्दांसि एव तेन प्रीणाति) फिर छन्द [वेद मन्त्र] ही अन्न वाले वा बल वाले हैं,
वेद मन्त्रों को ही उससे वह तृप्त करता है। ११। (अथो देवाश्वाः वै वाजिनः, अन्न
साश्वाः देवाः अभीष्टाः प्रीताः भवन्ति) फिर देव [विजय चाहते वाले वीर] और
घोड़े ही अन्न वाले वा बल वाले हैं, यहां घोड़ों सहित देव [विजय चाहने वाले पुरुष] बड़े
चाहने योग्य और प्रिय हैं। ११। (अथ यत् परस्तात् पौर्णमासेन यजते, तथा ह
अस्य पूर्वपक्षे वैश्वदेवेन इष्टं भवति) फिर जब पीछे से पौर्णमास यज्ञ के साथ वह
यज्ञ करता है, उसी प्रकार ही उसका पहिले पखवाड़े में वैश्वदेव [सब देवताओं के लिये
यज्ञ] से यज्ञ होता है। १३। १४॥ २० ॥
भावार्थ:—यज्ञ में देवताओं को आहुति देकर उनके गुणों को यथावत् जानना
चाहिए॥ २०॥
कण्डिका २१ ॥
वैश्वदेवेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत, ताः सृष्टा अप्रसूता वरुणस्य यवान्
जक्षुः । ताः वरुणो वरुणपाशैः प्रत्यवध्नात्, ताः प्रजाः प्रजापतिं पितरमेत्योपाव-
दन्, उप तं यज्ञक्रतुं जानीहि, येनेष्ट्वा वरुणमप्रीणात् । स प्रीतो वरुणो वरुण-
सूर्यम् (तपति) तापयति (पूषणम्) पोषकं सूर्यम् (मरुतः) मृग्रोवतिः
(उ० १। ६४) मृङ् प्राणत्यागे—उतिः । अन्तर्गातणिच् । मारयन्ति दोषान् । दोष-
नाशकान् वायून् । दुष्टनाशकान् वीरान् (स्वतवसः) स्व+तु हिंसायां पूर्तौ
च—असुन् । आत्मबलधारकान् (घोराः) भयानकः (द्यावापृथिव्यौ) प्रका-
शमानाप्रकाशमानलोको (प्रतिष्ठे) गौरवरूपे (प्रतिष्ठित्यै) गौरवाय (वाजिनः)
अन्नयुक्तान् । बलयुक्तान् (छन्दांसि) वेदमन्त्राः (देवाश्वाः) देवाश्च अश्वाश्च
(अभीष्टाः) वाञ्छिताः (परस्तात्) पश्चात् । (पूर्वपक्षे) पूर्वार्धमासे ॥

कण्डिका २१ ॥ प्रजापति के प्रजायें उत्पन्न करने और वरुण को

Page 330Permalink

२६२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २१ ।।
पाशेभ्यः सर्वस्मात्पाप्मनः सम्प्रमुच्यन्त इति । तत एतं प्रजा१पतिर्यज्ञक्रतुमपश्यत्,
वरुणप्रघासं तपाहरत् तेनायजत, तेनेष्ट्वा वरुणमप्रीणात् । स प्रीतो वरुणो
वरुणपाशेभ्यः सर्वस्माच्च पाप्मनः प्रजाः प्रामुञ्चत् । प्र ह वा एतस्य प्रजा वरुणपा-
शेभ्यः सर्वस्माच्च पाप्मनो मुच्यन्ते । य एवं वेद । अथ यदग्निं प्रणयन्ति, यमेवामुं
वैश्वदेवे मन्थन्ति तमेव तत् प्रणयन्ति । यन्मथ्यते, तस्योक्तं ब्राह्मणम् । अथ यत्
सप्तदश सामिधेन्यः, सदन्तावाज्यभागौ, विराजौ संयाज्ये, तेषामुक्तं ब्राह्मणम् ।
अथ यन्नव प्रयाजाः नवानुयाजाः, नवैतानि हवींषि समानानि त्वेव पञ्च सञ्च-
राणि हवींषि भवन्ति पोष्णान्तानि, तेषामुक्तं ब्राह्मणम् ॥ २१ ॥
कण्डिका २१ ॥ प्रजापति के प्रजायें उत्पन्न करने और वरुण को
प्रसन्न करने की कथा ॥
(वैश्वदेवेन वै प्रजापतिः प्रजाः असृजत, ताः सृष्टाः अप्रसूताः वरुणस्य
यवान् जक्षुः) वैश्वदेव [सब देवताओं के यज्ञ] से ही प्रजापति [प्रजापालक परमेश्वर
वा सूर्य] ने प्रजाओं को उत्पन्न किया, उन उत्पन्न हुई ने सन्तानशून्य [वांझ] होकर
वरुण [सूर्य वा जलेश] के जौओं को खा लिया । (ताः वरुणः वरुणपाशैः प्रत्यबध्नात्)
उनको वरुण ने वरुण [रोक] के जालों से बांध लिया । (ताः प्रजाः प्रजापतिं पितरम्
एत्य उपावदन्) वे प्रजायें प्रजापति पिता के पास आकर कहने लगीं—(तं यज्ञक्रतुम्
उप जानीहि येन इष्ट्वा वरुणम् अप्रीणात्) उस यज्ञ व्यवहार को तू विचार, जिससे
यज्ञ करके वरुण को आपने प्रसन्न किया । (सः वरुणः प्रीतः वरुणपाशेभ्यः सर्वस्मात्
पाप्मनः सम्प्रमुच्यन्ते२ इति) वह वरुण प्रसन्न होकर वरुण के जालों से और सब पाप से
[हमें] छुड़ा देवे । (ततः प्रजापतिः एतं यज्ञक्रतुम् अपश्यत्) तब प्रजापति ने इस
यज्ञ व्यवहार को देखा । (तं वरुणप्रघासम् आहरत्, तेन अयजत, तेन इष्ट्वा वरुणम्
अप्रीणात्) वह वरुण के लिये उस अन्न को लाया और उससे यज्ञ किया और उससे यज्ञ
करके वरुण को प्रसन्न किया । (सः वरुणः प्रीतः वरुणपाशेभ्यः सर्वस्मात् च पाप्मनः
प्रजाः प्रामुञ्चत्) उस वरुण ने प्रसन्न होकर वरुण के फन्दों से और सब पाप से प्रजाओं
को मुक्त कर दिया । (एतस्य ह वै प्रजाः वरुणपाशेभ्यः सर्वस्मात् पाप्मनः च
मुच्यन्ते, यः एवं वेद) उस पुरुष की प्रजायें वरुण के फन्दों से और सब पाप से छूट
जाती हैं, जो ऐसा जानता है । (अथ यत् अग्निं प्रणयन्ति, यम् एव अमुं वैश्वदेवे
२१-(असृजत) उत्पादितवान् (अप्रसूताः) सन्तानशून्याः। वन्ध्याः
(यवान्) अन्नविशेषान् (जक्षुः) अद भक्षणे—लिट् । भक्षितवत्यः (वरुणः)
जलेशः । सूर्यः (उपावदन्) आदरेणाकथयन् (यज्ञक्रतुम्) यज्ञव्यवहारम् (उप-
जानीहि) विचारय (सम्प्रमुच्यन्ते) सम्प्रमुञ्चतु (वरुणप्रघासम्) वरुणाय
१. पू. सं. 'प्रजापतिम्' इति पाठः ॥
२. 'सम्प्रमुच्यन्ते' यह कर्मवाच्य का प्रयोग यहाँ असङ्गत है, पाठ भ्रष्ट प्रतीत होता है ॥सम्पा०॥

कण्डिका २२ ॥

Page 331Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २२ २६१
मन्थन्ति, तम् एव तत् प्रणयन्ति ) फिर जब अग्नि को आगे लाते हैं, जिस उस
[ अग्नि ] को ही वैश्वदेव यज्ञ में मथते हैं, उसको ही उससे आगे लाते हैं । ( यत् मध्यते,
तस्य ब्राह्मणम् उक्तम् ) जो वह [ अग्नि ] मथा जाता है, उसका ब्राह्मण कहा गया है
[ क० १६ ] । ( अथ यत् सप्तदश सामिधेन्यः, सद्द्वन्तौ आज्यभागौ, विराजौ
संयाज्ये, तेषां ब्राह्मणम् उक्तम् ) फिर जब सत्रह सामिधेनी [ अग्नि प्रज्वलित करने की
ऋचायें ], श्रेष्ठ पदार्थों वाले दो आज्यभाग, दो विराट् छन्द, संयाज्या [ नाम ऋचायें ]
हैं, उनका ब्राह्मण कहा गया है [ क० १६ ] । ( अथ यत् नव प्रयाजाः, नव अनुयाजाः,
नव एतानि हवींषि समानानि तु एव, पञ्च सञ्चराणि पौष्णान्तानि हवींषि भवन्ति,
तेषां ब्राह्मणम् उक्तम् ) फिर जो नौ प्रयाज, नौ अनुयाज, और नौ यह समान हवि
भी और पांच संचार हवि पूषा प्रकरण के अन्त तक है, उनका ब्राह्मण कहा गया है
[ क० २० ] ॥ २१ ॥
भावार्थः-यज्ञों को यथाविधि करने से मनुष्य पापों से छूटते हैं ॥ २१ ॥
कण्डिका २२ ॥
अथ यदैन्द्राग्नो द्वादशकपालो भवति, बलं वै तेज इन्द्राग्नी, बलमेव तत्ते-
जसि प्रतिष्ठापयति । अथ यद्वारुण्यामिक्षा, इन्द्रो वै वरुणः, स उ वै पयोभाजनः,
तस्माद् वारुण्यामिक्षा । अथ यन्मारुती पयस्या, अप्सु वै मरुतः श्रितः, आपो
हि पयः । अथेन्द्रस्य वै मरुतः श्रितः, ऐन्द्रं पयः, तस्मान्मारुती पयस्या । अथ यत्
काय एककपालः, प्रजापतिर्वै कः, प्रजापतेराप्त्यै । अथो सुखस्य वा एतन्नामधेयं
कमिति, सुखमेव तदध्यात्मान्धत्ते । अथ यत् मिथुनौ गावो ददाति, तत् प्रजात्यै;
रूपमुक्थ्या वाजिनः । अथ यदप्सु वरुणं यजति, स्व एवैनन्तदायतने प्रीणाति ।
अथ यत्परस्तात् पौर्णमासेन यजते, तथा हास्य पूर्वपक्षे वरुणप्रघासैरिष्टं
भवति ॥ २२ ॥
कण्डिका २२ ॥ इन्द्र-अग्नि, वरुण आदि के लिये हवि ॥
( अथ यत् ऐन्द्राग्नः द्वादशकपालः भवति, बलं तेजः वै इन्द्राग्नी, बलम्
एव तत् तेजसि प्रतिष्ठापयति ) फिर जब इन्द्र-अग्नि देवता वाला बारह पात्र में
रक्खा हुआ चरु होता है, बल और तेज ही दोनों इन्द्र और अग्नि हैं, बल को ही उससे तेज
में स्थापित करता है ! ( अथ यत् वारुणी आमिक्षा, इन्द्रः वै वरुणः, सः उ वै
पयोभाजनः, तस्मात् वारुणी आमिक्षा ) फिर जब वारुणी [ वरुण वा जल वाली
भोजनम् ( एतस्य ) तस्य पुरुषस्य ( प्रणयन्ति ) प्रकर्षण प्राप्नुवन्ति ( समानानि )
तुल्यानि ( सञ्चराणि ) संचरणशीलानि ( पौष्णान्तानि ) पूषन्-अण्+अन्तानि ।
पूषाप्रकरणान्तानि ॥
२२- (द्वादशकपालः) द्वादशकपालेषु संस्कृतः पुरोडाशः ( प्रतिष्ठा-
पयति ) धारयति ( वारुणी ) वरुण-अण् ङीप् । वरुणस्येयम् ऋचा । जलसम्ब-

कण्डिका २३ ॥

Page 332Permalink

२९४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २३ ॥
ऋचा ] आभिक्षा [ सेचन समर्थ वा छाछ ] है, इन्द्र ही वरुण है, वह ही जल बांटने वाला
है, इसलिये वारुणी [ वरुण देवता वाली ऋचा ] आभिक्षा [ सेचन समर्थ ] है । ( अथ यत्
मारुती पयस्या, अप्सु वै मरुतः श्रिताः आपः हि पयः) फिर जब मारुती [ मरुत्
अर्थात् पवन देवता वाली ऋचा ] पयस्या [ जल वाली वा दधि वाली ] हैं, "आप्" अर्थात्
जल में ही पवन देवता ठहरे हैं, आप् ही जल है । ( अथ इन्द्रस्य वै मरुतः श्रितः,
ऐन्द्रं पयः, तस्मात् मारुती पयस्या ) फिर इन्द्र के ही आश्रित मरुत् [ पवन देवता ]
हैं, इन्द्र देवता वाला जल है, इसलिये मारुती [ अर्थात् पवन देवता वाली ऋचा ] पयस्या
[ जल वाली वा दधि वाली ] है । ( अथ यत् कायः एककपालः प्रजापतिः वै कः
प्रजापतेः आप्त्यै) फिर जब "काय" अर्थात् प्रजापति देवता वाला एक पात्र में रक्खा
हुआ चरु होता है, प्रजापति ही "क" है, प्रजापति की प्राप्ति के लिये यह [ चरु ] है ।
( अथो सुखस्य वै कम् इति एतत् नामधेयं, सुखम् एव तत् अध्यात्मं धत्ते ) फिर
सुख का ही "क" यह नाम है, सुख को ही उससे आत्मा में धारण करता है । ( अथ यत्
मिथुनौ गावौ ददाति, तत् प्रजात्यै उक्थ्या वाजिनः रूपम् ) फिर जब जोड़ा गाय
बैल का वह दान करता है, यह सन्तान उत्पन्न करने के लिये हैं, उक्थ्या [ प्रशंसनीया
ऋचा ] बलवान् का रूप है । ( अथ यत् अप्सु वरुणं यजति, तत् एनं स्वे एव आयतने
प्रीणाति ) फिर जब जल में वरुण को पूजता है, तब इसको अपने ही घर में तृप्त
करता है । ( अथ यत् परस्तात् पौर्णमासेन यजते, तथा ह अस्य पूर्वपक्षे वरुणप्रघासैः
इष्टं भवति ) फिर जब पीछे से पौर्णमास यज्ञ के साथ वरुण का यज्ञ करता है, उसी
प्रकार ही उसका पहिले पखवाड़े में वरुण के हवियों से यज्ञ होता है ॥ २२ ॥
भावार्थः-यज्ञीय पदार्थों के गुण जानकर यज्ञ करने से मनुष्यों में बल और पराक्रम
बढ़ता है ॥ २२ ॥
कण्डिका २३ ॥
ऐन्द्रो वा एष यज्ञक्रतुः, यत् साकमेधाः, तद्यथा महाराजः पुरस्तात् सेना-
नीकानि व्यूह्याभयं पन्थानमन्वियात्, एवमेवैतत् पुरस्ताद् देवता यजन्ते, तद्
यथैवादः सोमस्य महाव्रतम्, एवमेवैतदिष्टिमहाव्रतम् । अथ यदग्निमनीकवन्तं
प्रथमं देवतानां यजति, अग्निर्वै देवानां मुखं, मुखत एव तद्देवान् प्रीणाति । अथ
यन्माध्यन्दिने मरुतः सान्तपनान् यजति, इन्द्रो वै मरुतः सान्तपनाः, ऐन्द्रं माध्य-
न्दिनं, तस्मादेनानिन्द्रेणोपसंहितान् यजति । अथ यत् सायं गृहमेधीयेन चरन्ति,
न्धिनी ( आभिक्षा ) स्नुव्रश्चि० ( उ० ३ । ६६ ) आ + मिष सेचने हिंसायां च - सः,
टाप् । सेचनसमर्था । दुग्धविकारः ( पयोभाजनः ) जलविभाजकः ( मारुती )
मरुत्सम्बन्धिनी ऋक् ( पयस्या ) पयस्-यत् । जलवती क्रिया ( आभिक्षा )
दुग्धविकारदध्यादि ( ऐन्द्रम् ) इन्द्रदेवताकम् ( कायः ) क-अण्, युगागमश्च ।
प्रजापतिदेवताकश्चरुः ( आप्त्यै ) लाभाय ( अध्यात्मम् ) आत्मनि ( मिथुनौ )
स्त्रीपुंसौ ( गावौ ) धेनुवृषभौ ( प्रजात्यै ) संतानोत्पादनाय ( उक्थ्या ) ऋक् ।
( वाजिनः ) बलयुक्तस्य ( वरुणप्रघासैः ) वरुणचरुभिः ( इष्टम् ) यज्ञः ॥

ब्राह्मणम् । अथ यन्नव प्रयाजा नवानुयाजा अष्टौ हवींषि समानानि त्वेव षट् सञ्च-

Page 333Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २३ ॥ २६५
पुष्टिकमं वै गृहमेधीयः, सायम्पोषः पशूनां, तस्माद् सायं गृहमेधीयेन चरन्ति ।
अथ यच्छ्वोभूते गृहमेधीयस्य निष्कासमिथ्रेण पूर्णद१र्व्या चरन्ति, पूर्वेद्युः कर्मणै-
वैतत् प्रातः कर्मोपसन्तन्वन्ति । अथ यत् प्रातर्मरुतः क्रीडिनो य१जन्ति, इन्द्रो वै
मरुतः क्रीडिनः, तस्मादेनानिन्द्रेणोपसंहितान् यजति । अथ यदग्निं प्रणयन्ति,
यमेवामुं वैश्वदेवे मन्थन्ति, तमेव तत् प्रणयन्ति, यन्मथ्यते तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।
अथ यत् सप्तदश सामिधेन्यः सङ्गन्तावाज्यभागौ, विराजो संयाज्ये, तेषामुक्तं
ब्राह्मणम् । अथ यन्नव प्रयाजा नवानुयाजा अष्टौ हवींषि समानानि त्वेव षट् सञ्च-
राणि हवींषि भवन्त्यैन्द्राग्नान्तानि, तेषामुक्तं ब्राह्मणम् । अथ यन्महेन्द्रमन्ततो
यजति, अन्तं वै श्रेष्ठो भजते, तस्मादेनमन्ततो यजति अथ यद्वैश्वकर्मण एककपालः,
असौ वै विश्वकर्मा, योऽसौ तपत्येतमेव तेन प्रीणाति अथ यद्वृषभङ्गां ददाति, ऐन्द्रो
ह यज्ञक्रतुः ॥ २३ ॥
कण्डिका २३ ॥ इन्द्र, अग्नि और मरुत् देवताओं के लिए हवि ॥
(ऐन्द्रः वै एषः यज्ञक्रतुः, यत् साकमेधाः) इन्द्र [ऐश्वर्यं] देवता वाला ही यह यज्ञ
व्यवहार है, जो साकमेध [ बल के लिए बुद्धि वाले यज्ञ ] हैं । ( तत् यथा महाराजः
पुरस्तात् सेनानीकानि व्यूह्य अभयं पन्थानं अन्वियात्, एवम् एव एतत् पुरस्तात्
देवताः यजन्ते ) सो जिस प्रकार महाराजा पहिले से सेना के विभागों को व्यूह
में करके निर्भय मार्ग चला जाता है, ऐसे ही इस [ इन्द्र ] को पहिले देवता पूजते हैं ।
( तत् यथा एव सोमस्य अदः महाव्रतम्, एवम् एव एतत् इष्टिमहाव्रतम् ) सो जिस
प्रकार ही सोम [ यज्ञ ] का वह महाव्रत है, वैसे ही यह इष्टि महाव्रत है । ( अथ यत्
अनीकवन्तम् अग्निं देवतानां प्रथमं यजति, अग्निः वै देवानां मुखं, मुखतः एव
तत् देवान् प्रीणाति ) फिर जो सेना [ शिखा धूम आदि ] वाले अग्नि को देवताओं में
पहिले वह पूजता है, अग्नि ही देवताओं का मुख [ प्रधान ] है, मुख से ही उस [ यज्ञ ] से
देवताओं को तृप्त करता है। ( अथ यत् माध्यन्दिने सान्तपनान् मरुतः यजति, इन्द्रः
वै सान्तपनाः मरुतः, ऐन्द्रं माध्यन्दिनं, तस्मात् एनान् इन्द्रेण उपसंहितान् यजति)
फिर जब मध्याह्न में भली भांति तपाने वाले मरुत् [ पवन वा किरण ] देवताओं को वह
यज्ञ करता है, इन्द्र [ सूर्य ] ही भलीभांति तपाने वाले मरुत् हैं, इन्द्र देवता वाला माध्यन्दिन
[ दोपहर का सवन ] है, इसलिये इन [ मरुतों ] को इन्द्र के साथ-साथ यज्ञ करता है।
( अथ यत् सायं गृहमेधीयेन चरन्ति, पुष्टिकर्म वै गृहमेधीयः, सायं पशूनां पोषः,
२३ - (साकमेधाः) शक्ल शक्तौ-घञ्+मेधृ मेधायाम्-घञ् । शस्य सः ।
शाकाय शक्तये मेधा येषु ते यज्ञाः (सेनानीकानि ) अनिहृषिभ्यां किच्च ( उ० ४ ।
१७) अन जीवने-ईकन् कित् । सेनाविभागान् (व्यूह्य ) सैन्यसंनिवेशेन स्थाप-
यित्वा (अनीकवन्तम्) सेनावत् शिखाधूमादियुक्तम् ( सान्तपनान् ) सम्+तप
तापे ऐश्वर्य्ये च-णिच्-ल्युट् । सन्तापकारकान् ( उपसंहितान् ) उप+सम्+
१. पू. सं० 'पूर्णा दर्व्या' 'यजति' इति पाठः ॥ सम्पा० ।

Page 334Permalink

३६६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २३ ॥
तस्मात् सायं गृहमेधीयेन चरन्ति ) फिर जब सायंकाल में गृहमेधीय [ गृहस्थ के कर्तव्य
धर्म ] के साथ व्यवहार करते हैं, पुष्टिकारक कर्म ही गृहमेधीय है, सायंकाल में पशुओं
का पोषण होता है, इसलिये सायंकाल में गृहमेधीय [ गृहस्थ के कर्तव्य धर्म ] से व्यवहार
करते हैं। ( अथ यत् श्वोभूते गृहमेधीयस्य निष्कासमिश्रेण पूर्णदर्व्या चरन्ति पूर्वेद्युः
कर्मणा एव एतत् कर्म प्रातः उपसन्तन्वन्ति ) फिर जब आगामी कल्प में हुये गृहमेधीय
[ गृहस्थ के कर्तव्य धर्म ] के निकास और संयोग के साथ पूर्ण दर्वी [ भोजन पात्र ] के द्वारा
व्यवहार करते हैं. बीते हुये कल्प के कर्म से ही इस कर्म को प्रातःकाल विस्तृत करते हैं ।
( अथ यत् प्रातः क्रीडिनः मरुतः यजन्ति, इन्द्रः वै क्रीडिनः मरुतः तस्मात् एनान्
इन्द्रेण उपसंहितान् यजति' ) फिर जब प्रातःकाल खिलाड़ी मरुत् देवताओं को यज्ञ करते
हैं, इन्द्र ही खिलाड़ी मरुत् है, इसलिये इन [ मरुतों ] को इन्द्र के साथ-साथ यज्ञ करता है।
( अथ यद् अग्निं प्रणयन्ति यम् एव अमुं वैश्वदेवे मन्थन्ति तम् एव तत् प्रणयन्ति )
फिर जब अग्नि को आगे लाते हैं, जिस उस [ अग्नि ] को ही वैश्वदेव यज्ञ में मथते हैं,
उसको ही उससे आगे लाते हैं। ( यत् मथ्यते, तस्य ब्राह्मणम् उक्तम् ) जो वह
[ अग्नि ] मथा जाता है, उसका ब्राह्मण कहा गया है । [ क० १६, २१ ] । ( अथ यत्
सप्तदश सामिधेन्यः, सदृन्तौ आज्यभागौ, विराजौ संयाज्ये, तेषां ब्राह्मणम् उक्तम्)
फिर जब सत्रह सामिधेनी [ अग्नि प्रज्वलित करने की ऋचायें ], श्रेष्ठ पदार्थ वाले
दो आज्यभाग, दो विराट् छन्द संयाज्या [ नाम ऋचायें ] हैं, उनका ब्राह्मण कहा
गया है [ क० १६, २१ ] । ( अथ यत् नव प्रयाजाः नव अनुयाजाः, अष्टौ हवींषि
समानानि तु एव, षट् सञ्चराणि ऐन्द्राग्नान्तानि हवींषि भवन्ति तेषां ब्राह्मणम्
उक्तम् ) फिर जो नौ प्रयाज, नौ अनुयाज, और आठ समान हवि भो और छह सञ्चार
हवि इन्द्र और अग्नि के प्रकरण तक हैं उनका ब्राह्मण कहा गया है [ क० २२ ] । ( अथ
यत् महेन्द्रम् अन्ततः यजति, अन्तं वै श्रेष्ठो भजते तस्मात् एनम् अन्ततः यजति )
फिर जब महेन्द्र [परमेश्वर] को अन्त में यज्ञ करता है, अन्त को ही श्रेष्ठो [सेठ, बड़ा धनी]
सेवता है, इसलिये इस [ महेन्द्र ] को अन्त में वह यज्ञ करता है । ( अथ यत् वैश्वकर्मणः
एककपालः, असौ वै विश्वकर्मा, यः असौ तपति, एतम् एव तेन प्रीणाति ) फिर
जब विश्वकर्म देवता वाला एक पात्र में धरा चरु होता है, वह ही विश्वकर्मा [ सबका बनाने
वाला ईश्वर ] है जो वह तपाता है, इसको ही उस [ यज्ञ ] से तृप्त करता है । ( अथ यत्
ऋषभं गां ददाति, ऐन्द्रः ह यज्ञक्रतुः ) फिर जब बैल और गाय [ क० २२ ] को वह
देता है, इन्द्र [ तेज वा ऐश्वर्य ] देवता वाला ही यह यज्ञ व्यवहार है ॥ २३ ॥
दधातेः-क्तः । संयुक्तान् ( गृहमेधीयेन ) गृहमेधिन्-छः । गृहस्थकर्तव्येन धर्मेण
यज्ञेन ( चरन्ति ) व्यवहरन्ति ( श्वोभूते ) आगामिदिवसभूते ( निष्कासमिश्रेण )
निस्+कासु शब्दे-घञ् + मिश्र योजने-अच् । निःसारेण सह संयोगेन ( पूर्ण-
दर्व्या ) दृ विदारणे-विन् । पूर्णचमसेन ( पूर्वेद्युः ) गतदिवसे ( उपसन्तन्वन्ति )
यथावत् विस्तारयन्ति ( श्रेष्ठो ) बहुधनी ( भजते ) सेवते ( वैश्वकर्मणः )
विश्वकर्मन्-अण् । विश्वकर्मदेवताकः ( विश्वकर्मा ) सर्वकर्ता । सूर्यः परमेश्वरः
( ऋषभम् ) वृषभम् ( गाम् ) धेनुम् ॥

कण्डिका २४ ॥

Page 335Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २४ २६७
भावार्थः—प्रातःसवन, माध्यन्दिन सवन और तृतीयसवन में देवताओं के गुण कर्म
स्वभाव जानकर यज्ञ करना चाहिये ॥ २३ ॥
कण्डिका २४ ॥
अथ यदपराह्णे पितृयज्ञेन चरन्ति, अपराह्नभाजो वै पितरः तस्मादपराह्णे
पितृयज्ञेन चरन्ति । तदाहुर्यदपरपक्षभाजो वै पितरः, कस्मादेनान् पूर्वपक्षे
यजन्तीति । देवा वा एते पितरः, तस्मादेनान् पूर्वपक्षे यजन्तीति । अथ यदेकां
सामिधेनीन्त्रिर्न्वाह, सकृदु ह वै पितरः, तस्मादेकां सामिधेनीन्त्रिर्न्वाह । अथ
यद्यजमानस्यार्षेऽन्वाह, नेद्यजमानं प्रमृणजानीति । अथ यत् सोमम्पित्रुमन्तं पितॄन्
सोमवतः पितॄन् बर्हिषदः पितॄनग्निष्वात्तानित्यावाहयन्ति, न हैके स्वं महिमान-
मावाहयन्ति, यजमानस्यैष महिमेति वदत आवाहयेदिति, त्वेव स्थितमग्नेर्ह्येष
महिमा भवति, ओं स्वधेत्याश्रावयति, अस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयति, स्वधाकारो
हि पितॄणाम् । अथ यत् प्रयाणानुयाजेभ्यो बर्हिष्मन्तावुद्धरति, प्रजा वै बर्हिः,
नेत् प्रजां पितृषु दधातीति१ ते वै षट् सम्पद्यन्ते, षड् वा ऋतवः, ऋतवः पितरः,
पितॄणामाप्त्यै ॥ २४ ॥
कण्डिका २४ ॥ पितरों के लिये हवि ॥
( अथ यत् अपराह्णे पितृयज्ञेन चरन्ति ) फिर जब तीसरे पहर [ दिन के
तीन भागों में से तीसरे भाग में ] पितृयज्ञ [ माता-पिता आदि पालक ज्ञानियों के सत्कार ]
से वे व्यवहार करते हैं, ( अपराह्नभाजः वै पितरः तस्मात् अपराह्णे पितृयज्ञेन
चरन्ति ) तीसरे पहर में भाग वाले ही पितर [ पालनकर्ता ज्ञानी पुरुष ] हैं, इसलिये तीसरे
पहर में पितृयज्ञ से वे व्यवहार करते हैं । ( तत् आहुः यत् अपरपक्षभाजः वै पितरः,
कस्मात् एनान् पूर्वपक्षे यजन्ति इति ) यह कहते हैं कि दूसरे पक्ष [ श्रेणी वा पङ्क्ति ]
में भाग वाले ही पितर हैं, किसलिये इनको पहिले पक्ष [ श्रेणी ] में यज्ञ करते हैं । [ उत्तर]
( देवाः वै एते पितरः तस्मात् एनान् पूर्वपक्षे यजन्ति इति ) देव [ विजय चाहने
वाले वीर ] ही यह पितर लोग हैं, इसलिये इनको पहिले पक्ष में [ पहिली श्रेणी में ] यज्ञ
करते हैं । ( अथ यत् एकां सामिधेनीं त्रिः अन्वाह ) फिर जो एक सामिधेनी [ अग्नि
प्रदीप्त करने की ऋचा ] को तीन बार वह बोलता है । ( सकृत् उ ह वै पितरः, तस्मात्
एकां सामिधेनीं त्रिः अन्वाह ) [ उत्तर ] उचित काम करने वाले ही निश्चय करके पितर
[ माता पिता आदि ज्ञानी पुरुष ] हैं, इसलिये एक सामिधेनी को वह तीन बार [ आदर के
लिये ] पढ़ता है । ( अथ यत् यजमानस्य आर्षे अन्वाह ) फिर जब यजमान के आर्ष
————————
२४—( अपराह्णे ) त्रिधाविभक्तदिनस्य तृतीयभागे ( अपराह्नभाजः )
अपराह्नहविर्भागिनः ( अपरपक्षभाजः ) द्वितीयश्रेणिभागिनः ( पूर्वपक्षे ) प्रथम-
श्रेण्याम् ( अन्वाह ) पठति ( सकृत् ) एकवारम् अथवा, समानं साधु, समानस्य
————————
१. पू. सं. “दधानि” इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

Page 336Permalink

२६८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २४ ॥
यज्ञ में [ ऋषियों के लिये सत्कार में एक सामिधेनी ऋचा को तीन बार ] पढ़ता है ।
( यजमानं नेत् प्रमृणजानीति ) [ उत्तर ] वह यजमान को नहीं मारता है [ अमर करता
है ] । ( अथ यत् पितृमन्तं सोमं, सोमवतः पितॄन्, बर्हिषदः पितॄन्, अग्निष्वात्तान्
पितॄन् आवाहयन्ति ) फिर जब श्रेष्ठ माता पिता वाले सोम [ प्रेरक पुरुष ] को, सोम
[ बड़े ऐश्वर्य ] वाले पितरों [ माता पिता आदि ज्ञानियों ] को, वृद्धिकारक व्यवहार में
बैठने वाले पितरों को और अग्निष्वात्ता[ अग्नि अर्थात् बिजुली सूर्य और अग्नि विद्या तथा
शारीरिक और आत्मिक तेज ग्रहण करने वाले ] पितरों को वे बुलाते हैं [ अथर्व० १८ । ४ ।
७१-७४ भी देखो ] । ( एके ह स्वं महिमानं न आवाहयन्ति यजमानस्य एव एषः
महिमा इति वदतः आवाहयेत् इति, तु अग्नेः एव हि एषः महिमा स्थितं भवति )
कोई कोई अपनी महिमा को नहीं बुलवाते हैं—यह यजमान की ही महिमा है—ऐसा कहते
हुए पुरुषों को वह बुलवावे, किन्तु अग्नि [ विद्वान् पुरुष ] की ही यह महिमा स्थित होती है ।
( ओं स्वधा इति आश्रावयति, स्वधा अस्तु इति प्रत्याश्रावयति, स्वधाकारः हि
पितृणाम् ) ओम् स्वधा [ यह अन्न वा जल ] है—ऐसा वह बोलता है, स्वधा होवे—ऐसा
वह उत्तर में बोलता है, स्वधाकार [ अन्न वा जल का व्यवहार ] ही पितरों के लिये है ।
( अथ यत् प्रयाजानुयाजेभ्यः बर्हिष्मन्तौ उद्धरति, प्रजा वै बर्हिः प्रजां पितृषु नेत्
दधाति इति ) फिर जब प्रयाज अनुयाज यज्ञों के लिये दो बर्हि [ वृद्धिकारक व्यवहार वा
कुश ] वाले मन्त्रों को वह बोलता है, प्रजा ही बर्हि [ कुश घास के समान वृद्धिकारक ]
है, प्रजा को पितरों में वह नहीं धारण करता है [ अर्थात् प्रजा से पितरों का अधिक आदर
करता है ] । ( ते वै षट् सम्पद्यन्ते, षट् वै ऋतवः, ऋतवः पितरः, पितॄणाम् आप्त्यै )
सः+करोतेः—क्विप् । तुगागमः विभक्तिलोपः । साधुकर्माणः । उचितकर्मकर्तारः
( आर्षे ) ऋषिनिमित्ते ( नेत् ) निषेधे ( प्रमृणजा¹नीति ) पार्यतेरजिः ( उ० १ ।
१३६ ) प्र+मृ हिंसायाम्—अजिः । प्रमृणज्-क्विप् । नामधातोः—शप् श्ना इति
द्वौ विकरणौ । प्रकर्षेण मृणति हिनस्ति ( सोमम् ) प्रेरकपुरुषम् ( पितृमन्तम् )
प्रशस्तमातापितृभ्यां युक्तम् ( पितॄन् ) मातापित्रादिपालकज्ञानिनः ( सोमवतः )
परमैश्वर्ययुक्तान् ( बर्हिषदः ) बर्हिषि वृद्धिकरे व्यवहारे सदनशीलान् ( अग्निष्व. तान् )
अग्नि+सु+आङ्+ददातेः—क्तः । अग्निः सूर्यविद्युदग्निविद्या शारीरिक आत्मिकतेजो
वा आत्तं गृहीतं यैस्तान् ( एके ) केचित् ( वदतः ) कथयतः ( स्थितम् ) स्थितः
( स्वधा ) अन्नम्—निघ० २ । ७ । उदकम्—निघ० १ । १२ । ( आश्रावयति )
उच्चारयति ( प्रत्याश्रावयति ) अङ्गीकरोति ( बर्हिष्मन्तौ ) वृद्धिकरव्यवहारयुक्तौ
मन्त्रौ ( ते ) पितरः ॥
१ शब्दों की इस प्रकार असाधारण सिद्धि का उदाहरण मिलना अत्यन्त दुर्लभ है ।
बार २ व्याकरण के नियमों की उपेक्षा करने के बाद भी यह शब्द भली प्रकार सिद्ध नहीं
हो सका है । वास्तव में तो बाहुलक से श्नम् विकरणयुक्त मृज् धातु के लोट् लकार उत्तम
पुरुष एकवचन का "प्रमृणजानि" प्रयोग समीचीन जान पड़ता है ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका २५ ॥

Page 337Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २५ ॥ २९९
वे [ पितर लोग यज्ञ में ] छह ही सम्पन्न किये जाते हैं, छह ही ऋतुयें हैं, ऋतुओं [ के समान
वृद्धिकारक ] पितर हैं, पितरों की तृप्ति के लिये [ यह यज्ञ है ] ॥ २४ ॥
भावार्थः--यज्ञ में पितर लोगों का यथावत् सत्कार करने से यजमान की महिमा
बढ़ती है ॥ २४ ॥
कण्डिका २५ ॥
अथ यज्जीवनवन्तावाज्यभागौ भवतः, यजमानमेव तज्जीवयतः । अथ
यदेकैकस्य हविषस्तिस्रस्तिस्रो याज्या भवन्ति, ह्वयत्येवैनां प्रथमया, द्वितीयया गम-
यति, प्रैव तृतीयया यच्छति । अथो देवयज्ञमेवैनं पितृयज्ञेन व्यावर्तयन्ति, अथो
दक्षिणासंस्थो वै पितृयज्ञः, तमेवैतदुदक्संस्थं कुर्वन्ति । अथ यदग्निं कव्यवाहन-
मन्ततो यजति, एतत् स्विष्टकृतो वै पितरः, तस्मादग्निं कव्यवाहनमन्ततो यजति ।
अथ यदिडामुपहूयावघ्राय न. प्राश्नन्ति, पशवो वा इडा, नेत्पशून् प्रमृण-
जानीति । अथ यत् सूक्तवाके यजमानस्याशिषोऽन्वाह, नेद्यजमानं प्रमृणजानीति ।
अथ यत् पत्नीः संयाजयन्ति, नेत्पत्नीं प्रमृणजानीति । अथ यत् पवित्रवति मार्ज-
यन्ते, शान्तिर्वै भेषजमापः, शान्तिरेवैषा भेषजमन्ततो यज्ञे क्रियते । अथ यदध्वर्युः
पितृभ्यो निपृणाति, जीवावेव तत् पितॄननु मनुष्याः पितरोऽनुप्रवहन्ति । अथो
देवयज्ञमेवैनं पितृयज्ञेन व्यावर्तयन्ति । अथो दक्षिणासंस्थो वै पितृयज्ञः तमेवै-
तदुदक्संस्थं कुर्वन्ति । अथ यत् प्राञ्चोऽभ्युत्क्रम्यादित्यमुपतिष्ठन्ते देवलोको
वा आदित्यः, पितृलोकः पितरः देवलोकमेवैनं पितृलोकादुपसङ्क्रामयन्तीति । अथ
यद्दक्षिणाञ्चोऽभ्युत्क्रम्याग्नीनुपतिष्ठन्ते, प्रीत्यैव तद्देवेष्वन्ततोऽध्वं चरन्ति ।
अथ यदुदञ्चोऽभ्युत्क्रम्य त्रैयम्बकैर्यजन्ते, रुद्रमेव तत् स्वस्यां दिशि प्रीणन्ति ।
अथो देवयज्ञमेवैनं पितृयज्ञेन व्यावर्तयन्ति । अथो दक्षिणासंस्थो वै पितृयज्ञः,
तमेवैतदुदक्संस्थं कुर्वन्ति । अथ यदन्तत आदित्येष्टचा यजति इयं वा अदिति-
रस्यामेवैनमन्ततः प्रतिष्ठापयति । अथ यत्परस्तात् पौर्णमासेन यजते, तथाहास्य
पूर्वपक्षे साकमेधैरिष्टं भवति ॥ २५ ॥
कण्डिका २५ ॥ पितृयज्ञ के साथ देवयज्ञ आदि का विधान ॥
( अथ यत् जीवनवन्तौ आज्यभागौ भवतः, यजमानम् एव तत् जीवयतः )
फिर जब दो जीवन साधन वाले आज्यभाग [ घृत की आहुति वाले मन्त्र ] होते हैं, यजमान
को ही वे दोनों जीवन देते हैं । ( अथ यत् एकैकस्य हविषः तिस्रः तिस्रः याज्याः
भवन्ति, एनान् एव प्रथमया ह्वयति, द्वितीयया गमयति, तृतीयया एव
प्रयच्छति ) फिर जब एक एक हवि की तीन तीन याज्या [ ऋचायें ] होती हैं, पहिली से
ही इन [ पितरों ] को वह बुलाता है, दूसरी से वह चलाता है और तीसरी से ही वह
२५–( जीवनवन्तौ ) जीवनसाधनयुक्तौ ( हविषः ) ग्राह्यपदार्थस्य ।
अन्नस्य ( ह्वयति ) आह्वयति ( एनान् ) पितॄन् ( गमयति ) प्रापयति ( प्रयच्छति )

Page 338Permalink

३०० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २४
दान करता है। ( अथो एनं देवयज्ञम् एव पितृयज्ञेन व्यावार्त्तयन्ति ) फिर इस
देवयज्ञ [ विद्वानों के सत्कार ] को ही पितृयज्ञ [ पितरों माता पिता आदि पालक विद्वानों
के सत्कार ] के साथ वर्त्तमान करते हैं। ( अथो दक्षिणासंस्थः वै पितृयज्ञः, तम् एव
एतत् उदक्संस्थं कुर्व्वन्ति ) फिर दक्षिण दिशा में रक्खा हुआ ही पितृयज्ञ है, उसको ही
इससे उत्तर दिशा में रक्खा हुआ करते हैं। ( अथ यत् कव्यवाहनम् अग्निम् अन्ततः
यजति, एतत् स्विष्टकृतः वै पितरः, तस्मात् कव्यवाहनम् अग्निम् अन्ततः यजति )
फिर जब कव्यवाहन [ विद्वानों को हितकारक पदार्थ पहुंचाने वाले ] अग्नि [ तेजस्वी
पुरुष ] का सत्कार करता है, इससे सुन्दर इष्ट व्यवहार करने वाले ही पितर लोग होते
हैं, इसलिये कव्यवाहन [ विद्वानों को हितकारक पदार्थ पहुँचाने वाले ] अग्नि [ तेजस्वी
पुरुष ] का सत्कार करते हैं। (. अथ यत् इडाम् उपहूय अवघ्राय न प्राश्नन्ति, पशवः
वै इडाः पशून् नेत् प्रमृणजानीति ) फिर जब अन्न को मंगा कर और सूंघ कर वे अब
खाते हैं, पशु [ सब जीव ] ही अन्न [ अन्न के आश्रित ] हैं, पशुओं [ जीवों ] को वह नहीं
मारता है। ( अथ यत् सूक्तवाके यजमानस्य आशिषः अन्वाह, यजमानं नेत् प्रमृण-
जानीति ) फिर जब सूक्तवाक [ सुन्दर कहे हुये वाक्य वाले यज्ञ ] में यजमान के
आशीर्वादों को वह पढ़ता है, यजमान को वह नहीं मारता है। ( अथ यत् पत्नीं न
सयाजयन्ति, पत्नीं नेत् प्रमृणजानीति ) फिर जब [ यजमान की ] पत्नी से अब वह
यज्ञ कराते हैं, पत्नी को वह नहीं मारता है [ सुरक्षित करता है ]। ( अथ यत् पवित्रवति
मार्जयन्ते, शान्तिः वै भेषजम् आपः, शान्तिः एव एषां भेषजम् अन्ततः यज्ञे
क्रियते ) फिर जब जल वाले [ पात्र ] में शुद्ध करते हैं, शान्ति ही औषध जल है, शान्ति
ही इनकी औषधि अन्त में यज्ञ में की जाती है। ( अथ यत् अध्वर्युः पितृभ्यो निपृणाति,
तत् मनुष्याः पितरः पितॄन् अनु जीवान् एव अनुप्रवहन्ति ) फिर जब अध्वर्यु पितरों
[ पालक विद्वानों ] को परिपूर्ण करता है, मननशील और पालनकर्ता पुरुष तब पितरों के
पीछे-पीछे जीवों को चलाते रहते हैं। (अथो एनं देवयज्ञम् एव पितृयज्ञेन व्यावार्त्तयन्ति)
फिर इस देवयज्ञ [ विद्वानों के सत्कार ] को ही पितृयज्ञ [ पितरों माता पिता आदि पालक

ददाति ( व्यावार्त्तयन्ति ) वर्त्तमानं कुर्व्वन्ति ( दक्षिणासंस्थः ) दक्षिणस्यां दिशि
सम्यक् स्थितः ( उदक्संस्थम् ) उत्तरस्यां दिशि सम्यक् स्थितम् ( अग्निम् )
विद्वांसं पुरुषम् ( कव्यवाहनम् ) कवि-यत्। कव्यपुरीषपुरीष्येषु ञ्युट् ( पा० ३ । २ ।
६५ ) कव्य+वहेर्ण्युट्। कविर्मेधाविनाम-निघ० ३ । १५। कविभ्यो मेधाविभ्यो
हितपदार्थानां प्रापकम् ( इडाम् ) अन्नम्-निघ० २ । ७ । ( पशवः )
जीवाः ( प्रमृणजानीति ) क० २४। प्रकर्षेण मृणति हिनस्ति ( आशिषः )
आशीर्वादान् ( न ) सम्प्रति ( पवित्रवति ) उदकनाम-निघ० १ । १२ । ( मार्ज-
यन्ते ) शोधयन्ति ( पितृभ्यः ) पितॄन् ( निपृणाति ) पृ पालनपूरणयोः-लट्।
नितरां पालयति पूरयति वा ( अनु ) अनुसृत्य ( प्राञ्चः ) पूर्वदिक्स्थाः पुरुषाः
• ( अभ्युत्क्रम्य ) अभित उत्थाय ( आदित्यम् ) आदीप्यमानं सूर्य्यम् ( उपतिष्ठन्ते )
सेवन्ते ( उपसङ्क्रामन्ति ) उपसंगत्य गच्छन्ति.. प्राप्नुवन्ति ( दक्षिणाञ्चः )
दक्षिणदिक्स्थाः ( उदञ्चः ) उत्तरदिक्स्थाः ( त्र्यम्बकैः ) त्रि+अम्ब गतौ-

Page 339Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २५ ॥ ३०१
विद्वानों के सत्कार ] के साथ वर्त्तमान करते हैं। ( अथो दक्षिणासंस्थः वै पितृयज्ञः,
तम् एव एतत् उदक्संस्थं कुर्वन्ति ) फिर दक्षिण दिशा में रखा हुआ ही पितृयज्ञ है,
उसको ही इससे उत्तर दिशा में रखा हुआ करते हैं। ( अथ यत् प्राञ्चः अभ्युत्क्रम्य
आदित्यम् उपतिष्ठन्ते, देवलोकः वै आदित्यः, पितृलोकः पितरः, एनम् एव
देवलोकं पितृलोकात् उपसङ्क्रामन्ति इति ) फिर जब पूर्ववाले पुरुष उठ करके सूर्य
को सेवते हैं, देवलोक [ विद्वानों का स्थान ] ही सूर्य [ समान ] है, पितृलोक [ पितरों का
स्थान ] पितर [ पालन करने वाले पदार्थ ] हैं, इस देव लोक को ही पितृलोक से चलकर
अच्छे प्रकार प्राप्त करते हैं। ( अथ यत् दक्षिणाञ्चः उत्क्रम्य अग्नीन् उपतिष्ठन्ते
प्रीत्या एव तत् देवेषु अन्ततः ऊर्ध्वं चरन्ति ) फिर जब दक्षिण दिशा वाले उठकर
अग्नियों को सेवते हैं, प्रीति के साथ ही तब विद्वानों के बीच अन्त में वे ऊंचे चलते हैं। (अथ
यत् उदञ्चः अभ्युत्क्रम्य त्रैयम्बकैः यजन्ते, रुद्रम् एव तत् स्वस्यां दिशि प्रीणन्ति )
फिर जब उत्तर वाले पुरुष उठकर त्रैयम्बक [ अर्थात् त्र्यम्बक, तीनों कालों और तीनों
लोकों में नेत्र वाले परमेश्वर ] को देवता रखते हुये हवियों से वे पूजते हैं, रुद्र [ दुष्टों को
रुलाने वाले परमात्मा ] को ही तब अपनी दिशा में वे प्रसन्न करते हैं। ( अथो एनं
देवयज्ञम् एव पितृयज्ञेन व्यावर्तयन्ति ) फिर इस देवयज्ञ [ विद्वानों के सत्कार ] को
ही पितृयज्ञ [ पितरों माता पिता आदि पालक विद्वानों के सत्कार ] के साथ वर्त्तमान
करते हैं। ( अथो दक्षिणासंस्थः वै पितृयज्ञः, तम् एव एतत् उदक्संस्थं कुर्वन्ति )
फिर दक्षिण दिशा में रखा हुआ ही पितृयज्ञ है, उसको ही इससे उत्तर दिशा में रखा हुआ
करते हैं। ( अथ यत् अन्ततः आदित्येष्टया यजति, इयं वै अदितिः, अस्याम् एव
एनम् अन्ततः प्रतिष्ठापयति ) फिर जब अन्त में अदिति देवता वाली इष्टि से वह यज्ञ
करता है, यह [ पृथिवी ] ही अदिति [ अदीन देवमाता, दिव्य पदार्थों को उत्पन्न करने
वाली ] है, इस [ पृथिवी ] पर ही इस [ यजमान ] को अन्त में वह प्रतिष्ठित करता है।
( अथ यत् परस्तात् पूर्णमासेन यजते, तथा ह अस्य पूर्वपक्षे साकमेधैः इष्टं
भवति ) फिर जब पीछे से पौर्णमास यज्ञ के साथ वह यज्ञ करता है, उसी प्रकार ही
उसका पहिले पखवाड़े में साकमेधों [ क० २३ बल के लिये बुद्धि वाले यज्ञों ] से यज्ञ
होता है ॥ २५ ॥
भावार्थः--जैसे यज्ञ में यज्ञदेवताओं के लिये यज्ञपदार्थ एक स्थान से दूसरे ऊंचे
स्थान को लाये जाते हैं, वैसे ही मनुष्य एक पद से दूसरे उच्च पद को चढ़ते जावें ॥ २५ ॥
ण्वुल् । तन्वादीनां छन्दसि बहुलम् ( वा० पा० ६ । ४ । ७७ ) इति इयङ् । त्रिषु
कालेषु लोकेषु च अम्बकं नेत्रं यस्य स त्र्यम्बकः त्रियम्बकः । ततः अण् ।
त्रियम्बकदेवताकैः ( आदित्येष्टया ) अदिति--ण्यः । अदितिदेवताकयेष्ट्या
( इयम् ) दृश्यमाना पृथिवी ( अदितिः ) अदीना देवमाता-निरु० ४ । २२ । दिव्य-
पदार्थानां जनयित्री ( साकमेधैः ) क० २३ । शाकाय बलाय मेधा येषु तैर्यज्ञैः ॥

कण्डिका २६ ॥

Page 340Permalink

३०२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २६
कण्डिका २६ ॥
त्रयोदशं वा एतं मासमाप्नोति, यच्छुनासीर्येण यजते, एतावान्वै संवत्सरः,
यावानेष त्रयोदशो मासः। अथ यदग्निं प्रणयन्ति, यमेवामुं वैश्वदेवे मन्थन्ति,
तमेव तत् प्रणयन्ति, यन्मथ्यते, तस्योक्तं ब्राह्मणं, यद्यु न मथ्यते पौर्णमासमेव
तन्त्रं भवति, प्रतिष्ठा वै पौर्णमासं, प्रतिष्ठित्यै एव । अथ यद्वायुं यजति, प्राणो
वै वायुः प्राणमेव तेन प्रीणाति । अथ यच्छुनासीरं यजति. संवत्सरो वै
शुनासी१रः, संवत्सरमेव तेन प्रीणाति । अथ यत्सूर्य्यं यजति, असौ वै सूर्य्यः,
योऽसौ तपति, एतमेव तेन प्रीणाति । अथ यच्छ्वेता दक्षिणा ददाति, एतस्यैव
तद्रूपं क्रियते । अथ यत् प्रायश्चित्तप्रतिनिधिं कुर्वन्ति, स्वस्त्ययनमेव तत् कुर्वन्ति,
यज्ञस्यैव शान्तिर्यजमानस्य भेषज्याय । तैर्वा एतैश्चातुर्मास्यैर्देवाः सर्वान् कामा-
नाप्नुवन्, सर्वा इष्टीः सर्वममृतत्वम् । स वा एष प्रजापति२श्चतुर्विंशः, यच्चा-
तुर्मास्यानि, तस्य मुखमेव वैश्वदेवं, बाहू-वरुणप्रघासाः प्राणोऽपानो व्यान इत्ये-
तास्तिस्र इष्टयः, आत्मा महाहविः, प्रतिष्ठा शुनासीरं स वा एष प्रजापतिरेव
संवत्सरः, यच्चातुर्मास्यानि, सर्वं वै प्रजापतिः, सर्वं चातुर्मास्यानि, तत्सर्वेणैव
सर्वमाप्नोति य एवं वेद यश्चैवं विद्वांश्चातुर्मास्यैर्यजते चातुर्मास्यैर्यजते ॥ २६ ॥
इति अथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणोत्तरभागे प्रथमः प्रपाठकः समाप्तः ॥
कण्डिका २६ ॥ तेरहवें महीने और शुनासीर यज्ञ के साथ अग्नि, वायु,
सूर्य, संवत्सर और चातुर्मास्यों का वर्णन ॥
( त्रयोदशं वै एतं मासम् आप्नोति, यत् शुनासीर्येण यजते ) तेरहवें ही
इस महीने को वह [ यजमान ] प्राप्त होता है जो शुनासीर [ इन्द्र, वायु वा सूर्य-आगे
देखो ] देवता वाले हवि से यज्ञ करता है । ( एतावान् वै संवत्सरः, यावान् एषः
त्रयोदशः मासः ) इतना ही संवत्सर [ यज्ञ ] है जितना [ जहां तक ] यह तेरहवां
महीना है । ( अथ यत् अग्निं प्रणयन्ति, यम् एव अमुं वैश्वदेवे मन्थन्ति तम् एव
तत् प्रणयन्ति ) फिर जब अग्नि को आगे लाते हैं, जिस उस [ अग्नि ] को ही वैश्वदेव
यज्ञ में मथते हैं उसको ही उससे आगे लाते हैं, ( यत् मथ्यते, तस्य ब्राह्मणम् उक्तम् )
जो वह [ अग्नि ] मथा जाता है, उसका ब्राह्मण कहा गया है [ क० २१ ] । ( यदि उ न
मथ्यते पौर्णमासम् एव तन्त्रं भवति ) जो वह [ अग्नि ] अब नहीं मथा जाता है,
पौर्णमास यज्ञ ही प्रधान होता है, ( पौर्णमासं वै प्रतिष्ठा, प्रतिष्ठित्यै एव ) पौर्णमास
२६--(शुनासीर्येण) द्यावापृथिवीशुनासीरमरुत्व० ( पा० ४ । २ । ३२)
शुनासीर-यत् । शुनासीरदेवताकेन यज्ञेन ( तन्त्रम् ) तनु विस्तारे-ष्ट्रन् । तन्त्रि
कुटुम्बधारणे-घञ् वा । कुटुम्बकृत्यम् । प्रधानम् ( प्रतिष्ठा ) यज्ञसमाप्तिः ।
१. जर्मनसंस्करणे सर्वत्र "शुनासीर" इत्येव पाठः ॥
२. अत्र ज. सं. "संवत्सरः" इत्यधिकः पाठः ॥ सम्पा० ॥

Page 341Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २६ ३०३
यज्ञ ही प्रतिष्ठा [ यज्ञ की समाप्ति का व्रत ] है, वह प्रतिष्ठा [ कीर्ति ] के लिये ही है।
( अथ यत् वायुं यजति, प्राणः वै वायुः, प्राणम् एव तेन प्रीणाति ) फिर जब वायु
को यज्ञ करता है, प्राण ही वायु है, प्राण को ही उससे वह तृप्त करता है। ( अथ यत्
शुनासीरं यजति, संवत्सरः वै शुनासीरः, संवत्सरम् एव तेन प्रीणाति ) फिर जब
शुनासीर [ सुन्दर बड़ी वीर अग्रगामी सेना वाले सेनापति इन्द्र ] को यह यज्ञ करता है,
संवत्सर ही शुनासीर [ बड़े सेनापति के समान ] है, संवत्सर को ही उससे वह तृप्त
करता है। ( अथ यत् सूर्य्यं यजति, असौ वै सूर्य्यः, यः असौ तपति, एतम् एव तेन
प्रीणाति ) फिर जब सूर्य को यज्ञ करता है, वही सूर्य है जो वह तपाता है, इसको ही उससे
वह तृप्त करता है। ( अथ यत् शेताः दक्षिणाः ददाति, एतस्य एव तत् रूपं क्रियते )
फिर जब शेता [ सूक्ष्म कर्म करने वाला यजमान ] दक्षिणावें देता है, इस [ यजमान ] का
ही वह रूप किया जाता है। ( अथ यत् प्रायश्चित्तप्रतिनिधिं कुर्वन्ति, स्वस्त्ययनम्
एव तत् कुर्वन्ति ) फिर जब प्रायश्चित [ पापशोधन ] रूप प्रतिनिधि यज्ञ करते हैं,
स्वस्त्ययन [ स्वस्तिवाचन ] ही तब वे करते हैं, ( यज्ञस्य एव शान्तिः यजमानस्य
भैषज्याय) यज्ञ की ही शान्ति यजमान की ओषधि के लिये है। ( तैः वै एतैः चातुर्मास्यैः
देवाः सर्वान् कामान् सर्वाः इष्टीः सर्वम् अमृतत्वम् आप्नुवन् ) उन ही इन चातुर्मास्य
यज्ञों से देवताओं ने सब कामनाओं, [ अर्थात् ] सब इष्टियों [ सत्क्रियाओं ] और सब
अमरपन को पाया है। ( सः वै एषः प्रजापतिः चतुर्विंशः, यत् चातुर्मास्यानि ) वह
ही यह प्रजापति चौबीस अवयव [ अर्धमास ] वाला है, जो चातुर्मास्य यज्ञ हैं, ( तस्य मुखम्
एव वैश्वदेवम्, बाहू वरुणप्रघासाः, प्राणः अपानः व्यानः इति एताः तिस्रः इष्टयः,
आत्मा महाहविः प्रतिष्ठा शुनासीरम् ) उस [ प्रजापति ] का मुख ही वैश्वदेव यज्ञ है,
दोनों भुजायें श्रेष्ठ अन्न हैं, प्राण, अपान, व्यान यह तीन इष्टियां [ यज्ञ ] हैं, आत्मा
महाहवि है, प्रतिष्ठा [ ठहराव वा आश्रय ] शुनासीर [ इन्द्र का हवि ] है। ( सः वै एषः
प्रजापतिः एव संवत्सरः, यत् चातुर्मास्यानि ) वह ही यह प्रजापति ही संवत्सर है जो
चातुर्मास्य हैं। ( सर्वं वै प्रजापतिः, सर्वं चातुर्मास्यानि, तत् सर्वण एव सर्वम्
आप्नोति, यः एवं वेद यः च एवं विद्वान् चातुर्मास्यैः यजते चातुर्मास्यैः यजते )
सब ही प्रजापति है, सब ही चातुर्मास्य हैं, इस लिये सबके साथ ही वह सब पाता है, जो
ऐसा जानता है और जो ऐसा विद्वान् चातुर्मास्य यज्ञों से यज्ञ करता है, चातुर्मास्य यज्ञों से
यज्ञ करता है ॥ २६ ॥
स्थितिः । आश्रयः ( शुनासीरः, शुनासीरः ) कृशृपृकटिपटिशौटिभ्य ईरन् ( उ० ४ ।
३० ) सु+णासु शब्दे-ईरन्, सस्य शः विकल्पेन । सुष्ठु नासीरम् अग्रसैन्यं यस्य
सः । सेनापतिरिन्द्रः । शुनासीरौ शुनो वायुः शु अत्यन्तरिक्षे सीरः आदित्यः सरणात्-
निरु० ६ । ४० ( शेता ) शित् निशाने-तृच् । सूक्ष्मकर्मा । यजमानः ( प्रायश्चित्त-
प्रतिनिधिम् ) पापशोधनप्रतिनिधिरूपं यज्ञम् ( इष्टीः ) यजेः-क्तिन् । क्रियाः
( वरुणप्रघासाः ) श्रेष्ठानानि ॥

कण्डिका १ ॥

Page 342Permalink

३०४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १
भावार्थः—देश और काल का विचार करके संसार के पदार्थों से उपकार लेकर
मनुष्य उन्नति करें ॥ २६ ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजप्रथितमहागुणमहिमश्रीसयाजीरावगायकवाड्राधि-
ष्ठितबड़ोदेपुरीगतश्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु लब्ध-
दक्षिणेन श्री पण्डित-क्षेमकरणदासत्रिवेदिना अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते
गोपथब्राह्मणभाष्य उत्तरभागे प्रथमः प्रपाठकः समाप्तः ॥
अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे कार्त्तिकमासे शुक्लपक्षे द्वादश्यां तिथौ १९८०
[ अशीत्युत्तरैकोनविंशतिशतके ] विक्रमीये संवत्सरे सुसमाप्तिमगात् ।
मुद्रितम्—भाद्रकृष्णा ८ संवत् १९८१ वि० ता० २२ अगस्त सन् १९२४ ई० ॥
अथ द्वितीयः प्रपाठकः ।
कण्डिका १ ॥
ओम् । माधूंसीयन्ति वा आहिताग्नेरग्नयः, त एनमेवाग्रेऽभिध्यायन्ति
यजमानं, य एतमैन्द्राग्नं पशुं षष्ठे षष्ठे मासे आलभंते, तेनैवेन्द्राग्निभ्यां ग्रसित-
मात्मानं निरवदयत । आयुष्काम आलभेत, प्राणापानौ वा इन्द्राग्नी, प्राणापाना-
वेवात्मनि धत्ते, आयुष्मान् भवति । प्रजाकाम आलभेत, प्राणापानौ वा इन्द्राग्नी,
प्राणापानौ प्रजा अनु प्रजायन्ते. प्रजावान् भवति । पशुकाम आलभेत, प्राणापानौ
वा इन्द्राग्नी, प्राणापानौ पशवोऽनु प्रजायन्ते, पशुमान् भवति । यामं शुकं
हरितमालभेत शठं वायःकामः, एता नाम यः१ पितृलोके स्यामित्येतेन ह वै यमो-
ऽमुष्मिंल्लोक आध्नोत्, पितृलोक एवाध्नोति । त्वाष्ट्रं वडवमालभेत प्रजाकामः,
प्रजापतिर्वै प्रजाः सिसृक्षमाणः स द्वितीयं मिथुनमन्वाविन्दत्, स त्वाष्ट्रं वडव-
मपश्यत्, त्वष्टा हि रूपाणां प्रजनयिता, तेन प्रजा असृजन्, तेन मिथुनमविन्दत् ।
प्रजावान् मिथुनवान् भवति, य एवं वेद, यश्चैवं विद्वानेतमालभते, योनीन् वा
एष काम्यान् पशूनालभते, योनीष्ट्वैन्द्राग्नेन काम्यं पशुमालभन्त इष्ट्वालम्भः
समृद्ध्यै ॥ १ ॥
१. “वा यः कामयेत अनामयः” इति पाठान्तरम् ॥ सम्पा० ॥